Cултан Рабат

Хотира турнири ўтди

rsc — Sun, 26 Mar 2017 16:06:15 GMT

Хотира турнири ўтди

Султонработ мактаби спорт залида қишлоқ ўзбек этномаданият бирлашмасининг собиқ раиси, ижодкор Ҳусан Мақсудов хотирасига бағишланган туман мусобақаси ўтди. Тадбирнинг очилиш маросимида сўзга чиққан бирлашма раиси ўринбосари Орифжон Нуров, аъзолари Аҳмаджон Бердибоев, Толибжон Холметов ва бошқалар марҳумнинг ҳаёти ва фаолияти билан боғлиқ хотиралари билан ўртоқлашдилар.
Марҳумнинг хотирасига бағишланган худойи ошдан сўнг ғолиблар тақдирландилар. Озод Қурбонбеков катталар орасида мутлоқ ғолиб бўлса, 17 ёшгача бўлган ўсмирлар орасида Азимбек Қўчқор Тўланбой ўғли чемпионликни қўлга киритди.
Жамшид Мақсудов ва Тўлқин Сулаймонов иккинчи ва учинчи ўринларни эгалладилар.

Моҳира ОДИЛОВА.

Фақатгина бир соат умримиз қолса... ёҳуд (ҳаётнинг қадр-қиймати)

rsc — Sun, 12 Jul 2015 12:54:57 GMT

Фақатгина бир соат умримиз қолса... ёҳуд (ҳаётнинг қадр-қиймати)

(Ҳаётий воқеа асосида)

Ўша пайтлар “тез ёрдам” бўлимида ишлар эдим. Ўқишни эндигина тамомлаб, янги ишга жойлашганим учун бу ердаги ҳамма ҳодиса менга ўзига яраша ҳаяжон ва завқ бағишларди. “Доктор” деган мурожаатдан ўзимча ғурур туйиб, энди ҳар доим бу мурожаатга кўникишим ҳақида ўйлардим.

Барча катта касалхоналарнинг ҳам махсус “тез ёрдам” бўлими бўлиб, бу ерда шифокорлар навбатчилик қилишади. Тажрибали мутахассис шифокорлар ёнида менга кўп масъулият тушмасди. Фақат уларни диққат билан кузатиб, тажриба орттиришга ҳаракат қилсам, кифоя эди.

Бир куни кеч соат 1 лар атрофи.
Бир 16-17 ёшлардаги ўспиринни олиб келишди. Ўспиринга икки аёл ҳам юришига ёрдамлашиб келар эди. Орқаларидан югуриб келаётган киши эса нафаси бўғзига тиқилганча, энтиккан ҳолатда:
- Илтимос, ўғлимни қутқаринг, қутқаринг ўғлимни! – дея тинимсиз такрорларди.

Бир пайт шошилганича навбатчи доктор етиб келди. Мен эса докторнинг ёнида, қачон ташхис қўяр экан дея кутиб турардим.

Йигитчанинг отаси эса сўзида давом этаётганди:
- Доктор, биласизми, ўғлим ўзини ўлдирмоқчи бўлиб дори ичибди. Билиб қолиб, дарров бу ерга олиб келдик...

- Шунақа денг?! Ичган дорилари ёнингиздами?

Ота чўнтагидан бир неча дори қутиларни олиб докторга кўрсатди.
- Ҳа, мана. Бунисидан ўн бештача, бунисидан ўнта, бунисидан эса уч-бешта ичибди.

- Бу дориларни ичганига тахминан қанча вақт бўлди?
- Тахминан, икки соатча бўлди.

Доктор дори қутиларини синчиклаб қаради. Кейин, бир йигитчага, бир қутиларга қаради-да, бошини “йўқ” ифодаси билан қимирлатиб, юзини буриштирди:
- Ҳмм, афсус, афсус!

Йигитчанинг оиласи эса докторнинг бирор нима дейишини кутишарди, аммо ундан бир сас ҳам чиқмади. Мен эса йигитчанинг ошқозонини ювиш мумкинлигини ўйлардим. Бу жимжитликни отанинг овози бузди:
- Нима қиламиз доктор?

Докторнинг юзи жиддийлашди, йигитчага умидсизлик билан боқди. Бошини қимирлатиб, қўллари билан ўзининг чорасизлигини ифодалади. Сўзлари йигитчанинг отасининг юрагига ўқ каби санчилди, гўё.

- Афсус, қилинадиган ҳеч қандай амалиёт (операция) ёрдам бермайди. Жуда кеч олиб келибсизлар. Қолаверса, бу дорилар...

Мен эса оила аъзоларини кузатардим. Ҳаммаларининг кўзларида чорасизлик, жимгина туришарди.
Йигитчанинг юзида эса - қўрқинч, ваҳима намоён бўлди..
Онаси ва синглисига таяниб турган йигитча докторнинг юзига умидвор ҳолда қаради.
Унинг сўзларидаги кескинликни ва юзидаги жиддийликни кўриб, оёқларида мадор қолмади.
Секингина ҳолсизланиб, сидирилиб, ерга ўтириб қолди. Йигитнинг отаси ҳам, онаси ҳам бир ўзларича ваҳимага тушиб, алланималар дейишарди. Кейин, такрор сукунат...

Узоқ давом этган ушбу сукунатдан сўнг:
- Нима бўлади, наҳотки ҳеч нарса қила олмасангиз?! - деди ота-она илинж билан.

Шифокор эса бундай деди:
- Ёрдам бериш учун энди кеч. Бу каби ҳолатларда афсуски бизнинг қўлимиздан ҳеч нарса келмайди. Бир соатлардан сўнг уни йўқотамиз. Мен беморни унгача фақат кузатувга олишим мумкин, холос...

Мен ҳам бу сўзлардан довдираб қолдим. Йигитчанинг юзига қарардим. Ўлим қўрқуви ва умидсизлик унинг кўзларида зоҳир эди. Ўзимча унинг ҳозир нималар ҳис қилаётганини тасаввур қилдим.
Ўлим шунчалар яқинлашиши ҳақиқатан қийин ҳолат эди. Аммо инсон бир соат кейин ўлишини билса нималар ўйлар, нималар ҳис қилиб, қайси ишларни бажарарди. Аслида ҳар биримиз учун ҳам бундай вақт келади-ку! Ҳаётнинг ташвишлари билан бўлиб ўлимни бизга етиб келмас нарса дея тушунамиз. Ҳозир бу йигитча балки, ҳаётини, дўстларини, оиласини ўйламоқда ёки ўлимдан сўнгра нима бўлишини, яъни бир соат сўнг...

Балки унинг ортидан нима дейишларини, ёки қабрда қандай аҳволга тушишини ўйлармиди! Балки унинг шу вақтга қадар режалаштирган ишлари бордир, энди эса бу ҳаёлларини бир ёнга суриб, сўнгги соатини қандай кечиришни ўйларди, гўё.

Бошқа тарафдан ҳаёт давом этарди. Ичкаридаги бир беморнинг яқинлари келиб доктордан баъзи нарсаларни сўрар, бошқа ёндан эса оғир бир беморни олиб келишарди. У хаста учун бошқа бир навбатчи шифокорни чақиришди. Бир инсон бироздан сўнг ўлимини кутиб олса ҳам, бу ҳаёт бошқалар учун давом этаверади, деб ўйлардим.

Ота эса ўз саволи, тўғрироғи ўтинчини яна бир бор такрорлади:
- Ҳеч умид йўқми доктор? Наҳотки ҳеч нарса қилишнинг иложи бўлмаса?

Ичкарига кирган бошқа бир доктор ишора билан нима бўлди дея сўради. Доктор ўрнидан туриб, кескинлик билан жавоб берди:
- Жонига қасд қилмоқчи бўлибди. Афсуски кеч олиб келишибди. Сўнгра сўзлаб бераман сизга.

Бу сўзларни диққат билан тинглаган йигитчанинг юзидаги умид сўлиб борарди. Пушаймонлик ҳисси ичра, титроқ овоз билан:
- Қутқаринг мени, нима лозим бўлса ҳаммасини бажаришга розиман. Илтимос, қутқаринглар мени... Ўлишни истамайман! – дер эди.

Доктор унга лом-мим демади. Мен эса ўлимга шунчалар яқинлашиб турган инсонни биринчи маротаба кўраётган эдим. Устига устак ҳали жуда ёш эди.
Ҳаёлан моргга кириб унинг совуқ баданини кўздан кечиришимни ўйлаб, этим жунжикиб кетди. Демак, ёнимда турган бу тирик инсон бироздан кейин ўлади ва биз унинг мурдасига қараб ташхис қўйиб сўнг ҳисобот ёзамиз!
Ҳаёт ва ўлим, яшаш ва ўлиш... Ёшлик, қарилик. Ҳаётни англаб етиш, ўлимни тушуниш...

Яшаётган ҳаётимизнинг охир-ниҳояси ўлим эканлигини хотирлашлик. Ўлимга доимо ҳозир бўлиш ёки ўзини тайёр деб ҳис этиш. Ҳаёлимдан айни мана шундай ҳаёллар ўтарди.

Доктор хонадан чиқаётганида мен ҳам унинг ортидан эргашдим. Узун коридор бўйлаб борар эканмиз, бироз ачиниш билан дедим:
- Доктор, ошқозонини ювиб, қонини тозалаб кўрсак бўлмасмикин? Ахир...

Доктор бирдан менга қаради ва кўзларимга тикилди:
- Укам, кўриб турибсанку, бу ерда оёқда зўрға турадиган, ёши ўтиб қолган қария одамлар ҳам ҳаётда яна бир соатгина яшаш учун қанчалик курашадилар. Бу ёш йигитча эса бор-йўғи ўн етти ёшида ўз жонига қасд қилмоқчи бўлибди. Ўлишни истаса нега мен унга қаршилик кўрсатишим керак?
Бироз истаган тақдири билан юзма-юз келсин, ўйлансин! Кейин кўрамиз. Ўлим нима ва ҳаёт нима, тушунсин! Яшашнинг қадрини, оиласига бу иши билан қанчалик зуғум қилганлигини англаб етсин.
Аллоҳни ёдга олсин, Унинг қули эканлигини эсласин. Ўлимни ва ундан кейинги ҳаётини ҳам мушоҳада қилсин...
...
Бу сўзларнинг ортидан мени ҳайратга тушурган бир кулгу эшитилди.
- Сен ҳам ишондингми унинг ўлишига?
- Ҳа... Нима, йигитча ўлмайдими?

Доктор табассум билан қўлидаги дори қутиларини кўрсатди.
Қарасам, қўлидаги дори қутилари – витамин, йўталга қарши ва балғам кўчирувчи дориларники экан...

*****

ИншаАллоҳ, ушбу мақолани ўқиб, ўзига яраша сабоқ оладиганлардан, умрнинг қадрига етадиганлардан, ҳамиша эзгу амалларга интилиб яшайдиганлардан, ҳаётдаги ҳар ҳолу-кордан (ҳар ҳолатдан) ибрат оладиган бандалардан бўлишлик сизу-бизга насийб айласин!

Аллоҳ берган омонат умрга хиёнат қилмай, хайрли ўтказишлик насийб қилсин, Илоҳим...

Интернет саҳифаларидан, турк тилида ёзилган мақолага асосланган ҳолда, таҳрир қилинган нусхаси...

Энг ожиз банда тайёрлади.

"Оила даврасида" газетаси сайтидан олинди.

Келин ўйнасин

rsc — Sun, 12 Jul 2015 12:53:52 GMT

Келин ўйнасин

1.
Мўмин дегани мулойим дегани экан-да.
Мулойимларнинг ҳам мулойими эди Мўмин ака.
Овозини кўтарганини ҳали ҳеч ким эшитмаган Мўмин аканинг.
Аёлига-да мулойим муомала қилади Мўмин ака.
Болаларига-да мулойим муомала қилади Мўмин ака.
Болаларига бирор иш қилишни буюрмайди, илтимос қилади, десам ишонаверинг.
Ўша иш қилинмай қолса ҳам нега қилинмади демасдан ўзи қилиб кетаверишига ҳам ишонинг Мўмин аканинг.

2.
Мўмингина бўлиб, беш вақт намозгинасини ўқиб юргич эди Мўмин ака.
Биров бир нима деса, маъқул деб тургич эди Мўмин ака.
Юқориқишлоқлик ҳожилар ўзларининг мажлисига тортди-ю, “айниди-қолди” ана шу Мўмин ака.
Ҳожиларнинг гаштакларидан келганидан кейин узоқ-узоқ ўй ўйлагич бўлди Мўмин ака.
Тунлари уйқулари қочиб-уйқулари қочиб бош қашлагич бўлди Мўмин ака.
− Ҳа, гап бақта экан, Довран, − деб юборадиган бўлди ўз-ўзича Мўмин ака.
Довран дегич учов бу уйда.
Мўмин ака чақирганда хотини Потманинг отиям Довран.
Фотима хола эрини чақирганда аввалги оти “Ай” бўлган Мўмин аканинг отиям Довран.
Икковлашиб чақирганда тўнғич ўғиллари Давроннинг отиям Довран.
− Гап қаяқтаякан, Довран? − кўрпадан бошини чиқаради Фотима хола.
− Гап кўбакан, Довран, қайси биттасини айтайин?
− Ўзингизча “уф-уф” демай менгаям мундай айтинг-да, Довран.
− Сени калланг жетмайди-да, Довран.
− Каллам жетаяткан жеригача айтинг қани мундай? − эрининг ёнига ўтириб олади Фотима хола.

3.
Анча пайт гапирмай ўтиради Мўмин ака.
− Мусурмончилиқ шуякан деб жайномазға жумалаб журавериппиз, бақта анча ишларимиз хомакан, − дейди ниҳоят Мўмин ака. − Беш вақт номаз ўқияппан деб қўл-бетти, оёқди жувиб журавуриппиз, аслида журакди жувиб олиш керак бўғанакан-да, Довран.
− Журакдиям жувиб бўлама, Довран?
− Калланг жетмайди дедим-ку? Кўнгил деган нерса тоза бўлиши керагакан. Кўнгил деганида тўлка Худо бўлиши керагакан. Бошқасиға қайрилиб қарамаслиқ керагакан, Довран. Худо, Худо, Худо десанг кўнгил тозариб боравурайкан. Ўзингам Худоға жақин бўб боравурайкансан, Довран.
− Бир ўзингиз жақин бўб, мен пастда қоб кетмайин, менгаям ҳожи бовалардан ўрганганнаригизди ўргатинг-да бўмаса, Довран.
− “Ҳар жайда ҳар хил овқатти жемаслик керак”, дейди ҳожи бовалар, − дейди Мўмин ака ўйланиб туриб. − “Шубҳали нерсалардан узоқ бўлиш керак”, дейди ҳожи бовалар. “Бетаҳрат журмаслик керак”, дейди. “Доим номазға тайяр турғандай ўлишгаям тайяр туриш керак”, дейди ҳожи бовалар.
− Қўрқитмай гапиринг-да энди, Довран.
− Қўрқсанг-у, қўрқмасанг гапди бўлувиям шу-да, Довран.

4.
Фотима хола-ку Мўмин аканинг айтганларига хўп дейди.
Чунки эрини энг ақлли одам деб билади Фотима хола.
Эрини энг яхши одам дейди Фотима хола.
Эрини авлиё дейди Фотима хола.
Эрини эр дейди-да Фотима хола.
Мўмин аканинг ҳамма айтганига кўнавермайди болалари.
Икки йилдан бери зўрға рўза тутгич бўлди Даврони. Аммо намозни бўйнига олмайди.
Қизи Гулсара онасининг ёнида Бомдод намозини ўқиганини кўради Мўмин ака. Қолганига кўзи тушмайди.
Минг марта айтгани билан кўчада рўмол ўрамайди шу Гулсарасиям.
Мўмин ака олиб келгич китобларга қарамайди шу Гулсарасиям.
− Қишлоқи деб кулади дуганаларим, − дейди қизи.
− Рўмол ўрамасанг шаҳари бўб қолайкансанма? − қизини тушунмайди Мўмин акаям.

5.
Нима бўлгандаям ҳожи боваларнинг мажлисларига бора-кела анча ўзгарди Мўмин ака.
Олдинлари юмуши кўп бўлса намозини уйида ҳам ўқиб олаверарди. Энди беш вақт қолдирмай масжидга чиқадиган бўлди Мўмин ака.
Намоз вақти келаверса тухумини қаерга қўйишни билмай қоқоғлаб юртни бузадиган товуққа ўхшаб типирчилаб қолар бўлди Мўмин ака.
Аввалига келин тўйларга боришни бас қилди Мўмин ака.
Бора-бора ароқ қўйиладиган суннат тўйлардан ҳам оёғини тортди Мўмин ака.
Ароқ қўядиган бўлса қариндошининг тўйига ҳам бормайдиган бўлди Мўмин ака.
Бора-бора намоз ўқимайдиган ошналари билан юрмайдиган бўлди Мўмин ака.
Ўзлари навбати билан қўй, мол сўйиб бўлиб оладиган, ўзларининг қозон товоғидагина пишириб ейдиган, тўйларида ҳам фақат ўзлари ўртада пул йиғиб олинган идиш-товоқларни ишлатадиган, палов дамлашдан чой қайнатишгача ўзлари қиладиган ҳожи боболарнинг зиёфатига, тўйига борар бўлди Мўмин ака.
Ҳожи боболарининг гапини гап дейдиган бўлди Мўмин ака.
Ҳожи боболарнинг тутган тутумини тутум дейдиган бўлди Мўмин ака.
Оғзи очиқ юришидан рўза тутиб юриши кўп бўлиб қолди Мўмин аканинг.
Ерда туришидан жойнамозда туриши кўп бўлиб қолди Мўмин аканинг.

6.
− Ҳожи боваларингизди гапини менга олақаси жўқ!
Шундай деди Даврони.
Ерни тепди Даврони.
− Ҳамма жўраларимдикидай тўй қиламан? − деди Даврони.
− Орақ қўйиб тўй қиламан! − деди Даврони. − Беорақ тўй тўй бўптима? Беорақ тўй худойи-ку?
− Орақ ҳаром, тўйдан мурод савоб, савоб оламан деб орақ қўйиб, гунага ботмайиқ, ҳалол нерсаларди қўйиб тўй қилайиқ, − деганига ўғлини кўндиролмайди Мўмин ака.
− Орақ қўйсанг тўй қимайман! − дейди Мўмин ака.
− Орақ қўймасангиз уйланмайман!
Шунчаликка етади Даврони.
Аразиб чиқиб кетади Даврони.
− Мусурмончилиқ аста-астачилик, сизам бирданига мундай қотти кетманг-да, Довран, − дейди Фотима хола. − Гўрга, шу тўйини элликтагана орақ ўлгирди обериб ўтказиб жубаринг. Кейин эси кириб қоларам, жонбошингизда туриб номаздиям ўқир.
“Эликтагана орақ ўлгирди” олиб беришга кўплашиб кўндиришди Мўмин акани.

7.
Келиннинг оқ куйлак кийиши келин бехабар Мўмин аканикида бир ҳафталик жанжалга сабаб бўлди.
− Ҳамма устимдан кулади-ку, мен нима деган одам бўламан!
Шундай деди Даврони.
Золдарини тепди Даврони.
− Рўмол жовиниб чиқаятқан зоманди ўтиб кетканига эллик жил бўған-ку? − кулди Гулсараси. − Элди кулдириб эшшакти ҳангиратайканмиз-да.
Эл кулмайдиган бўлди.
Эшак ҳанграмайдиган бўлди.
Келин оқ куйлак кийиб тўйхонага чиқар бўлди.
− Мундай пеодал бўманг-да, жезза, − деган куёв бўлмишнинг тоғаси бир амаллаб кўндирган бўлди Мўмин акани. − Бу гапти эшитса ҳали райис нима дейди?
Раис эшитмади бу гапларни.
Мўмин аканинг ҳисобчи бўлиб ишлайдиган қайноғаси раисдан гап эшитмайдиган бўлди.
Келин оқ куйлак кийиб, тўйхонага чиқар бўлди.

8.
Даврони айтгандай бир тўй бўлди.
Гулсараси орзулагандай бир тўй бўлди.
Потмаси кўнган бир тўй бўлди.
Мўмин ака кўнмаган бир тўй бўлди.
“Жерди шипиришга жеткан лотаси женг минам жоғаға жетмаган” куйлакни, “Орқасини кучук толаған”, “Кўксини жоппаған” куйлакни кийиб келин бўлмиш тўрда сузилиб турди.
Атрофида ўзига ўхшаган йигирмата қиз тизилиб турди.
“Аканг қарағайни кўриб қўй” дегандай кўзи чақнаб Даврони келин бўлмишнинг ёнида керилиб турди.
Бир қўлида стакан, биттасида сигарет тутган йигирма чоғли жўраси атрофида терилиб турди.
Қишлоқнинг аёлу эркаги шунда бўлди.
Аёлу эркакнинг кўзи келинда бўлди.
Кўзи сузилиб қарагани нечов бўлди.
Нияти бузилиб қарагани нечов бўлди.
− Зўр қиз бўғанакан, билмаганаканмиз, − деди бирови гапи айнаб.
− Узумди яхшисини доим кучук жийди, − деди бошқаси колбаса чайнаб.
− Шўх-шўхидан бўсин-да энди, − бақирди битттаси.
− Тўй тўйға ўхшасин-да энди, − маъқуллади бошқаси.
Пойлаб турган экан отарчи.
Шўхини шайлаб турган экан отарчи.
Тўй тўйга ўхшади.
Мўмин аканинг суяги қақшади.
Бирам жилпанглади ўйинчи, бирам жилпанглади-ей.
Бирам қийқонглади бир қишлоқнинг эркаги ўйинчининг орқасидан эргашиб, бирам қийқонглади-ей.
“Бировининг хотини шу тўйди журибди, бировининг боласи”, деб ўйлади Мўмин ака.
Ўйинчи “ширин қилиб берган” стакандаги ароқнинг қолганини ичиб, қийқирган йигитга қараб энсаси қотди Мўмин аканинг.
“Эссиз эркак-а, ҳай эркак-а”, деди Мўмин ака.

9.
Ҳаммаси майли экан.
Ҳаммаси ҳолва экан.
− Келин-куёв ўйнайди!
Шундай деб бақирди ҳаммаси.
Келин-куёвни ўртага чақирди ҳаммаси.
Келин-куёв ҳам ўртага тушиб бирам эшилди, бирам эшилди-ей.
Куёвнавкарман, келин дугонаман дегани бирам қўшилди, бирам қўшилди-ей.
Маст-аластларнинг нечови қуршаб олди келин-куёвни.
Маст-аластнинг нечови қўлларидан ушлаб-ушлаб олди келин-куёвни.
Куёвга пул қистирай деб чопган нечов бўлди.
Келинни чўлпиллатиб ўпган нечов бўлди.
Ҳаммасигаям майли экан.
Бунисиям ҳолва экан.
− Горка! Горка! Горка!
“Гўркаси нима экан?” ҳайрон бўлди Мўмин ака.
Билгач, кўнгли вайрон бўлди Мўмин ака.
Четга бурди юзини Потмаси.
Ерга тикди кўзини Гулсараси.
Ҳаммасини титраб-қақшаб кузатиб ўтирди Мўмин ака.
Ҳаммасини худди бегонага ўхшаб кузатиб ўтирди Мўмин ака.

10.
Ҳожиларни ўша куни тўйга айтолмасди Мўмин ака.
Айтган билан келомасди ҳожи боболар.
Эртасига таклиф қилди Мўмин ака.
Бари тизилиб келди ҳожи боболар.
Яктаклари оппоқ қорга ўхшайди ҳожи боболарнинг.
Юзларида нурлари борга ўхшайди ҳожи боболарнинг.
Пайғамбарнинг сифатидан бир сифат бор ҳар бирида ҳожи боболарнинг.
Ҳар гапирган гапида бир ҳикмат бор ҳожи боболарнинг.
Мўмин аканинг хонадони нурга тўлиб кетгандай бўлди ташрифидан ҳожи боболарнинг.
Мўмин аканинг орзулари осмонларга етгандай бўлди ташрифидан ҳожи боболарнинг.
Ҳар бирлари бир авлиёсифат бўлиб ўтирдилар ҳожи боболар.
Майин гаплашиб, нимтабассум қилиб, кулиб ўтирдилар ҳожи боболар.
− Довранбой, мунда кенг! − бўлди Мўмин аканинг гапи. − Ҳожи боваларға салом беринг!
Ҳар бирлари билан қўл олишиб кўришди Даврони.
Ёнларига ўтириб, қуюқ-қуюқ сўрашди Даврони.
− Энди келинам чиқсин! − бўлди талаби Мўмин аканинг. − Ҳожи боваларға бир таъзим қисин!
Елкаси қисилиб, яхши тушунмади Даврони.
Отасининг ниятини англамади Даврони.
Бориб келинни етаклаб чиқди.
Келин келиндай бўлиб, сузилиб чиқди.
Тушуниб-тушунмаган қайнанаси қўшилиб чиқди.
Келин ҳожи боболарга таъзим қила-таъзим қила яқинроқ келди.
− Ваалайкум ассалом, кўп яшанг, − деб ҳожи боболар дуо қилди.
Ҳайрон бўлиб-ҳайрон бўлиб турди Даврони.
Келинни олиб ичкарига юрди Даврони.
− Тўхта, − бўлди Мўмин аканинг амри. − Энди келин ҳожи боваларга битта ўйнаб берсин!
− Тушунмадиммма ёки яхши эшитмадиммакан? − деди Даврони. − Келин нима қисин?
− Ўйнаб берсин, улим! Биттагана ўйнаб берсин!
− Эсингиз жайидама, ота? − деди Даврони. − Келинингиз ҳожи боваларди олдида ўйнайма? Уят бўмайма? Ўйлаб гапираяпсизма ўзи?
− Отам нима дейди? − келин сўради.
Қайнана бир сўз демай ерга қаради.
− Ҳожи боваларди олдида ўйнаса уят бўлама, улим? − сўради Мўмин ака.
− Уят бўлади, ота, − деди Даврони.
− Жудаям уят бўлама?
− Унча-мунча уят бўмайди, ота, қотти уят бўлади.
− Ҳожи боваларға нима қипти, улим? Ҳаммаси ҳожи бовалар бўса? Ҳаммаси номазхон бўса? Ҳаммасини нияти тоза бўса? Кеча орақти ичиб, бўкириб жотқан эркаклардан қаери кам ҳожи боваларди, улим? Уларди олдида келин минам роса эшилиб-эшилиб ўйнадиларинг-ку? Келин ярим жоланғач кийимда мостларди ичида бир соат ўйнади. Ҳаммаси кайп минам хотинингга кўзини тикиб “Гўрка!” деб бақирди. “Гўрка”ям қилдиларинг. Ҳожи бовалар келинга кўзини тикмайди, “Гўрка!” деб бақирмайди. Келинам бугун одамдай кийинганакан. Ҳеч нерса қимайди, улим, ўн минутгана ўйнаб берса бўлади. Майли беш минут ўйнасин!
Калласини чангаллаб, ўтириб қолди Даврони.
Нима қиларини билмай, қотиб қолди келини.
− Майли, қўяверинг, улингиз болалик қипти, энди кўзи очилған чиқар? − деди ҳожи боболар.
− Иймонда бўғанида мундай қимас эди, − деди ҳожи боболар.
− Иймонли эркак хотинди номаҳрам эркакларди ичида бозорға сомайди, − деди ҳожи боболар.
− Иймонли эркак буйтиб хотин омайди, − деди ҳожи боболар.
− Иймонли эркак хотин минам ўйинчини парқиға борғич бўлади, − ҳожи боболар.
− Иймонли эркак хотинди иффатини сақлағич бўлади, − деди ҳожи боболар.
Йиғлаб уйга кириб кетди келинчак.
Овутгани орқасидан кириб кетди қайнона.
− Майли, дуо қилайиқ, мулла Абдумўминди улиям ориятли жигит бўсин! − деди ҳожи боболар.
− Хотинини бегана кўзлардан сақлағич, қатъиятли эркак бўсин! − деди ҳожи боболар.
Бирин-кетин чиқиб кетаверди ҳожи боболар.
Давронни дуо қилиб кетаверди ҳожи боболар.

11.
− Ота, мени кечиринг! − деди бошини кўтарди Даврони. − Менганани кечиринг, ота!
− Кеча эшшак бўғанаканман! − деди Даврони. − Кеча кучук бўғанаканман.
− Кўзим очилди, ота, − деди Даврони. − Кеч бўса-да, очилди.
− Мени пойдамға гапирганакансиз-у, мен сизди бекарга жоман кўрганаканман, − деди Даврони. − Мени кечиринг, жон ота, кечиринг.
− Сени кечирганман, − деди Мўмин ака. − Муннан кетин адашмасанг бўлди, улим.
− Энди адашмайман, ота, − деди Даврони. − Насиб бўса, энди ҳечам адашмайман!

Каримберди Тўрамурод

"Оила даврасида" газетаси сайтидан олинди.

Мен қандайман, нималарга эгаман, бошқаларга қандай кўринаман

rsc — Sun, 12 Jul 2015 12:50:55 GMT

Олдин ҳам айтганимдек, биз ўйлаётган нарсамиздан иборатмиз. Албатта, кўпчилик ўзини ўраб турган нарсаларини ўзининг Менидан алоҳида тасаввур қилади. Масалан, оддийгина компютерни олайлик. У ҳақда ўйласам бирор нарса ўзгариб қоладими? Мен у ҳақда ўйлай ёки ўйламай унга барибирдай. Лекин ҳақиқатда унақа эмас. Мен уни сотиб олиб, уйга келтирганимда ҳали кўпчилик уйга компютер олиш мумкинлиги ҳақида ўйламас ҳам эди. Тўғри у замонавий тизимларда ишлай олмайди. Кучи камлик қилади. Лекин мен у билан кечаю-кундуз ишлаганман. Менинг ҳар битта ҳаракатимга унинг қандай жавоб беришини биламан. У ёрдамида бир нечта электрон дарсликлар яратганман. Жуда кўпчилик одамларнинг хожатини чиқарганман. Жуда кўпчилик билимларга эга бўлишимга у сабаб бўлган. Мен ҳозир ундан фойдаланмайман, лекин у уйнинг тўрида, менинг ўтмишимдан ёдгорлик сифатида турибди.

Агар атрофингизга эътибор билан қарасангиз, ундаги ҳамма нарсаларни сиз ўз хотираларинигиз, ҳиссиётларингиз билан боғлашингиз маълум бўлади. Ҳар битта буюм сизга мен ёки бошқа бировга кўринганидан бошқачароқ кўринади.

Биз яшаётган дунё уни қандай қабул қилишимиз асосида шаклланган. Ким учундир бўш майдон бўлиб кўринган нарса бошқа киши учун ҳайдаш керак бўлган даладир. Биз оптимист ёки пессимист бўлиб туғилмаймиз. Лекин кимдир айни шароитда хавф-хатарни кўришни ўрганса, бошқа киши имкониятни кўради. Инсонга табиат томонидан ўрганиш қобилияти берилган. Биз ҳаммамиз дунёни аниқроқ ва тиниқроқ кўришни ўрганишимиз мумкин.

Ўзимизга ишонч – бу маълум дунёқараш асосида биз дунёни кўрадиган маслак ёки эътиқоддир. Бу бизнинг барча тажрибамиз ўтказиладиган филтрдир. Бу филтр бизнинг биринчи ҳаракатларимизданоқ пайдо бўла бошлаган. Нимага айримлар дадил бирор ишни бошлай оладию, бошқалар бутун умр ўзининг бирор нарсага ярашига иккиланиб юради? Ҳар қандай тирик организм унга бир неча марта хузур бағишлаган ҳаракатни ҳатто бу ҳаракатлар кутилаётган хузурни бермай қўйганда ҳам давом эттираверади.

Бу қоида энг оддий организмлардан тортиб табиатнинг гултожи бўлган одамга ҳам таалуқли. Мактабда Павловнинг тажрибалари ҳақида ҳаммамиз ўқиганмиз. Унда итларга овқат бериш вақтида қўнғироқ жиринглайди. Вақт ўтиши билан овқат бермасдан фақат қўнғироқ жиринглатилади. Бунда итларда худди овқатланиш пайтидагидек сўлак ажрала бошлайди.

Биз ўзимиз қандаймиз?

Сиз ўзини болалардек тутмайдиган ҳеч бўлмаса бирорта катта кишини кўрганмисиз? Биз доимий равишда болалигимизда орттирган ўзини тутиш стереотипларини қайтарамиз.

Ҳозирги мавжуд фикрлаш услубингиз сизнинг шахсиятингиз билан қай даражада чатишиб кетганлигини биласизми? Болалигингизда сизга неча марта “Тегма! Қўй! У ерга борма! Буни ютма! Тўхта! Индама!” дейишган? Бу билан бирга айтилиши керак бўлган “Фақат менинг айтганимни қил!” деган гап кўпинча айтилмай қолган. Эслайсизми?

Албатта, буларнинг ҳаммасини ота-онангиз сизга яхши бўлиши учун қилишган. Лекин сиз эслаётган нарсаларингизнинг кўпчилиги сизни эзишга, мустақил равишда ҳаракат қилишингизга қарши йўналтирилганлигини англашингиз керак. Чунки катталар ақлли ва кучлида.

Мен битта оилани биламан. Ота ва она жуда кучли, ақлли ва ўз йўлини ўзи топган кишилар. Уларнинг ҳаётларини йўлга қўйишларига ҳеч ким ёрдам бермаган. Уларнинг болалари ҳам мактабда фақат аъло ва яхши баҳоларга ўқишган, ақлли болалар бўлишган. Лекин болаларнинг бирортаси ҳам ҳаётда бирор кўзга кўринарли иш қилишмаган. Янаям тўғрироқ айтадиган бўлсак ўз йўлларини топа олишмаган. Бир амаллаб кун кўришяпти. Тўртта одам йиғилган жойда ота ҳам она ҳам болаларининг нўноқлигидан, ҳеч бир ишни қойиллатиб бажара олмаслигидан, бошқаларнинг болаларига ўхшаб ўз йўлини топиб кета олмаётганидан ва ҳалигача улардан ёрдам сўрашларидан нолишади.

Жуда қизиқиб қолганимдан болалар билан гаплашиб кўрдим. Иккита ўғил, бири 38 иккинчиси 40 ёшда, ёшликда фақат ота-оналарининг чизган чизиғидан юришганини ва ҳеч қачон мустақил равишда бирор ишга қўл уришмаганлигини, агар ўз билганларича иш қилишса, ҳамиша камситишга учраганликларини айтишди. Ҳалигача фақат ҳамма қиладиган ишларнигина қилиб юришибди. Қиз 31 ёшда, ҳозирда ажрашган. Ҳар қандай ҳолатда ҳам онаси тўғри гапни гапириши ва ҳақ эканлигини айтди.

Ота-она болаларини ўз авторитети билан босиб қўйганлигини ва болалар шу ёшларида ҳам авторитар комплексдан қутула олмаётганликларини на ота-она, на болалар тушунишади.

Албатта, ҳар қандай ота-она ўзини қобилиятли, болаларини яхши кўрадиган ота ёки она сифатида билади. Лекин болаларини яхши кўриш ота-онани хатолардан холи қилмайди. Масалан, ота ўзининг бир қатор комплексларини ўзи ҳам сезмаган ҳолда боласига ўтказади. Шунинг учун у боласини катта хавф-хатардан ҳимояламоқчи бўлади ва барча эътиборини имкониятларга эмас, хавф-хатарга, кучга эмас, кучсизликка қаратади. Нимага? Чунки у ўз боласини ўзича жуда яхши кўради, унинг хавфсизлиги, келажаги учун қайғуради.

Айрим ҳолларда хавотирларимиз ақлимиздан устун чиқади ва биз, ота-оналар ўз фарзандларимизга ўзимиз ҳам билмаган ҳолда зарар келтирамиз. Шунинг учун ҳам сиз ота-оналарингизнинг ҳатти-ҳаракатларини, ўзини тутишларини танқид қилмасдан ўзингизга ўзингизнинг кимлигингизни билишингизга ва ўзингизга ишонч ҳосил қилишингизга ёрдам берадиган саволларни беринг.

Иккинчи бир ҳолат – кўпчилик ўзининг нималарга эришганлигини бошқалар билан таққослаб, аниқлайди. Албатта, ўзингизни бошқалар билан таққослаш, ўзингизга ташқаридан қараш табиий ҳолат. Лекин уларнинг эришган ютуқлари уларнинг натижага эришиш қобилиятларини кўрсатади, сизникинимас. Ҳар битта муваффақиятга эришган спортчи ўз натижаларини яхшилашнинг энг яхши йўли ўзидан кучлироқ бўлган спортчи билан беллашиш эканлигини яхши билади. Иккинчи томондан сиз фақат бошқалардан тезроқ, яхшироқ, бойроқ ва ҳоказо бўлишни истайдиган бўлсангиз, тез орада умидсизликка тушиб қолишингиз ҳеч гап эмас. Чунки доимо сиздан бу соҳада юқорироқ турадиган бирор кимсанинг топилиши аниқ. Беллашув усули фақат битта ҳолатда, ўз олдингизга ўз натижаларингизни яхшилаш мақсадини қўйганингиздагина ёрдам бериши мумкин.

Яхши натижаларга эришаётган кишилар, одатда, битта натижа олганларидан кейин олдингисидан сал юқорироқни мўлжаллашади. Улар олдига янада юқорироқ натижа олиш мақсадини қўйганликлари сабабли янада кўпроқ натижаларга эриша боришади.

Сиз ўзингизга “Мен кимман?” деб савол берасиз ва шу кундан бошлаб олдинга қараб ҳаракатлана бошлайсиз. Бу йўл сизни камолотга етаклайди.

Биз қандай катта бўламиз

Бола катта бўлиши жараёнида шундай кун келадики, у худди тухумдан янги чиққан жўжадай атрофдаги янги дунёни кўради. Бола бирданига ўзгариб қолади. У жиззаки, ҳеч нарсага чидамсиз, мағрур, мақтанчоқ, дағал, ҳар нарсага баҳслашаверадиган бўлиб қолади. Бу даврни унинг ўзи ёшлик деб атайди, ота-оналари бўлса қўрқинчли тушга ўхшатишади.

Кечагина катталарнинг ёрдамига ва маъқуллашига мухтож бўлган бола ўсмирлик даврида жиззакилашиб қолади. У ўзининг қандайлигига ҳам шубҳа билан қарай бошлайди: яхшими ёки ёмонми, кучлими ёки кучсизми, болами ёки эркакми, қизчами ёки аёлми? Кўпинча мағрурлик ва мақтанчоқлик билан ўзига ишонмаслигини яширмоқчи бўлади. Ўзини йўқотиб қўйган, эзилган ва кўпинча қўрқиб қолган ўсмир ноҳолис, шошилинч ва хато ҳаракатлар қилади. Унга ҳаёт бир томондан хурсандчиликка тўла бўлиб туюлса, иккинчи томондан уни қўрқитади. Юзига турли тошмалар чиқади, овози ўзгаради, яширин жойларда туклар пайдо бўлади, эротик тушлар кўра бошлайди. У ўзи билан бўлаётган воқеаларни назоратга олишни хоҳлайди ва “Мен кимман?” деб савол бера бошлайди.

Албатта, бу савол ҳар бир кишининг олдида бутун умри давомида туради. Лекин биз бошқа ҳеч қачон бу саволнинг жавобини бу даражада қизиқиш билан қидирмаймиз. Бошқа ҳеч қачон бу жавоб биздан бу даражада узоқ бўлиб туюлмайди.

Болалар ишонишни ўрганишади, ўсмирлар бўлса ўзларини қидиришади. Айнан ўсмирлик давримизда биз ўзимизнинг ким ва нима эканлигимизни тушунишга ҳаракат қила бошлаймиз ва ҳаётнинг ҳеч қандай тартиби йўқдай бўлиб туюлади. Ўзимиз бошқара олмайдиган шароитларга ўзимизни урамиз, битта нохушликдан иккинчисига учраймиз. Биз ё у томон ё бу томон бўлишимиз керак бўлади. Оралиқ натижалар бизни қониқтирмайди. Албатта, сиз бу даврни яхши эслайсиз.

Ўсмирлик даврида бошимиздан катта ўзгаришларни кечирамиз. Кўпчилик ҳолларда шундай гапларни айтиб қўямизки, улар бизнинг ички ҳолатимизни, ўзимиз ҳақимиздаги иккиланишларимизни фош қилиб қўяди.

Ўзимиз ёлғиз қолганимизда “Менга нима бўляпти?” деб қичқиргимиз келади. Биз катта бўляпмиз. Бу ҳолат айримларда 30 ёшгача, бошқаларда эса ундан кейин ҳам давом этади. Биз кўпинча ўз қўрқувларини яшириш мақсадида таваккалчилик қиладиган, доимо баҳслашувчи, пул ва ҳокимиятга очкўзлик билан ҳаракат қилувчи, ҳеч нарсадан лаззат топмайдиган, ўзига нисбатан яхши муносабатда бўла олмайдиган, лекин оташин муҳаббат изҳор қиладиган, ўзининг тажрибасида ҳам ўрганмайдиган катта кишиларни учратамиз.

Бу ўсмирларга ҳос хусусиятдир. Катта кишига ўзини болага ўхшаб тутаётганлигини гапиришган ҳақиқатда у ўзини ўсмирга ўхшаб тутаётганлигини кўзда тутишади. Бу фарқни фарқлай олиш керак. Инсон ҳаётида уч давр бор: болалик, ўсмирлик ва катта киши.

Болалар ишонишга ўрганишади, ўсмирлар ўзларини қидиришади, катталар эса ўзларидан ташқарига қарашади.

Хира кўзгуни тасаввур қилинг. Уни артсангиз, ўз аксингизни кўрасиз. Энди бўлса уни шу даражада қаттиқ артингки, унинг қайтарувчи қоплами сидирилиб тушсин. Энди сиз шаффоф ойнада ўз аксингизнинг орқасида турган нарсаларни ҳам кўра оласиз. Биз ўзимиздан ташқарида бўлган нарсаларни кўра бошлаганимизда ва улар ҳақида қайғура бошлаганимиздагина катта кишига айланамиз. Бола ишонишни ўрганаётгани, бу унинг кўзгуни артаётганидир. Ўсмир ўзини излаётганда ўз аксини кўраётган бўлади. Биз катта бўлганимизда ўзимизни англаймиз ва ўз камчиликларимизни ҳам кўра бошлашимиз қайтарувчи қопламни сидиришимизга имкон беради. Фақат “Мен ўзимни қандай бўлсам, шундайлигимча қабул қиламан!” деб ишонч билан айта олишимизгина худди катталардик ўзимиздан ташқарига қарашга, шароитни аниқ тушунишга ёрдам беради.

Ўзимизни очишимиз дадиллашишимизга олиб келади. Лекин бу ҳолат бошқалар бизни ўзимиз қандай бўлсак, шундайлигимизча қабул қила бошлагандагина бўлиши мумкин. Лекин биз ҳақиқатда қандаймиз? Бу “Мен кимман?” деган саволга ҳар биримиз беришимиз керак бўладиган жавобдир.

Ўзингизни билишнинг учта усули

1. Биз ёлғиз қолганимизда “Мен кимман?” деган саволнинг жавоби – бу бизнинг табиатан берилган ёки ўрганган қобилиятларимиз, ҳиссиётларимиз, ҳаёлларимиз, хоҳишларимиздан иборат бўлади. Бу бизнинг борлиғимиздир.

Бу саволнинг маъносини кўрсатиб берадиган битта ривоятнамо воқеани эшитганман. Дзен устаси Кеннеди аэропортидан учаётган бўлади. Шу ерда битта журналист ҳар битта йўловчидан “Дунёдаги энг ёмон нарса нима?” деб сўраётган бўлади. Кимдир ядро уруши деб жавоб берса, яна кимдир хотинимнинг менга хиёнат қилиши деб жавоб беради. Шу ерда ўтирган монахни кўриб қолган репортер унга ҳам шу саволни беради. Шунда монах ундан “Сизнинг ўзингиз кимсиз?” дея сўрайди. Репортер “Мен Джон Смитман, фалон газета мухбири” деб жавоб беради. Монах яна “Тушундим, лекин сиз ўзингиз кимсиз?”, репортер “Одамман”, монах “Бу маълум нарса, лекин сиз кимсиз?”. Шундагина репортерга гапнинг маъноси етиб боради ва ҳеч нима деб жавоб бера олмай қолади. Шунда монах “Ўзингининг кимлигингни билмаслигинг дунёдаги энг ёмон нарсадир” деб жавоб берган экан.

2. Менга тегишли бўлган ҳамма нарсалар – меникидир. Лекин мен эгалик қилаётган нарсаларнинг ўзи нима? Кийимлар 1-2 йилдан кўпга чидамайди, уй эскиради, машина чириб кетади, омад ё келади, ё кетади, ҳатто танамиз ҳам вақти келиб эскиради.

Биз ўзимизники деб ҳисоблайдиган нарсаларнинг қай даражада ўткинчи эканлигини қуйидаги латифа кўрсатиб беради. Таниқли художўй кишининг яшаш турзи жуда оддийлигидан ҳайрон қолган турист ундан “Бор нарсангизнинг ҳаммаси шуми?” деб сўрайди. Художўй киши ҳам кулиб туристнинг чамадонини кўрсатади ва “Сенинг ҳам бор-йўқ нарсанг шуми?” деб сўрайди. “Албатта – дейди турист – ахир мен ҳозир йўлдаманку”. Художўй киши бош ирғаб “Мен ҳам” дейди.

3. Мен қандай кўринаман – бу атрофдагиларнинг биз ҳақимиздаги фикрларидир. Нималарга эгалигимизни кўриб, санаб чиқишимиз мумкин. Лекин атрофдагиларнинг назарида биз қандай одаммиз? Одатда биз бу ҳақда ўйламаймиз ҳам. Фарзандларимиз бизни қандай қабул қилишади? Ҳамкасбларимиз бизни қандай қабул қилишади? Яхши, ёмон, ишчан, ахмоқ, мағрур, киришимли ёки жоҳил дебми? Раҳбаримизнинг наздида биз қандай одаммиз: ишбилармонми, енгилтакми, кўнгилчанми, соддами, айёрми ёки зўравонми? Жуда оддий саволлар-а? Оддий кўрингани билан билан булар энг мураккаб саволлардир. Бу саволларнинг сиз учун ҳақиқий жавобларини топиш учун мағрурлик, ўзибилармонлик, комплекслар ва қўрқувларингизни енгиб ўтишингиз керак бўлади. Ўзингиздан ва онгингиздан ташқарига чиқишингиз керак бўлади. “Мен кимман?” деган саволга жавоб бериш учун ўзингизга ташқаридан қарашингиз ва сизни бошқалар қандай қабул қилишларини кўришингиз, шундан кейингина ичингизда ўзингизни топишингиз керак. Бу енгил вазифа эмас. Бу ҳатто қолган бутун умрингизга бериладиган вазифадир. Бу вазифани қандай бажарганингизни сиздан бошқа ҳеч ким текширмайди ҳам. Бу сизнинг ишингиз.

Топшириқ. Учишни ўрганамиз

Ҳозир ўзингиз ўтирган хонани яхшилаб кўздан кечиринг. Деворлари, шипи, поли, ундаги мебеллар, ҳар бир майда-чуйдани эътибордан қочирмасликка ҳаракат қилинг. Бу нарсаларнинг ҳаммасини ҳар хил жойлардан кузатинг.

Энди бўлса бўшашинг ва ўзингизга ўнғай ҳолатда осмонга қараб ётинг. Кўзингизни юминг ва кўз олдингизда оппоқ ва ҳеч нима йўқ жойни тасаввур қилинг. Энди мана шу оппоқликда аста-секин ҳозиргина ўзингиз кўрган нарсалар пайдо бўла бошлайди. Олдин буюмлар хира-шира, кейин эса аниқроқ кўрина бошлайди. Ўзингизча тасаввур қилишга уринманг. Сиз нарсаларни аниқ кўришингиз керак.

Буни кимдир дарҳол, яна кимлардир маълум машқлардан кейин бажара олишади. Буни бажариш мумкин бўлган иш. Буюмларни аниқ кўра бошлаганингиздан кейин қараш нуқтасини ўзгартириб, бошқа жойдан уларни кўришга ўтиш керак. Ҳамма нарса, ҳатто, сизнинг танангиз ҳам ўз жойида қолади. Сизнинг кўзингиз фотоаппарат мисоли бир жойдан иккинчи жойга кўчиши мумкин. Бу аппарат ёрдамида дераза олдидан ёки эшик ёнидан туриб хонани расмга туширасиз. Ҳамма буюмлар бунда бошқача кўринади. Унга сизнинг танангизнинг бир қисми тушиши мумкин. Уни яхшилаб томоша қилинг. Энди бўлса фотоаппарат шипнинг тагига ўрнатилади. Худди учаётгандек бўласиз. Пастга қарайсиз ва ўз танангизни кўрасиз. Ўзингизни ташқаридан кўрасиз. Танангиз ўзингиз тасаввур қилганингиздан бошқача эканлигини кўриб дахшатга тушасиз. Агар бу ишни тўғри амалга оширсангиз ва ҳақиқий кўринишни ўз фантазияларингиз билан алмаштирмасангиз, ўзингизга нотаниш одамни кўрасиз. Ана шу бегона киши – сизсиз. Клиник ўлим пайтида танадан ажралган рух тахминан шундай ҳиссиётларни бошдан кечиради. Лекин биз ҳали кўп яшашимиз кераклиги сабабли, фотоаппаратни жойига қайтарамиз. Ҳозирча кўрганингиз етарли. Энди ўрнингиздан туринг озроқ жисмоний ҳаракатлар қилинг.

Учиш у даражада қийин иш эмаслигига амин бўлдингизми? Кўрганингиздек бунинг учун қанот чиқариш ҳам, самолёт сотиб олиш ҳам керак эмас. Бу билан биз ўзимизга ташқаридан қарашни ва нималарга эга эканлигимизни билишни ўрганамиз. Сиз “Танамни четдан кўрдим, лекин мен эга бўлган нарсалар қани?” деб сўрарсиз. Танангизни кўрдингизми? Уни кўраётганда ўзингиз қаерда эдингиз? Демак, танангиз – бу сиз эмассиз. У сизга тегишли бўлган нарса. У худди уйингиз, машинангиз. Турмуш ўртоғингиз ва бошқа нарсаларингизга ўхшаб сизга тегишли бўлган буюмдир. Бу нарсаларнинг ҳеч биридан айрилгингиз келмайди. Лекин бирор куч билан сиздан ажратиб олиш мумкин бўлган нарсаларнинг барчаси – бу сиз эмассиз. Сиз – ўта ноёб ва бўлинмайдиган нарсасиз.

"Оила даврасида" газетаси сайтидан олинди.

«Энамни дуторга алиштирмоқчи бўлганман»

rsc — Sun, 12 Jul 2015 12:45:48 GMT

Тири пайкомин гизлаюр, қош бир ёна, кўз бир ёна,

Даҳанин очиб сўзлаюр, дур бир ёна сўз бир ёна,

Безаниб жоним оларлар, кўрганлар ҳайрон қоларлар

Ясанишиб солланарлар, қиз бир ёна, ноз бир ёна.

Қулоқ солинг ушбу зора, найласин нафас бечора,

Бағримни қилди садпора, тиғ бир ёна, тир бир ёна.

Қаландар бахшининг бу айтими болалигимни ёдга солади. Наврўз сайлида катта издаҳомда достон куйлаётган чўгирмали одам кўз олдимга келади. Унинг овози гоҳ баланд пардаларда таралар, гоҳ нола қилар, гоҳ душманга даҳшат солган паҳлавон сасидек гумбурларди.

Бахшининг овозини яна эшитгим, уни ижод оғушида кўргим, достонларидан тинглагим келди. Йўлга тушдим. Бахшини гилам бозоридан топдим. Очиқ чеҳра билан пешвоз чиққан бахши гиламларга ишора қилди. «Хоразмда гиламларнинг тури кўп. Бизнинг яна бир ҳунаримиз гиламчилик-да», деди жилмайиб. Сўнгра чорпояга чордона қуриб ўтирган бахши билан ҳаёти ва достонлари ҳақида гурунг бошладик. У гоҳ жилмайиб, гоҳ мижжаларига қалққан ёшни кўрсатмасликка тиришиб болалиги, ҳаёти, ижоди ҳақида сўзлади. Уни тинглаётиб олис ўтмишдан — вақтнинг қатланиб кетган довонларидан сизиб чиқаётган мунгли ўтмиш садосини эшитаётгандек эдим.

Куйга ошиқ бола

Чилдирма чалиб, беморларини даволайдиган аёл ўз дардига чора тополмасди. Турмуш ўртоғига наслининг давомчисини ҳадя қилолмаётганидан куюнарди. Урушдан кейинги оғир пайтлар. Бир куни эри урушда ҳалок бўлиб, уч қизи билан ҳаёт қийинчиликларида саргардон юрган дугонасига ниятини айтди. Дугонаси олдинига ҳайрон, сўнгра рози бўлди. Кўп ўтмай катта хонадонда ўғил туғилди. Икки аёл унга бирдай оналик қилди. Бола уларнинг бирини катта эна деса, иккинчисини она дея тили чиқди. Болага Рўзимбой деб исм қўйишди, аммо уни Қаландар дея чақиришарди. Чунки у бир қарич кокил билан туғилганди.

« — ...Олтинчи синфгача кокилимни ўриб қўйишарди, — сукутга кетади бахши, сўнг кулади. — Кокил белимгача тушиб турар, мактабда синфдошларим тортиб, жиғимга тегишарди».

Қаландар жуда шўх эди, қариганида кўрган ёлғиз ўғлини тергаш ота учун ҳам маъқул эмасди. Бола саёҳатни яхши кўрар, катта энасининг йўлга отланганини кўрди дегунча этагининг баридан ушлаб олар, катта эна ҳам бир қўлида чилдирмасини, бир қўлида жажжи Қаландарнинг қўлидан ушлаб, болага қизиқ-қизиқ воқеаларни айтганча йўлга тушарди. Бир сафар энаси билан Тошҳовузнинг Авазали деган жойига тўйга борди. Тўйда Содиқ айтимчи дутор чаларди. Уни кўрган Қаландар сеҳрланди-қолди. Назарида, дуторнинг ўзи нола қиларди:

« — Энамга бобойнинг дуторини олиб беришини айтдим. Энам бош чайқади: «Болам-ов, бобойга дуторнинг ўрнига мени берсанг ҳам бермайди-ёв». Сўнг тортинмасдан бориб бобойдан дуторни сўрадим. У атрофидагиларга кўзини қисди. «Майли, бераман, ўрнига энангни берасанми», деди. Хурсанд бўлганимдан (болалик-да) «энамни берсам, дуторни оламанми?», деб саволга савол билан жавоб бердим. Бўлди кулги, бўлди кулги. Дуторчи эса, «куйга ошиқ бўлган болани анчадан бери учратмагандим, кўз тегмасин» деб «туф-туф»лаб, елкамга қоқиб қўйди».

Шундан сўнг бола куй эшитилди дегунча чопқиллайдиган бўлди. Бир сафар у энаси билан Хивага тўйга борди. Шу бўлди-ю шаҳарда қолиб кетди. Чунки у ўша ерда ўзининг излаганини топганди:

« — Катта издаҳом. Ўртада узун чопонининг устидан аскарларникидай камар боғлаган Бола бахши. Қўлида тор. Достон бошлади. У «Гўрўғли»ни айтаяпти-ю, назаримда, унинг ўзи Гўрўғли. Тасаввуримда унинг ўзи шуларни бошдан ўтказгану, достондан чиқиб, ҳаммасини сўзлаб бераётгандек. Достон ярмига етганида бахши тўхтади. «Қолганини эртага Маматнинг тўйида эшитасизлар», деди. Шу куни уйга қайтишимиз керак эди. Энам ҳар қанча қистамасин, Хивада яна тўрт кун қолиб кетдим. Тўрт кун Хивада юриб Бола бахшини эшитдик».

Шундан сўнг Қаландар достонларнинг ошиғига айланди. Куйга ошиқ бу бола бир кун келиб Бола бахшининг энг яхши шогирдига айланишини ҳали билмасди.

«Тор олишга пулим бўлмаган»

Қаландар достонларни ўқишни канда қилмасди. Соз ҳақида орзу қилишдан тўхтамаганди. Мактабда ўқир, аммо фикр-хаёли пул топиб тор олишда эди:

« — Камбағал эдик. Нашриётга ҳарф терувчи бўлиб ишга кирдим. Маош 45 сўм. Тинмасдан китоб ўқиганим сабабли матнларни бехато ва тез терардим. Маош оладиган пайтда ойлигим 58 сўм чиқди. Ҳайрон бўлиб, директорнинг олдига кирдим. Директор кулиб елкамга қоқди: «Қолгани яхши ишлаганинг учун мукофот пули», деди. Қувониб кетдим. Биринчи бор қўлимга шунча пул ушлагандим. Уйга қандай борганимни билмайман. Отамдан дуо олдим. Пулни рўзғорга ишлатишди. Албатта, Қашқар рубоби ҳам олдим».

«То падар рози эмас…»

Отаси ожиз бўлиб қолганида бахши ҳали ўсмир ёшда эди. Бир куни кечаси онаси хавотирланиб, «отанг ташқарига чиққанди, қайтиб келмади», деди. Қаландар югуриб ҳовлига чиқди. Отасини излаб атрофга аланглади. Қулоғини изғириннинг овозидан тўсишга уринаркан, ҳовлининг бир бурчагида қора кўланкага кўзи тушди. Отасининг «майиб бўлиб қоласан», деган даккисига қарамай кўтариб ичкарига олиб кирди.

Шундан сўнг отасининг ёнидан бир қадам жилмади. Ота ташқарига чиқмоқчи бўлса, кўтариб чиқиб, кўтариб олиб кирарди.

«Отамнинг дуолари мени шу кунларга етказди», дейди бахши мижжалари ёшланиб.

30 ёшда – шогирд

«Гўрўғли ўлма, ҳо ўлма, Ўлинча ўзингдан қолма», деган сатрлар бор «Гўрўғли» достонида. Савдогарликда суягим қотди, аммо достонларнинг оҳанрабоси мени тинч қўймади. Бола бахшига 30 ёшга бориб шогирд тушдим. Ўшанда устоз 80 ёшда эди».

Бола бахши саёҳатни яхши кўрар, овулма-овул, юртма-юрт юриб достон куйларди. Қаландар рўзғорини бут қилди, аммо ҳадеганда достондан кўнгил узолмагач, бахшининг кўнглини овлаш пайида бўлди. Бола бахшини саёҳатга олиб чиқар, аммо ижод тўғрисида ботиниб бирон сўз сўрамасди. Чунки Бола бахши ҳадеганда гапирмас, гапирганда эса ҳикмат қўшиб, буюк шоирларнинг тўртликларидан келтириб сўзларди. Аммо бўлғуси бахши сабот билан устозининг ижодини ўрганди. Кун келиб Бола бахши Қаландарни чақирди-да, аввалига «Ошиқ Маҳмуд» достонининг айрим жойларини хато айтиб юргани учун койиди, кейин эса дуторни олиб тонг отгунча достон йўлларини ўргатди.

«Қирққа етганда «Кийикнома»

Бахшига устозларидан бири «Қаландар, қирқ ёшдан олдин нима айтсанг, айтиб қол, ундан кейин хотира сусаяди», деган эди. Бахши бунга ишонмасди. Чунки у достонларни бир ўқишда ёд олар, иккинчи ўқишда эса сўз куй билан омухталашиб кетарди. Бир сафар ўзини синаш учун ёру дўстларини йиғди, торини олди-ю куйлашни бошлади. Навоий, Ганжавий, Фузулий, Огаҳий, Бедил, Машраб ғазаллари билан айтиладиган ашулаларидан ташқари, Махтумқули сўзи билан юз дан ортиқ ашула куйлади. Ҳали бу синовда у достонларни ҳисобга олмаган эди. Чунки бахши достонлар унинг хотирасида эмас, қонида айланишини сезарди.

«Бир вақтнинг ўзида тўрт соат тинмай айтиладиган достон бор, 208 банддан иборат. «Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам достони» 18 соат айтилади. Албатта, тўрт соатдан бўлиб-бўлиб куйланади. «Кийикнома» эса 112 банд. Бир торни кўтарганда 60 дақиқа куйланади. Авжининг ўзи 15 дақиқа. Ўн йил «Кийикнома»ни маромига етказиб куйлашга уриндим. Уддалай олмадим. Чунки айланма нафасни меъёрга солиш учун тажрибам етмасди. Ўн йил уриниб, ниҳоят қирқ ёшимда ана шу катта достонни куйлашга эришдим».

«Ортингда халқинг турибди»

Бахши достон куйлашни севади. Устози Бола бахши сингари овулма-овул юришни, атрофида эшитувчиларни тўплаб, жанговор халқнинг мард ўғлонлари жасорати ҳақида бонг уришни яхши кўради. Достонлардаги қаҳрамонлар образига кириб, тингловчиларнинг ҳам завқидан баҳра олади. Унинг завқини, шавқини келтирувчи шу ижод, шу одамлар.

2001 йили «Ўзбекистон халқ бахшиси» фахрий унвонини олганида ҳам одамлар орасида эди. Янгиликдан бехабар эди. Уни дўст-биродарлари унвон билан табриклаб уйига келишганида, бахши Жиззахнинг Бахмалида — тоғлар билан ўралган гўшада достон куйлар, халқ эса «Ошиқ Ғариб»нинг оҳангидан маст эди. Бир неча кун ўтиб, уйига қўнғироқ қилганидагина хушхабарни эшитди. Эшитиб, кўзи намланди, юраги орзиқди:

«Унвоннинг юки оғир. Тинмай ўз-ўзингга шунга арзийманми ўзи, деган саволни бераверасан. Қорақалпоқларнинг «Танка» деган фильмида бир ажойиб гап бор: «Сенинг ортингда халқинг турибди!». Бу гапнинг мағзида жуда катта маъно бор. Мен ҳам шу халққа нафим тегсин, дея ҳаракат қиламан. Бу халқнинг хазинаси кўп. Фақат уни кўрсатиш, айтиш лозим. Ўзининг маънавий меросини, хазинасини кўрсин, эшитсин дейман. Ҳозир қадимги достонларимиздан «Юсуф Аҳмад»ни тайёрлаяпман. Худо хоҳласа, тез кунларда халққа шу достонни тортиқ қиламиз».

Қаландар бахши билан хайрлашишдан олдин, ундан достондан парча хиргойи қилиб беришини сўрадим. Бахши «Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам» достонидан куйлади. Олтмишдан ошган бахшининг овозидаги тиниқлик, жаранг, виқор йўқолмаганди. Худди болалигимга қайтгандек эдим: сайилгоҳ, байрам қилаётган одамлар, болаларга ширинлик улашаётган ҳовучлар, бахшининг овози ҳам ўша-ўша.

Гўзалой МАТЁҚУБОВА,

«Оила даврасида» мухбири

Юрак

rsc — Sun, 12 Jul 2015 12:06:06 GMT

Наби Жалолиддин. Юрак (ҳикоя)

Уйғонди. Шифти пастак (унга шундай туюлди), деворлари оппоқ (аслида ҳозир хира оқиш) хона кўзларига кирди. Қизиқ, ўйлади у, тонг отдими ўзи? Нега тонгни сезмаяпти? Қуёш қани? Осмон қани? Устидаги чойшабни суриб ташлади. Ҳаво ҳам ғалати. Остидаги билқиллама жой энди танасига хуш ёқмаётгандек. Шу пайт кўзи хонанинг бир томонини энлагудек мовий пардага тушди. Дарвоқе, унинг ортида дераза бўлса керак. Ўрнидан турмоқчи бўлганда юраги қаттиқ санчди. Чап кўксини чангаллаб, нажот илинжида яна жойига чўзилди. Кўзларини юмиб, лабларини қимтиди, чап қўли билан юрагининг остини силади. Оғриқ аста-секин чекина бошлаганда миясига шу ўй урилди: яқингинада ҳам юраги мана шундай — икки кафт орасида мижғилагандай бураб оғриганди. Қачон эди-я? Кўксидаги оғриқ анча пасайиб, кўзларидаги парда кўтарилди. Эслади, қишлоқда — катта анҳор бўйидаги тол тагида ўтиришганида юраги бир ушлади.
Уни ёш қаламкашларнинг пойтахтда бўладиган анжуманига, янаки халқаро анжуманига таклиф этишди. Рангли, нақшинкор таклифнома келди. (Шундай бўлиши ҳам мумкин-ку, ахир.) У эса на хурсанд ва на хафа бўлди: ёши қирқни қоралаб қолди, ёш ёзувчи деса бўладими ўзи уни? Шундай пайтда ҳамиша ўттиз, қирқ ёшга кирмай ўлиб кетган, аммо буюк шоир ёки ёзувчи сифатида тарихда қолган ижодкорлар эсга тушади. Бироқ У уларни ўйламади. Эҳтимол, одамзотнинг ёшлиги чўзилиб кетаётгандир ёхуд халқаро анжуманларда қатнашчилар ёши шундай ўлчанса керак-да, деди-қўйди. Кейин, нега энди мени таклиф қилишди, ахир бундай бўлиши мумкин эмас-ку, мен кабилар пойтахтда тиқилиб ётибди-ку, дея ўйлади. Аммо саволларига жавоб кутмади, уларни ташига ҳам чиқармади. Энг аввал ошнаси Ҳабий (Ҳабибилло)ни чақирди. Орадан ҳеч қанча фурсат ўтмай, пачоқ дарвоза пинжида Ҳабийнинг кийими шалвираб турадиган озғин жуссаси, мижғиланган латтага ўхшаш юзи намоён бўлди. У ўқитувчи — инглиз тилид
ан дарс беради. Унга бундай шаклу шамойилни ичкилик инъом этганди. Шаробхўрлиги рост, бироқ дарсга ичиб кирганини биров эслолмайди.
У қўлидаги таклифномани Ҳабийга узатди.
- Кўрмайсанми энди… — деб қўйди минғирлаб.
Ҳабий негадир таклифноманинг инглизча қисмини ўқиди, инглизча билишини намойиш қилгиси келдими.
- Зўр-ку, — деди кейин тамшаниб. — Буни ювиш керак, ошна.
- Шунга арзийдими ўзи? — яна минғирлади У. Кимнингдир сигири туққанида ёки Сурма холанинг тул қизи эрга текканида, қўйингки, яна кўплаб ана шундай «тантаналар»да тўйиб-тўйиб ичганлари ҳозир эсига келмасди.
- Нима деяпсан-эй, ахир бу международний анжуман-ку. Ҳозир Дийқондиям (Деҳқонбойни демоқчи) чақирамиз, — деди Ҳабий тараддудланиб. Сўнг ичкари томонга овоз берди: — Хотин, ҳозир келаман.
Хотини норози овозда нимадир деди. Лекин у бунга парво қилмай, дўстининг елкасидан сурди.
- Юр, кетдик.
Деҳқонбой ҳам икковига синфдош — ғирт бекорчи, «хотинбой акаси»нинг содиқ фуқароси. Унинг уйи уч-тўрт эшик нарида. Ҳали дарвозасини қоқмай у чорпахил гавдасини икки ошнасига ҳадя этди.
- Тол тагига борамизми? — деди ҳали сўрашиб-сўрашмаёқ.
- Аввал қуролланиш керак, — дея «қурол»га яраша пул чиқиш-чиқмаслигини ҳадиксираб чамалади Ҳабий.
Дийқон чўнтагидан пул чиқариб, узатди.
- Хотинимдан ўғирладим.
- Хайрият-эй, сендаям пул бўларкан, — деди Ҳабий ярми ҳазил, ярми чин оҳангида.
- Машна десанг жа хапа бўб кетаман-да, — қовоқ уйди Дийқон.
- Бўпти-бўпти…
Ҳабийнинг гапи оғзида қолди.
- Бугун мен эрийман, — деди У чўнтагидан бир даста пул чиқариб. — Ахир бу ўтириш менинг шарафимга-ку. Ма, — пулни Ҳабийга берди. — Иккита «бомба» ол, колбасаям…
Ҳабий билан Дийқон яйраб кетди.
- Мана бу ҳақиқий шоирнинг иши бўлди, — дейишди тантанавор қилиб. Негадир улар Уни ёзувчи бўлса ҳам шоир деб аташарди. Жарангдорроқ туюлармиди.
Бу орада қишлоқ гузарига етиб қолишганди. Ҳабий пешонасида жимжимадор ёзуви бор ойнаванд дўконга кириб кетди.
- Биз Сурма холадан ҳол-аҳвол сўраб турамиз. — дея У Дийқонни ўнг тарафдаги халқ «бўтка» деб атайдиган ихчам ёғоч дўконга бошлади. — Закискаси шияғда бўлатта, а?
Сурма хола бети қип-қизил (буни ҳар ким ҳар нарсага йўяди), бўлагина, ёши олтмишдан ошган кампир (шундай замонда уни кампир дейиш ҳам гуноҳ) эди. Қош-кўзидан ўсма-сурмаси (бўёқ-сўёғи) аримасди. Ким билади, ўзини яхши кўрармиди ёки яна кимларгадир яхши кўринишни истармиди. Бўткаси эса ҳов ўша замонларда ҳам бўлгувчи эди. Унда бу ерда эри раҳматли ўтирарди. Ўзиям қош-кўзи тутаб (яъни ёниб) турадиган чиройлигина одам эди. Маҳалла-кўйнинг айтишича, уларнинг бир ўғил, бир қизи кўпроқ Сурма холага тортганди. Ўғлини уйлашганидан сўнг қош-кўзи бинойидек эр қирчинида қайрилди. Биров у, биров бу, деди. Эр қаро ерга, ўғил хотинга кетди. Кўп ўтмай, Сурма хола тул боши билан қийралиб-чийралиб қизини чиқарди. Бироқ куёв бўлмиш келинни кўпам суявермади. Онасига қўшилиб ўтирса — ўпоқ, турса-сўпоқ деб юриб, бир йилга етмай юмшоққина ҳайдаб солди…
Хуллас, бу учови Сурма хола қизини иккинчи бор узатганда роса тўйиб ичишганди. Дийқон уни ёқтириб қолганди-да. Хотини бўла туриб ёқтирганди (шу ерига ҳамма ўз шевасидаги сўкишни қўйиши мумкин). Қизини иккинчи бор узатишидан олдинроқ нима бўлганини биров билмайди, лекин бир сафар Дийқон дўконга нон сўраб борганида Сурма хола бермаган. Бермагангина эмас, қалампир-туз қилиб ҳайдаган. Энди эса Сурма хола Дийқонга пинак ҳам қоқмайди.
- Ҳм-м, болларим, келиш (келларинг), -деди кампир нигоҳини аллақаерларга олиб қочиб.
- Невара катта бўляптими, ишқилиб? — Дийқоннинг унга ёқишга уринаётганлиги сезилиб қолди.
Уни бир туртди.
- Иккита нон, бир кило помидор, ярим кило пиёз беринг, хола, — деди кейин чўнтагидан пул чиқариб.
Ҳабий кўринганда булар ҳам савдоларини битиришганди.
- Бўпти, Сурма хола, — деб қўйди беихтиёр Дийқон дўкондан нари кетишаркан. — Қизийзга салом айтинг.
- Хўп, — деди кампир ҳамон кўзларини бир ёқларга яшириб. — Кўп ичишмагин, ҳўй, боллар?
Анҳорнинг эни салкам тўрт метр келади. Ўзиям лим-лим оқади, суви тиниқ. Икки томони тупроқ йўл. Йўл чети ажриқ. Болалар чўмиладиган ердан нарироқда йўлга ёнбошлаган қари тол бор. Шу уларнинг паккаси.
- Арағинг муздекми? — деб қолди толга яқин келганда Дийқон.
- Билмадим, — битта арақни халтадан олиб чангаллади Ҳабий. — Арақдақа арақ.
- Сувга ирғит. Рўпарамизга келгунча хийла совиб қолади. Совумаса яна отамиз.
- Йўғ-э… — ишонқирамай унга қаради Ҳабий. — Оқиб кетса, омма…
Наҳотки арақ оқса, деган фикр урилди Унинг шуурига.
Ҳабий арақни қулочкашлаб анча нарига отди. Шиша «чўлп» этди-ю сувга чўкди. Учовлоннинг кўзи ўша ёқда — ана чиқади, мана чиқади. Йўқ, наздларида арақ сув бетига чиқиши лозим бўлган муддатнинг икки-учтаси ўтди. Аммо мудом шиша кўринмасди.
- Арақни единг, ҳўй! — дея Дийқонга қўлини бигиз қилди Ҳабий.
У мийиғида бир кулиб, тол остидаги ажриққа ўтирди: демак, арақ оқмаскан.
- Бор, обчиқ! — ўдағайлади Ҳабий. — Уч кишига битта арақ нима бўлади?
Дийқон қўлидагиларни ерга қўйиб, ечинди. Анҳор ёқасига келиб, аввал қулоғу бурнини хўллади: сув кирмасин дедими ёхуд танасини сувга мосладими, кейин ўтирган кўйи сувга калла солди ва оқимга қарши суза кетди — арақ тушган жойни мўлжаллади.
Ҳабий кўйлагини ечиб, тол шохига илаётганда У ажриққа ўтирди. Дийқон қўйган нарсаларни пайпаслаб, помидор ва пиёзни олди.
- Пичоқ олмабмизу? — деди шимини ечайми-эчмайми деб турган Ҳабийга.
Ҳабий шимини ечмади. Дийқоннинг ажриқ устидаги шимини кўтариб, у ёқ-бу ёғини чангаллади.
- Унда пичоқ бўлади, — деди сўнг шим чўнтагидан чалбузар чиқариб. — Алкашда ҳамма нарса бўлади.
У тўртта помидорни ювиб, бўлаклаб қўяқолди. Пиёзни парраклаб тўрғади, нонни синдириб (ушатиб) халта устига қўйди.
Дийқон шишани узоқ қидирди, шўнғиб-шўнғиб қидирди. Бир пайт «топдим» дея ҳайқириб юборди. Азот кўтарилган ўнг қўлидаги шиша бўлакча ялтираб кетди.
- Топмасангам ўлардинг-да, -деди таъна қилган бўлиб Ҳабий ажриққа ўтираркан.
Шунда Унинг юраги қаттиқ бир санчди, сўнг ости буради. У кўзларини юмиб, жим қолди, оғриқнинг ўтиб кетишини кутди. Ҳабий ҳам, сувдан чиқиб келган Дийқон ҳам унинг ҳолини сезишмади.
- Ма, арағийни, — деди Дийқон шишани Ҳабийга узатиб.
Унинг юрак ости яна сиқди: бу дўстларининг унга, бир-бирларига бўлган беғубор меҳриданмиди?.. Киприкларининг ости ачишди. Ахир юраги олдин ҳам шунақа оғриганди-ку…
Аввал онаси ўлди — ювошгина, тўпоригина онаси охиратга кетди. Ўшанда У қиёмат, сўроқ-саволу жазони ўйларкан, наҳотки мана шу бир умр ўзи суйган емишини тўйиб емаган, бошқаларда гуноҳ ва айниқса, ўзига нисбатан ёмонлик бўлишини хаёлига ҳам келтирмаган, ҳозиргиларнинг тош-тарозусида ўлчаганда, на ҳаётни ва на ўлимнинг не эканлигини билмаган, балки буларнинг бари болаларим, эрим, деб тушунган онагинамда ҳам гуноҳ бўлса, наҳотки у ҳам жазога тортилса, дея ўртанганди. Онасини тупроққа топширган куннинг оқшомида ҳам юраги қаттиқ-қаттиқ санчганди.
Ҳа, биргина онаси, ёлғизгина онаси унинг истеъдодига ишонарди. Йўқ, онаси раҳматли на охират ва на дунё илмини биларди. Аммо ўғлига, унинг ҳеч кимга ўхшамаслигига ишонарди.
Кейин У етим бўлди, кап-катта ёшида етим қолди. Аслида эса дунё етим қолди, деб ўйлади. Яхшики, дўстлари — Ҳабий билан Дийқон бор эди. Гоҳо ичиб, гоҳо ёзиб, гоҳо қишлоқни кезиб, гоҳо дўстларига ўхшолмаганлигидан афсусланиб яшайверди. Лекин Худо фарзанд бермади. Ҳар гал хотинини ростмона қучоқлаганида «Нега?!», дея ҳайқирмоқни истарди. «Нега ахир, тани-жоним соғ-ку», дерди-ю юрагини чангалларди.
Бир йил олдин хотини қазо қилганда эса юраги бўм-бўш бўлиб қолди. На йиғлади, на кулди, на сўз деди, тўнни кийиб, белбоғни боғлаб, дўппи остида мунғайиб, жим ўтираверди.
У Ҳабийнинг қўлидан пиёлани оларкан, гўё арақни ичгиси келмаётгандай ўзидан нари сурди, иккинчи қўлининг икки бармоғида бир бўлак помидор.
Раҳматли хотини ҳар йили кузда пахтага чиқарди. Куз кунлари қисқариб боради, ёзнинг узундан-узоқ кунларига кўникиб қолган кишининг кузга кўникиши қийинроқ кечади. Хотини эрталабданоқ пахтага кетар, У эса чой-пойини апил-тапил ичиб, ишига шошарди. Энди билса, ишда ҳам фақат ва фақат пахта ҳақида гапирилган, ўйланган экан. Хотини шом маҳали қайтарди. Сезгир нигоҳ ҳориб-чарчаб, қорайиб, чанг-ғуборга ботиб қайтганини осон пайқарди. Юз-кўзидан, қани энди эрим менга ҳеч нарса — на овқат ва на бошқа нарса, демаса, деган маъно ёғилиб турарди. Унинг хотинига раҳми келарди — на овқат ва на бошқа демасди. Мундоқ ўйлаб қаралса, дегулик ҳам бўлмасди. Хотинининг зўрма-зўраки пиёз тўрғашига қараб туриб, «хотин, дамингни олавер, қорним тўқ», деб юборарди. Ё ростдан ҳам гоҳо қорнини кўча-кўйда тўйғазиб келарди. Хотини ўзининг чарчаб, зўрға турганлигини хаспўшлашга уринармиди, «иккитагина тухум қовуриб берақолай», деб қоларди. У кўнмасди. Шунда хотини енгил нафас оларди-да (
эрим сезмаяпти, деб ўйлаб), иккита помидор ёки битта олма билан нон чайнаб қўя қоларди. Ўша ҳаётмиди? Умуман, биз яшаётган мана шу ҳаёт ҳаётми? Яна сўроқ-савол ёдига келади ва ўшал жавобгарлик нимага нисбатан олинишини ўйлайди. Наҳотки хотинида, ҳа-ҳа, ана ўша хокисоргина, камсуқумгина хотинида ҳам гуноҳ бўлса? Унда нима нимага нисбатан гуноҳ дейилади? Ўшанда ҳам юраги қаттиқ санчди.
У арақни сипқориб, помидорни газак қилди.
Эртаси Ҳабий билан Дийқон уни пойтахтга кузатиб қолишди.
Анчагача мовий пардага тикилиб (гўё тикилиб) ётди. Санчиқ чекиниб, юрак уриши меъёрлашди.
Барибир туришим керак, пардани суришим, осмонни қидиришим керак. Парда сурилгач, осмонни қидириш на даркор, эй, Ҳабий айтмоқчи шоир, деди ичида. Ахир мен шоир эмасман-ку, деган нидо келди яна ичидан. Ахир мен шоир эмасман-ку! Барибир пардани икки томонга суриб, осмонни кўрди. Қуёш чарақлаб ётарди. Тўққизинчи қаватда эмасми, осмон шундоққина бўғзига тиқилгандай бўлди. Бет-қўлимни ювай, кейин чой ичаман, деган ўй кечди хаёлидан. Ювиниб чиқиб, нарсалари турган хонага ўтди. Сумкасини полдан олиб, думалоқ стол устига қўйди. Хом чойни топиш илинжида ковлана кетди. Сочиғини, совуну тиш ювгичларини беихтиёр бир-бир пайпаслади, уларни стол устига олди. Хом чой ўз идишида эди, совуннинг ҳиди урмагандир. Чойни қўлига олгани ҳамоно сумкасининг узун оқиш боғичи узра ўрмалаётган қумурсқага кўзи тушди. У узумнинг ёхуд шафтолининг шохида, нари борса, одамнинг танида ўрмалаётгандек секингина ва балки оҳистагина, бир маромда борарди. Ие, бу ерга қумурсқа қаердан келди
, ўйлади У. Наҳотки шундайин жойларда ҳам қумурсқа бўлса? Диққат билан қумурсқани кузата бошлади — эҳтимол бирон муддаоси бордир, ўйлади сўнг. Тўхта-тўхта, у шўрлик уйда — қишлоқда сўмкага кириб қолган бўлсачи? Дийдаси юмшади, йиғлагиси келди-да, яна юраги санчди, бироқ бу санчиш хуш ёққандай бўлди. Салом, ватандош, пичирлади лаблари, ёлғиз қолмасин дебсанда-а? Қўлидаги хом чой кўзига илинди-ю, дарвоқе, Хемингуей қаҳвани яхши кўрарди шекилли, деган ўй урилди миясига. Хом чойни столда қолдириб, ошхона томон ўтди. Инглизчасига «Қаҳва» деб ёзилган аппаратнинг мурватини босди. Жўмрак остидаги финжонга қўнғир қаҳва қуйилди. Хўплади. Намунча тахир бўлмаса? Ёнбошда оққанд турарди. Аммо у қаҳвани қайтиб хўпламади-да, финжонни жойига қўйиб, ювиниш хонаси сари юрди: бир чўмилай.
Ювиниб бўлгач, хафсала билан соқолини олди. Кейин чала дазмолланган иккита кўйлагининг бирини танлаш учун роса уринди. (Шимни танлашга эса ҳожат йўқ, чунки у биттагина эди холос) Қай бирини кийсам ҳам манови ҳашаматли меҳмонхонага-ю бу улкан шаҳарга барибир мос келмайман, деб ўйлади беихтиёр. Анжуман эртага бошланаркан. Қатнашчиларнинг ҳар тарафлардан келишларини ҳисобга олишгандир-да. Демак, бугун шаҳар айланса бўлади. Қизиқ, нега энди айнан мана шу айланиш сўзидан шунчалар кенг маъноли қизиқ сўз ясалганикин-а? Шаҳар айланса бўлармиш. Балки ён-веридаги хоналарга ҳам шоиру ёзувчилар жойлашишгандир? Бирортасини танирмикин? Қаёқданам танисин, нарёқларни-ку қўйинг, қўшни давлатларнинг ҳозирги ёзувчиларидан биронтасини танимайди-ку. Тағин дунё адабиёти, деб лоф-қоф уришларига бало борми? Бошқа вилоятлардан ҳам келишганмикин? Халқаро анжуманга вилоятдагиларни ким ҳам айтарди? Уни балки ўша ҳикояси учун… Ўтган йили битта ҳикоясини — «Одам»ни кимдир ўрис
тилига таржима қилиб, Русиянинг қайсидир журналида чоп эттирибди. Кейин уни инглизчага ўгириб, чиқаришибди. Ўзи булардан бехабар эди. Яқинда ўзимизнинг аллақайси газетада бу ҳақда ёзишганини эшитиб қолди. Ҳа-ҳа, эшитиб қолди. Чунки ўзи яқин-ўртада газета ёки журнал ўқиганини эслолмайди. Ёзувчининг аҳволини қаранг… Хуллас, ана ўша «Одам» учун уни буёққа таклиф қилишган. Энди уни чет элларда ҳам билишади. У мийиғида кулди: қишлоғингдаги ярим одам танимайди-ю, чет элда ким ҳам танирди сени. Ўзинг Толстой, Достоевский, Булгаковдан бошқасини билмайсану… Демак, шаҳар айланади. Эшикни қулфлаб, коридорда бирпас туриб қолди: эшиклардан бири очилиб, таниш шоирми, ёзувчими чиқишини кутди. Аммо ҳадеганда эшиклар очилмади, коридор жим-житлигича тураверди. Нима бало, ҳеч ким йўқми? Шу пайт қишлоғида Ҳабий, Дийқонни чақиргандек ҳайқиргиси келди. Юраги яна ғалати бўлиб кетди. Оғир ютиниб, чап кўксини силаганча лифт сари юрди. Лифт ўйлаганидан кенг эди. Лек
ин ҳеч ким чиқмади. «1»ни боссам бўлди, пастга олиб тушади — ўйлади. Ишқилиб шарманда бўлмай-да. Бир нарса бўлса-ю, бирон киши «нега буни босдинг», деб қолса нима дейман. Кеча нотаниш ҳамроҳлар билан чиқиб олган эди. Энди эса… «1»ни босди. Лифт жилганини сезди-ю, бироқ қарийб овози эшитилмади. Қишлоғимда осон юрардим, оёғим остида ер бор эди. Бу ерда эса мавҳумлик, муаллақлик. Агар истасам қишлоғимда уча оламан (бу энди қаҳрамоннинг ўйлари, кулманг), ҳудди оппоқ (фақат оппоқ) капалакка ўхшаб. Лекин бу ерда учолмайман. Йўқ, манови менинг қувваи ҳофизамга сиғмас ҳашамат ёки мендан ҳадсиз даражада машҳур, балки зўрроқ одамлар (борингки, ёзувчилар) борлиги учун эмас. Йўқ, асло. Бунда ер йўқлиги учун ҳам учолмайман. Осмон бор, лекин ер йўқ. Мен қишлоғимда капалак бўлиб уча олардим (ёки оламан). Лифт тўхтади. Ёки сен ростдан ҳам зўр ёзувчисан, ё бор-йўғи хаёлпарастсан, деган фикр урилди миясига.
Шаҳар нима учун шаҳар? Осмонўпар баланд бинолари, текис йўллари, беадад одамлари борлиги, яна тағин қарийб дарахтлари, тупроғи йўқлиги учун шаҳар. У буларни ўйламади ва ҳатто шаҳарни жуда-жуда кўргиси келди. Ахир яна қачон буёқларга келади-ю? Шаҳарни ё яхши, ё ёмон кўргани учун кўришни истамади, шунчаки, кўргиси келди. Овозютгич эшик остонасидан хатлаши ҳамоно унча кўникмаган, лекин телевизор ёки киноларда кўрибми, хотирасининг аллақаерида мана шу шаҳар овози, дея сақланган шовқин ичра қолди. Гўё қалин дарахтлар каби ўсган бинолар, ранг-баранг ёзувлар, турган ва юрган сон-саноқсиз автолар, текис йўл (йўллар), турли тарафга шошаётган беҳисоб одамлар, ниҳоят, овозлар, қоришиқ овозлар қулоғини батангга келтирди. Барибир шаҳар яхши, ўйлади беихтиёр. Аммо шуурининг бир буржида, «шу сенинг гапингми?», деган ўй ҳам балқиб қўйди. Биров билан бировнинг иши йўқ. Ҳамма қаёққадир боради ва ҳатто шошади. Мана, масалан, йўлнинг нариги бетида турган ҳов
анови қизни олайлик: оппоқ тор шиму майкаси (бу матоҳни яна қандай аташ мумкин, билмайди), пошнаси узун туфлиси ўзига бағоят ярашган. Қош-кўзи қора, лекин сочи малларанг. Агар шу қиз, уларнинг қишлоғида, боринг, ана, майли, одам кўпроқ тўпланадиган сурма холанинг «бўтка»си олдида мана шундай аҳволда турса нима бўлади? Бировнинг иши бўлмаслиги мумкинми? Энг аввало Сурма холанинг қип-қизил бети янаям олланиб, қизғиш тўрлайди. Шиппагу футболкада юрган ёш-ялангнинг кўзи чақнаб, «воау-у» деб юборади. Ҳабий билан Дийқон эса… Йўқ, улар бирров қараб-нетади ва балки у ер-бу ерлари сал-пал жимирлаб ҳам қўяди-ю, аммо эътибор бермасликка уринади. Қари-қартанглар эса унинг миллати-ю, кимнинг қизи ёки қариндоши эканлигини суриштиришади. Бу қолоқликми-йўқми?.. Шаҳар — шаҳар, у ерда бунақа гапларнинг қизиғи йўқ. Шунинг учун ҳам эҳтимол кўплар эркинлик истаб — билганини қилса бировнинг иши бўлмаслиги учун ҳам шаҳарга талпинар.
У сўлга бурилиб, йўлак бўйлаб оҳиста юра кетди. Рўпарасидан, ортидан келаётган одамларга қоришиб юрди. Икки ёнидан ўтаётган одамларга беихтиёр эътибор бераркан, аслида улардан фарқ қилмаслигини, бир вақтнинг ўзида, уларга мутлақо ўхшамаслигини англади. Атрофидагилар бағоят пўрим эдилар. Улар буни сезармидилар ва ёки унинг ўзларидан бундайроқ, умуман олганда, фарқ қилишини пайқармидиларки, У билган ҳаддан ўтгулик виқорли эдилар. У бўлса, ўзининг ташқи қиёфасига, борингки, уст-бошига эътибор бермаса-да, айни пайтда, ҳамма. ҳа-ҳа, ҳамма ўзидан юқорида эканлигини фаҳмлай, нари борса, шундай ўйлай бошлаганди. Мен кимман, деган фикр шуурига тобора чуқурроқ ўрнаб борарди. Ҳеч ким эмасман-ку ахир. Бор, ана, Хемингуейга ўхшаган бир ёзувчидирман-да. Камтаринликни қаранг — Хемингуейга ўхшаганмиш. У мийиғида кулди — сен на нафақат Хемингуей, балки ўзбек танқидчилари томонидан умуман тилга олинмаган ёзувчичалик ҳам эмассан, мулла! Шунинг учун ўзимга ўхшаган одамларни т
опганим маъқул — бу унинг айни пайтдаги ҳукми эди, ҳар ҳолда, ҳеч қурса, ҳозиримни енгишим осон бўлади. Шу ўй хаёлидан ўтиши ҳамоно ўзбекнинг кичикроқ миллий сандиғидай келадиган бир жуфтдан сумкаларини кўтарган (аниқроғи, судраётган) икки аёлга кўзи тушди. Улар ўзи тенги эди, чамаси, бироқ, катта хотинларга ўхшашарди. Тижоратчиликка чалинган бу аёллар қишлоқнинг У билган содда (аслида устомон), бирёғини айтсанг, турмушнинг муштлари танини моматалоқ қилган, бола-чақаси учун жонталош бозорчилар эдилар. Қишлоққа мол олиб кетардилар чоғи, оғир сумкаларини йўлнинг нариги бетига ўтказишга уринардилар. У шаҳд бориб сумкаларнинг бирини тутди:
- Мен олиб ўтишиб қўяман.
Икки аёл туйқус бир-бирларига маъноли қарадилар: «Шунақаси ҳам бўлиши мумкинми?» — деган савол зоҳир эди нигоҳларида.
- Хушёр бўл, кийимидан шаҳарликка ўхшамайди, — дея шипшиди аёлларнинг бири иккинчисига. — Сумкани уриб кетмасин.
Бу гапни У ҳам эшитди. Тутган сумкасини ерга қўйди. Аввал кафтларига, сўнг салкам ғижим кўйлагига боқди. Бироқ шуури аёлларнинг гапи-ю кўйлагининг ҳолатидан уйғунлик топиб, маъно чиқаролмади. Йўлак томон чекинди.
- Ана, айтмадимми, — дея пишиллади яна ҳалиги аёл. — Сезганимизни сезиб қолди.
Қизиқ гап, ўйлади У, «сезганимизни сезиб қолди», дейиш учун одам камида шоир бўлиши керак. Уни ҳатто ўзининг «қишлоқилари» ҳам қабул қилишмади.
У у ёқдан-бу ёққа ўтаётган турфа одамлар аро йўлак ўртасида тек қотди. Ана энди қайси томонгадир албатта юриши керак. Қаёққа юрсин — ўнггами, сўлгами, тепагами, пастгами? Аммо нима бўлганда ҳам юриши шарт. У рўпарасига юрди — ҳар қалай нимадир бўлар. Одамлар бунча кўп-а? Аслида кўплиги яхши. Лекин… Ҳуддики ўрикзор, олмазор, бодомзор дегандек бу дунё одамзорга ўхшайди. Дунё — одамзор. Шундай экан, нега энди одамзорнинг заволи бунчалар мўл? Бас қил, фалсафангни, ўзига танбеҳ берди У, сен одамзор ичра эмас, йўлакда у ёқдан — бу ёққа ўтаётган одамлар орасида бир одам, яъни уларнинг бир бўлаги сифатида бораяпсан. Бор гап шу — уларнинг ҳар бири сени ҳам шунчаки йўлакдан ўтаётган одам, деб билади, вассалом. Лекин нима бўлганда ҳам «сезганимизни сезиб қолди», деган жумла зўр чиқди-да — тап-тайёр ҳикоя, эҳтимол шеърдир.
У сўлга бурилиб, яна оҳиста, ўйчан одимлади. Ўйлари қовушмади. Шаҳар шунчалар шовқин бўлишини авваллари сезмаган экан. Балки манови одамлар, кўзлари ўнгу сўлдан ва умуман ҳаммаёқдан ҳар қаёққа ўтаётган, аксарият шошаётган одамларни бир қур «чўқилаб» ўтди, шовқинни мутлақо эшитишмас, ундаги сезиш қулоқларининг, вужудининг сокинликка кўникканлиги туфайлидир. Тавба, наҳотки мени на шаҳар, на ҳаммани, ҳар нарсани қабул қилиш тугул ютиб юборадиган манови одамлар ва ҳатто, бир жиҳати, ўша онда ўзимники, дея ўйлаган ҳалиги хотинлар ҳам ҳазм қилолмасалар-а? Қизиқ сўз — ҳазм қилолмасалар, ҳазм қилиш учун ейиш керак-ку ахир. Унинг лаблари қайрилди — жилмайди. Ҳа, энди буям бир халқ иборасида, Ҳабий айтмоқчи, эй, шоир.
Бу ерда осмон икки чизиқ орасида бўларкан. Чор тарафингда, айниқса, икки ёнингда баланддан-баланд бинолар. Нигоҳинг билан то осмонга етгунча бир ютиниб оласан — осмон қани, дегинг келади. Бироқ ва ниҳоят етасан, етасану шу туришингда, яъни пастда турганинг ҳолингда осмонни чамалайсан, оқу қора булутларини излайсан, осмон эса билганингдек, тушунганингдек кенг эмаслигини пайқаб қоласан. Осмон шу холосми, дейсан, нигоҳингни қуйи олиб, кўрасанки, у бинонинг илк четидаёқ тугайди…
У ўзини тушкун, мижғов, борингки, қўштирноқ ичида рутубатли одам, деб билмайди. Онаси ўлди, чидади, ҳатто кўз ёшини ҳам биров кўрди-кўрмади. Хотини ўлди, чидади, ҳатто фарзандсизлиги ҳам уни изтиробу қийноқдан ўзгасига рўбарў этолмади. Кейин эса ёлғизлик… ёлғизлик. Ҳатто, ҳа, яна ҳатто адабиёт ҳам (бу энди унинг ўйи, азиз ўқувчи) дардига малҳам бўлолмади. У оёғи остидаги қумурсқадан то коинот қадар бўйчан ва уларнинг ҳамма-ҳаммасига масъул эканлигини англаб қолди. Йўқ, аслида англаганини ўзи англамади. Шу ҳолига уни тушкун, дейиш мумкинми? У тушкун эмас. Аммо инсониятнинг ёзма, ноёзма хотираларидан аёнки, бошиданоқ аксарият жамиятлар шоирларни (бошқача тушунмангу, Ҳабий айтмоқчи, У ҳам шоир-ку) унчалик хушламаган, хушламагангина эмас, улардан сақланишга уринган. Чунки улар ҳар бир нарсанинг ёки воқеликнинг ўзга маъноларини топишга ёки тушунишга уринганлар. Шундай экан, шоирлар эмас, бу дунё, балки бутун коинот тушкун… Ахир сен шоир эмассан
-ку…
Барибир бу ерда осмон икки чизиқ орасида.
Рўпарада кучук етаклаб келаётган малласоч кампир кўринди. Кучуги ҳам малла, бунинг устига паҳмоқ эди. Сезгир назар кампирнинг серажин юзидан, ажинлар аро милтираган кўзидан, унинг бутун жону жаҳони, соддароқ айтганда, овунчоғи ёлғиз мана шу кучук эканлигини пайқаш мумкин эди. Кучук завқ қўзғар даражада ёқимтой бўлиб, тимирскиланиб, ўзини у ёқ — бу ёққа урар, тинмай питирларди.
Уни нима жин урди, билмайди: кампирга яқинлашаркан, ер тепиниб, қўлларининг кучукка ҳамла қилаётгандай ҳаракати ортидан ириллагандай овоз чиқариб, у билан тегишмоқчи бўлди. (Одатда қишлоқда болалар, ёшлар кўринган иту мушукка тегажоғлик қилиб ўтади-да, шу ёдига тушиб, ёшлиги қўзидими.). Кучук чўчиб, акиллаганча ўзини нари урди. Кампир силтаниб, йиқилиб тушаёзди. Тезда ўзини ўнглади-да, шошиб кучукни қучоғига олиб, бошини силади:
- Успакойся, милая, — деди овутиб, сўнг Унга қараб ўқрайди. — Дикар!.. Чурбан!..
Бу пайт ўтган-кетганлар уларга қараб туришарди. У нима қилишини билмай серрайиб қолди. Ёшроқ бўлганида тирақайлаб қочармиди. Қизарди, бўзарди. Кампир ғудрана-ғудрана нари кетганчгина, лаблари пичирлади:
- Извините…
Агар ҳозир Унинг халқаро анжуманга келган ёзувчи эканлигини билишса, нима қилишардийкин-а? Халойиққа роса бўп берарди-да ўзиям… Аслида ҳунук иш қилди: ахир бу ер шаҳар, пойтахт бўлса. Бу маконда халқлар, миллатлар қовушади, қоришади. Сенинг ҳозирги қилиғингни бирон қишлоқдан келган одам ёки илдизларини соғиниб, изтиробга тўлган қандайдир шоири девона тушунмаса агар, бошқа биров ҳеч қачон англолмайди. Ҳа, ҳамма қовушган, қоришган жойда ҳам яна ёлғиз қолишинг тайин, акс ҳолда сени ҳеч йўқ кучук тушунарди. Юраги қаттиқ ғижимлаб, юзи тиришди. Қайсидир маъвода манзил топарман, ахир, — деди кўксини силаб. Тушгача санқиди. Ҳар кунги маҳалда қорни очганини сезса-да, яна анча юрди. Ахир таомилдаги тушлик вақти бор-ку, ҳеч йўқ шаҳарда шунга амал қилай, деб ўйлади. Шу истаги етовида ҳатто меҳмонхонадаги текин овқатдан ҳам воз кечди. Ниҳоят ҳорижий русумдаги, пешонасига «Кафе Тарзан» деб ёзилган емакхона қошида тўхтади. Тарзаннинг кимлигини билишармикин ўзи б
улар? Билишгани учун қўйишганда, бунинг устига, жарангдор ҳам. Нима, Алпомиш ё Гўрўғли, деб қўйсинми? Балки Намозботир қўйишларини истарсан? Унда бу ернинг ходимлари емакхонанинг номини айтолмай ишдан ҳайдалиб кетишар. Ҳай, майли, аввал «тарзанчилар»нинг хизматини бир кўрайликчи?.. Бунақа жойда ҳамма нарса қиммат бўлишини ўйлаб, чўнтагини ковлади, пулини чамалади. Топган пулинг битта жониггга етиб ортади-ю, яна нимани чамалайсан?! Бир ёзилсанг ёзилибсан-да, Ҳабий айтмоқчи, шоир, уёғига Худо пошшо. Ойнаванд эшикдан ичкари кирди. Ичкарида яна битта эшик бор экан, ундан ҳам ўтди. Хона унчалик кенг бўлмаса-да, салқин, жим-жит эди. Майин мусиқа ё эшитилади — ё эшитилмайди — шунақа ишларда жуда меъёрни билишади-да булар. Одам сийрак. Уни новча, гўзал бир қиз қарши олди. Қарши олиши асносида синовчан назар солди. Ёқимли талаффузда гапиришидан англадики, Унинг миллатини, аниқроғи, унга қайси тилда гапирган маъқуллигини билишга уринарди.
- Каерга ўтирасиз? — сўради қиз ним табассум ва хиёл таъзим ила.
У «қаерга буюрасиз», дегандай қаради. Қиз четроқдаги ҳоли жойга етаклади. Ўтириши ҳамоно қўлига таомномани тутиб, дафтарчасини очди. Шоир таомномадаги таниш-нотаниш овқатларнинг номига бир-бир кўз югуртираркан, ўзини қизни узоқ куттириб қўйгандек сезиб, бироз ўнғайсизланди ва таваккалига битта таому салат буюрди.
- Ичишгачи? — сўради қиз.
Дарвоқе, нимадир ичиши ҳам керак-ку.
- Чой,- деди-ю бирдан дадиллашиб, ўмганини (кўкрагини) кўтарди. — Ва юз эллик грамм арақ.
Қизнинг юзи ёришиб кетгандай бўлди. Узун оёқлари шитоб одимлади. Этаги тиззасидан анчагина юқорида тўхтаган тор юпкаси оппоқ сонларига жуда ярашган эди. Патнис билан қайтиб, буюртмаларни столга қўяётганда Унинг кўзи яна қизнинг сонларига тушиб, кўнгли ғилқиб кетди: дастурхон устида бунақа аъзоларнинг ёпиқ тургани маъқул экан. Энди манави савил идишдаги арақни икки бўлиши керак, яна тағин истикон… рюмкада. Рюмкада ичиш жуда қийинда, ичиб бўлгунингча ҳамма қараб турганга ўхшайди, чунки унда ичиш, янаки симириб ичиш учун бошни анча орқага ташлаш керак. Унгача… Чой буюрганди, пиёла билан олиб келса керак. Бироқ ҳадеганда чой ҳам, пиёла ҳам кўринмади. Арақни кўргач, томоғи тақиллаб кетганди. Ичди. Буюрган таоми товуқ оёғи шаклидаги қоришиқ гўшт аралаш бир бало экан. Ундан, салатдан еди. Яна ичди. Юз эллик грамм ҳам роса кўп бўларкан-да, ўйлади ўзича. Овқат ширин экан, жағлари тобора авжланди. Шу пайт хизматчи қиз келди-да,
- Камчиликлар йўқми? — деди.
У чой обкелинг, демоқчи бўлди, лекин тили айланмади, носинашта жой бўлганлиги учун ўзини мастдай ҳис қилди. Лабларини қимтиб, бурни ва оғзи орқали қандайдир овоз чиқарди-да, бошини силкиди. Қиз ортига қайрилганда овқатга энгашган кўйи унинг сонларига суқланди: чиройли экан! Шуниям бирон бахтли одам қучоқлармикин? Қучоқлармикинмиш! Нафақат қучоқлайди… Шунинг учун ҳам Исломда аврат, арақ ичма, деган гаплар бўлса керак-да. Қори бўп кет-э, Ҳабий айтмоқчи, эй шоир! Билмасанг (агар билмасанг-да), энди биласан: барча зўр шоиру ёзувчилар қишлоқда туғилганлар. Ҳеч бўлмаса, қишлоққа ўхшаган шаҳарда. Кейин эса шаҳарга келиб, манавинақа кўргиликлар (шароитлар) ичра аввалига маст-аласт бўлиб, ўрнашиб олгач, болалик ва ёшлик хотираларига таяниб, бир нималарни ёзаверадилар-ёзаверадилар. Кимларнингдир, балки ўзларининг наздида ҳам тузуккина нарсаларни эжод (ижод) этадилар. Қарабсанки, ҳаммалари «классик». Аммо улар на манавинақа емакхонада овқат ейдилар ва на мана бунд
ай сонлар ҳақида ўйлайдилар. Улар ўз уйларида (квартираларида, ҳовлиларида) ўтириб олиб, болалигу ёшликларини ўйлайдилар ва ўзларини ҳамон ўшандай тутишга уринадилар, балки шундайман, деб биладилар. Аслида эса улар… Қайсидир ёзувчи қишлоқни донор деб атаганди, яъни шаҳарни, борингки, пойтахтни турфа истеъдодлар билан таъминловчи донор. Эҳтимол, тақдир деганлари шудир. Тақдир аслида нима ва у қаергача? Инсон ўлгач, тақдири тугайди-ку, шундай экан, ўлган ва мудом буюк, дея эътироф этилаётган шоиру ёзувчиларнинг тақдири мудом давом этаяптими? Бу саволга жавоб йўқ, биламан, бироқ Навоийни ёки Машрабни нега буюк, деймиз? Нега? Кейинги юз йилликда ёзилган дарсликларда турфа ғоялар пинжида мақталгани учунми? Чўлпон ёки Қодирий ўтган асрнинг бошида ёмон эди, энди яхшими? Ким айтди? Балки ҳозирги яхшилар юз йилдан кейин ёмон бўлар? Ким айта олади? Демак, биз эътирофда тормиз, бирёқламамиз. Адабиёт шу бугун билан яшаса — бу хавфли, бугун юлдузларни кашф этади
-да, эртага уларни чайнаб, туфлаб ташлайди. Неча Навоий, неча Машраб бор эди? Улар сизу бизнинг дарсликларимизда йўқ холос… Энди дунёга кенгроқ боқмоқ лозим…
Хизматчи қиз чой олиб келди. Пиёла ҳам келаркан-ку, ўйлади У. Йўқ, миллатим ҳали айнимаган — мана бундай жойларда ҳам чойнакда чой ва пиёла бор экан, демак… Бунинг устига, қиз унинг ғижим кўйлагига парво қилмади, ҳатто нигоҳида ҳам сездирмади. Эҳтимол, ҳисоб-китобда ҳаммасини чиқариб олар. Чой хўпларкан, ҳов нарида ўзига термулиб турган қизнинг сонига яна суқланди: аёл кўрмаганига қанча бўлди-ю. Мабодо қўққисдан юр, деб қолсам ҳам ҳозир ўзига ишонмайди. Ахир қанча бўлди-ю… Пўлат ўтда тобланади ахир…
Қизни чорлаб, ҳисоб-китоб сўради. Ўн беш минг. Яхши-ку — мана бундай жойда, мана бундай сулув хизмат қилиб турганда, мана бундай мазали таомлар ва арақ — арзон-да. Ўз тумани марказидаги ошхоналарнинг хизматчилари ҳам агар ичганини сезиб қолишса, уч минг сўмлик емак-ичмак учун ўн минг олишади. Унга қараганда бу арзон. Аммо у айни пайтда пойтахтга кетаяпман, дея анчагина пул олиб келганлигини ва ҳозирги хаёли шунга нисбатан эканлигини ўйламасди.
Меҳмонхонага етиб келгунича, овқат ёки ичимлик таъсир қилиб, тани қизидими, терлаб кетди. Салқин хонага кирди-ю, уст-бошини ечиб ташлаб, момиқдек хобжойга ястанди. Кўп ўтмай, донг қотиб, беозор пишиллай бошлади.
Роса ухлабди. Туш кўрибди. Тушида ёнғоқлар ер билан битта бўлиб ётганмиш. Ёнғоқ бўлиб ҳамки, пўсти юпқа, бармоғинг билан шундай боссанг, чақилиб кетармиш. Малларанг сочли кампир ҳовуч-ҳовучлаб ёнғоқ терармиш, «кучугимга тераяпман», дермиш. У бўлса, бир-иккита ёнғоқни чақибди-ю, мағзини ё топибди, ё тополмабди. Бирдан паҳмоқ юнгларига қоришган думини ликиллатиб кучукча ҳам пайдо бўлибди.
Бунчалар ҳикматлисан, ҳаёт, деди ичида ўрнидан тураркан. Ваннада маза қилиб чўмилди. Яланғоч ҳолида сочиққа артина-артина хонада кезинди. Нимадир қилиши керак-ку, ахир. Шуури бағоят тиниқ эди, фақат қайси томонга ёхуд нимага йўналишини билиб олса бас. Оромкурсига ўтириб, каттакон телевизорнинг мурватини бироз қидиргач, босди. Телевизорнинг тиниқлиги, рангларининг ниҳоятда табиий эканлиги эътиборини тортди. Дунё ўзгариб бормоқда — ақл-заковатга, тафаккурга минг-минг тасанно. Ақл деганлари оламни тасвирга кўчирибди. Эртагалик анжуманни ҳам телевизорда кўрсатишса керак: ўзимизнинг аллома ёзувчилар икки ёнларига ҳорижий меҳмонларни олишиб, тўрда ўтиришади. Энг ёмони, балки энг даҳшатлиси, на бизникилар ва на меҳмонлар бир-бирларини танишмайди. Ҳойнаҳой арбоб ёзувчиларимиздан бири (эплаганида) рус тилида нутқ ирод қилса ҳам ажабмас. Турган гапки, барча меҳмонларнинг энсаси қотиб, ўзимизнинг нисбатан ёшроқ ёзувчилар эса меҳмонларнинг нигоҳидан ўзларибоп маънолар қидириб
ўтиришади. Кейин бирин-сирин меҳмонлар гапиришади. Аллома мезбонларнинг «палагини босиб қўймасмикинмиз», дея хушёрлик ила, лекин этакда ўтирган ёшларга умидвор боқиб, сўз тизишади. У ҳойнаҳой давранинг қуйисида, эҳтимолки, даврадан ташқаридаги ўринларнинг иккинчи ёки учинчи қаторида ўтирса керак. Шу ўтиришда даврадагиларнинг баридан, миллати, ёши, истеъдодидан қатъий назар, самимият қидиради. Ана тўрдаги аллома устозлар меҳмонлардан кам бўлмаслик учун виқорла (гўё камтарона) боқишади, ҳуддики бир-бирларини аллақачон ўқиб қўйишгандек. Уни алломаларнинг бирови танийди, бирови танимайди, лекин ҳаммалари ўзларини танимайдигандек тутишадики, шу билан меъёрни, аниқроғи, ўз мақомларини сақлашга уринишади. Қуйидаги пойтахтлик тенг-тўшларининг аксарияти эса уни танишни истамаётгандек туюлишади. Танишдими, гўё обрўлари тушиб қоладигандек. Ҳадемай, унга ҳам сўз бериб қолишса ажабмас. Беришармикин? Олиб борувчи ўзбек бўлгач, уни албатта андижонлик (ёки қашқа
дарёликми, бухороликми) ёзувчи, дея таништиради. Халқаро анжуман экан, «ўзбекистонлик ёзувчи фалончи», де-қўй. Ростдан ҳам сўз бериб қолишса нима дейди? Ҳабий ичганда гоҳо «Эй, шоир, сен одамларни йиқитиб эмас, йиқилганни тиклаб зўр бўл», дегувчи эди. Шу гапни ўрисчалаб айтсинми? Ёки орқа қатордан туриб «рус тилида роман ёздим», дейдими? Бунга ким ишонади? Яхшиси, биронта тузук-қуруқ китоб чиқаролмадим, дегани дуруст эмасми? Шунда тўрдаги ҳорижлик оқсоқол ёзувчилардан бир-иккитаси «ким у?», дея сўраб қолишар. «Андижонлик (ё қашқадарёлик, ё бухоролик) фалончи», дейишади ўзимизнинг оқсоқоллар бироз ўйчан ҳолда хижил тортишиб. Ҳамма унинг рус тилида роман ёзганлигини унутишга уринаётгандек туюлади. Шунда кимдир ўрисчалаб, «Одам»нинг муаллифи шу кишими?», деб қолади. Юраги қаттиқ ғижимлади. Чап кафти билан кўксини босиб, кўзларини юмди, оғриқ ўтиб кетишини кутди. Деразадан ташқарига қаради: аллақачон қоронғи тушибди. Ўрнидан туриб, яна сумкасини к
овлади: доимий ҳамроҳи «Чол ва денгиз»ни олди. Салом, ҳазрат, деди ёзувчининг сувратига тикилиб. Сўнг сувратни кафти билан силади, кўзлари ўксик йилтиради. Курсига ўтириб, китобни варақлади. Анчагача қарийб ёд бўлиб кетган ўзига ёқадиган, аммо ҳар қанча ўқиса ҳам зерикмайдиган саҳифаларни ҳижжалаб ўқиб ўтирди. Бир ёқда телевизор ғўнғирашини қўймади.
Туйқус эшик тақиллади. Аввалига ким бўлиши мумкин, дея оғринди ҳам, кейин кўнгил майли эврилиб, бирон янгилик илинжида эшик томон ошиқди. Рўпарасида йигирма беш ёшлардаги паканага мойил, чувак йигит турарди. Йигитнинг ангоридан дадиллик уфурар, эгнидаги қимматбаҳо хонаки кийим, қўлидаги тилла узук ва бўйнидаги олтин занжир дадиллигига куч бераётгандек эди. Уни таниди — телевизорда тез-тез чиқиб турадиган клиппараст, замона тилида айтганда, юлдуз қўшиқчи.
- 907-хонами? Сиззи ёзувчи, дейишди, ока. Ман ўн иккинчи этажданман, — дея бидиллай кетди хеббимчалиш (ҳезалакмижоз) овозда. Бу орада нозик қўлларини узатиб, сўрашди. — Эртага сёмкам борийди, дам олишим керак. Ҳеч уйқим келмаяпти, шунга… Биронта скушнийроқ китобийз йўқми, ўқисам ухлаб қолармидим…
«Чол ва денгиз» ҳамон Унинг қўлида эди, кўрсаткич бармоғи ўқиётган саҳифасида.
- Мана, — дея китобни шартта қўшиқчига узатди. — Росаям скушний китоб.
Йигит китобнинг бетига қарамади ҳам.
- Раҳмат, ока, эрталаб қайтараман, — деди-ю лифт сари чопди.
У бўлса эшикнинг очилмаган табақасига бўйнини чўзиб қаради: ростданам тўққиз юз етти экан, эсидан чиқибди. Эшикни ёпиб, ортига қайтаркан, «ишқилиб китоб ўқийдикану, деб қўйди ичида, ухлаш учун бўлсаям-да». Беихтиёр мийиғида кулди? Қизиқ, мен мана шу муштдай ашулачини танийман. Лекин у мени — қирқ яшар ёзувчини танимайди. Замонангдан айланай, отингни сот, молингни сот, ашулачи бўл, деган замон келди-да. Менмиш, мендан каттасиниям танимас у. Ҳойнаҳой қўшиқларининг шеъриниям (агар шундай аташ жоиз бўлса) ўзи ёзса керак. Нима қилишини билмай хона ўртасида серрайиб туриб қолди. Чап қўли билан лабу жағини ушлаганча нигоҳини тентиратиб, гоҳ телевизорга, гоҳ курсига, гоҳ унинг олдидаги ойнаванд столга, гоҳ сумкаси қолган хонанинг очиқ эшигига тикилди. Нимадир қилишим керак, дея ўйлади ва шунинг ортидан бағрида қизиш асносидаги ҳувиллашни сезди. Аа-хх, деди бошини орқага ташлаб, ненидир истайман, лекин қилолмайман. Ў-ў, Худойим, не бало — мен бало?! Нигоҳ
и балкон эшигида тўхтади: ўша ёққа чиқаман. Чиқди. Икки қўллаб панжарани тутиб, атрофга тикилди — ҳаммаёқда чироқлар чарақлайди — мафтункор чироқзор. Тўққизинчи қаватда эмасми, теваракдаги бинолар қуйироқда кўринади. Айниқса, машиналар шовқинининг пастда қолгани яхши бўларкан. Лекин юраги шиғиллаб кетди — ўзини пастга отгиси келди. Ер тортади, деганлари шу бўлса керак-да. Худди балкон ўпирилиб тушаётгандай туюлиб, шошиб ўзини орқага олди. Девор ёнидаги тўқима курсига ўтирди. Бошини ҳам ястаб, яна кўксини ушлади. Баландлик қон босимига таъсир қилади, дейишарди, юракка ҳам билинаркан. Нафаси қисаётгандай бир-икки чуқур-чуқур нафас олди. Чала юмуқ кўзларига балкон панжараси аро рўпарадаги нисбатан пастроқ бино пештоқидаги хиёл хилпираётган, турфа чироқлар ёғдусида ажиб жилваланаётган байроқ илинди. Байроғимиз чиройли, айниқса, ранглари бағоят гўзал, олам билан уйғун… Жонинг оғриб турганда бунақа чиройли ўйларга бало борми? Чап кафти билан кўк
сини сийпаларкан, бўйнининг орқа томонида нимадир ўрмалаётганлигини ҳис қилди. Ўнг қўлининг тўрт бармоғини жуфтлаб, оҳиста бўйнига босди. Ўрмалагувчи ўрта бармоғининг бир ёнига илинди, У эса қўлини аста бўйнининг ён томонига тортди. Ҳалиги нарсани ўлдиришни истамай, бармоғининг учига олди: қумурсқа. Бу ерга қумурсқа қаёқдан келди? Э, дарвоқе… Нимқоронғуда илғадики, бу ўша қумурсқа ва у бармоқларининг беозор озоридан ўнгланишга уриниб, типирчиларди. Ўлмабди, чинакамига хурсанд бўлди У. Қумурсқа тиклангач, пуфлаб ташлади. Жонивор қаердадир ғойиб бўлди. Ўлмасликка-ку ўлмабсан, аммо бу ерларда яшаб кета олармикинсан, юртдош. Илоҳи, яшаб кет! Мен ҳам ўлиб қолсам-а, деган хаёл туйқус миясига урилди. Урилди-ю, қўлини кўксидан олди. Кейин хаёлини юмшатишга уринди: ўзи юрак нега оғрийди? Қувончданми, ғамданми? Билмайди. Юраги оғриганки одам ўлаверса, дунёда одам қоладими? Аслида қувонч билан ғам ҳамиша йўлдош, ҳуддики, жаннат ва дўзах каби. Дўзах
!.. Тавба, чексиз куч-қудрат, имкониятлар соҳиби бўлган Тангри наҳотки ўз бандаларини оловлар билан «сийласа»? Қайси тафсир, қайси талқинларни ўқиманг, инсон фақат ва фақат олов билан қўрқитилади: дўзахда оловда ундоқ куясан, бундоқ қовуриласан. Йўқ, бундай бўлиши мумкин эмас! Ахир бу ўта ибтидоий фикр: олов куйдиргувчи — буни гўдак ва ҳатто ҳайвон ҳам билади. Наҳотки Тангридай зот?.. Менимча, Тангри дўзахда ўз бандаларини соғинчлар гирдобига солади: энг севикли инсонларини, машғулотларини соғинтиради. Бу дунёда қилолмаган савоб ишларини ва ҳоказо, борингки, энг севимли таомларини соғинтиради. Тангри минбаъд меҳрибон — мангу меҳрибон. Шунингдек, у бемисл ақл соҳибидир, яъни ўз бандаларини оддийгина оловга солмайди, соғинч оловига гирифтор этади — бу даҳшатлироқ. Шунинг учун ҳам шоирлар, борингки, жумла ижодкорлар бу дунёдан соғинч ва изтироб ила ўтадилар — мана шу охиратга ишора. Жаннатда эса буларнинг барига мушаррафлик бўлади. Ҳадемай диннинг янги даври бошланади
ва у ақлу қалб уйғунлигига эришади. Одамзот Тангрига муносабатини ҳам ислоҳ қилади. Зеро, энди у оловдан, илону чаёнлардан қўрқмайди: улғайди. Энди гуноҳу савоблар нисбати ҳам ўзгаради. Акси бўлса, меҳнатдан бошқани билмай, даладан бери келмаган, бир умр эрим, болам, далам, уйим, деб ўтган онасида ёки хотинида гуноҳ борми? Уларга вақтида тоза ювинмаганлик ва сифатли ҳамда хушхўр таомларни емаганлик «гуноҳи» қўйилиши мумкин, холос… Агар уларда гуноҳ бўлса, дўзах деганлари мавжуд эмас. Мабодо дўзах деганлари бор бўлса-ю, унда жисмоний азоблар бирламчи жазо эса, унда улар жаннатидирлар. Нима бало, дунёга васият қила бошладингми? Ростдан ҳам ўласанми? Юрагини чирмаган оғриқ бўғзи томон сурилаверди ва нафаси қисаверди. Ишлар чатоқ, деди хаёлан, куним битган кўринади. Ўрнидан турмоқчи бўлганди, оёқлари мадорсизланиб, тиз чўкиб қолди. «Тез ёрдам» чақириш керак. Балкондан чиқаверишдаги бурчакда телефон бор, У ўша томон судралди. Одамнинг кўкрагидан келгувчи телефо
нга ўнг қўлини чўзиб, аранг етди, қулоғига тутди.
- Дежурная вас слушает, — аёл кишининг ёқимли овози эшитилди.
У индамади.
- Рисепшн… — деди инглизчалаб бояги овоз.
У яна жим.
- Гапиринг! — дея салкам дўқ урди ниҳоят аёл ўрисона ўзбекчалаб. — 907-хонами? Гапиринг!..
- Хайрият, таниди, — деди У пичирлаб, хайрият! — Қўли аста қуйилиб, полга тушди. Телефон очиқ кафтида қолди, ундан бояги овоз қайта-қайта эшитилаверди:
- Тўққиз юз етти, гапиринг, тўққиз юз етти…
Кейин кўз ўнгида бир пайтлар хунуккина бўлган аёли қиёссиз гўзал қиёфада кўринди. Сенмисан, деди У хаёлан, сени жуда соғиндим, жоним. Юрагининг томирлари шу қадар қаттиқ тортишдики, жону жаҳони юрагига жо бўлди: ҳозир узилади. Сўнг оппоқ либосдаги кўзлари ёшли, бироқ жилмаяётган онаси кўринди. «Она-а!» деди Унинг таранг тортилган юраги. Ана, Ҳабий ва Дийқон — улар ҳам шу қадар чиройли, ёқимтой, фақат жилмайишади. Ашулачи йигит китобни олиб тушиб бермаса ҳам майли, ўқиса бас, деган фикр урилди туйқус миясига. Малла кампиру кучук эса ўша-ўша, фақат ёнғоқ чақаётган кучук ҳам нуқул унга қараб жилмаяди: хайрият, хафа бўлмабди, хайрият. Анови нур ичидаги нима? Китобми?!.. Шу он чап кўксида нимадир қаттиқ қасирлади ва бўғзида олов ёнди-да, ташқарига чиқиб кетди. Дунё қоронғулаша бошлади. Тавба, юрагим оғримай қолдими? Умр дегани шумикин?!..
- Ҳабий!.. Дийқон!..

АНДИША

rsc — Sun, 12 Jul 2015 11:50:31 GMT

Нуқтаи назар

АНДИША

Қўшнимизнинг томорқасига сув бизникидан ўтади. Қўшнимиз томорқа суғорса, хавотиримиз ортади. Сабаби — унинг ери бизникидан бироз баландроқ. То унинг томорқаси сув ичгунча, бизники кўллаб кетади. Охирги сафар ёмон бўлди. Қўшнимиз ариқни очиб, охирида беркитиб келишни унутган чоғи, эрталаб не кўз билан қарайликки, бутун торморқамиз шолипоядек сувга лиммо-лим бўлган. Уч-тўрт кун олдин экканимиз помидор, болгар қалампири кўчатлари сув ўтларидек чайқалиб турарди.

Ўзимни тутиб туролмадим:

— Ахир қачонгача давом этади?

Шашт билан қўшнимизникига чиқиб кетаётган эдим, дадам тўхтатди:

— Қўй, чиқма. Девор дармиён қўшни бўлсак, орага совуқчилик тушмасин. Қолаверса, айб ўзимизда. Икки мошин тупроқ тўксак ҳеч нарса бўлмасди. Сув бир-икки кунда тортиб кетади. Кўчатларнинг янгисини экамиз.

— Нега энди айб бизда бўларкан? Томорқасига бошқа жойдан ариқ киритсин қўшнингиз.

— Шаҳарда яшаб, андишани унутиб қўйибсан. Битта ариқни деб кўздек қўшничиликка путур етказмоқчимисан? Одамлар нима дейди?

Дадамнинг авзойини кўриб, бошқа гапирмадим. Лекин «шаҳарда яшаб, андишани унутиб қўйибсан» деган гапи миямга ўрнашиб қолди. Наҳотки, шундай бўлса? Рост, пойтахтда ишлаётганимга олти йилча бўлиб қолди. Аммо андишасизлик кўчасига кирмадим. Гоҳида дўкондаги харидим учун ҳақ олган сотувчи арзимас қайтимни бермаганида, андишага бориб баъзи шаҳарликларга ўхшаб тийинигача қайтаришни талаб қилмайман. Ижара уйнинг эгаси ҳеч нарсадан ҳеч нарса йўқ тез-тез ижара ҳақини ошириб турганида ҳам андишага бориб талашиб-тортишмайман. Қўшним кунда-кунора телефондан фойдаланиб, «межгород»нинг пулини отнинг калласидек қилиб кетади-ю, мен андишага бориб ўзим тўлаб кела қоламан.

Унда дадам нега бундай деди? Наҳотки, ўзгарган бўлсам? Одамнинг ўзига билинмаса керак-да.

Шуларни ўйлай-ўйлай охири кўнглимга бир савол ўрлади. Андиша нима ўзи? Тош-тарозиси қанақа? Моҳияти нимада?

* * *

Маҳаллалардан бирида Улуғбек исмли ўсмир истиқомат қилади. Ота-онаси оддий, камтар кишилар. Улуғбекдан олдин икки қиз чиқариб, бир ўғилни уйлантиришди. Катта ўғил ҳарбий хизматдан сўнг бир йилча ишсиз юрди. Кейин тумандаги машина-трактор паркига слесар бўлиб ишга жойлашди. Меҳнаткаш йигит. Аммо маош қургур барибир ўзи, хотини ва икки фарзандидан ортиш у ёқда турсин, рўзғорнинг бир учини кўтаришга ҳам етмайди. Бунинг устига шуни ҳам уч-тўрт ойда бир беришади. Ота қайсидир идорада ҳисобчи. Маошдан ташқари икки-учта фермернинг молиявий ҳисоботини юритади. Рўзғорга аксарият касалманд онанинг ногиронлик пенсияси яраб туради. Хуллас, бировдан олдин, бировдан кейин деганларидек, оила бир амаллаб кун кўради. Лекин ҳеч қачон бировга нолишмайди. Ориятли, сабр-қаноатли бу одамларни маҳалла аҳли бирдек ҳурмат қилади.

Оилада кенжа ҳисобланмиш Улуғбек эса саккизни битирди-ю ўқимайман деб туриб олди. Отаси зўрлаб бўлса-да, туман марказидаги билим юртининг ҳайдовчилик курсига киритиб қўйди. Аммо ўқиш жонивор ўлда-жўлда. Истаса боради, истамаса йўқ. Бориб-бориб оиланинг эркаси уч-тўртта ўзига ўхшаган такасалтангга қўшилиб, ҳали дискотекада, ҳали видеобарда кунни кеч қиладиган бўлди. Энг ёмони — Улуғбек ўғирликка қўл ура бошлади. Илк марта уни қўшниси Холмат ота тутиб олди. Қизиғи, Холмат отанинг илгари ҳам икки ўрдаги ғойиб бўлганди. Ўғри маълум бўлгач, жабрдийда отахон боплаб таъзирини берди. Лекин қўшнисига чиқиб бу ҳақда айтмади. Уларнинг шароитини яхши билган отахон иккита ўрдакни таъма қилгандек бўламан деган андишага борди.

Сувдан қуруқ чиққан йигитча эса ҳунарини ташламади. Бошқа хонадонларга ҳам тушишни бошлади. Бора-бора унинг бу қилмишидан барча хабардор бўлди. Аммо сабрнинг ҳам чеки бўларкан, кимдир Улуғбекни оғилидан бузоғини етаклаб кетаётганида тутиб олиб, тўғри уйларига олиб келди.

— Мелисага берсам бўларди. Аммо бир маҳалланинг одамимиз. Сизларга ҳам жабр бўларди. Бунинг олдини олмаса бўлмайди.

Шундай деди-ю кетди. Ўша куни ота ўғлини тинкаси қуригунча дўппослади. Онанинг бир дарди ўн бўлди. Аммо энди кеч бўлганди...

Яқинда эшитиб қолдим. Улуғбек игнага «ўтириб» сўнгги марта ўзига кўпроқ укол қилиб юборган экан, юраги кўтаролмабди. Шундоқ ҳам тўшакка михланиб ётган касалманд она эса бу хабарни эшитибоқ жони узилибди...

* * *

Эрталаб ишга кетаётсам, пастки қаватда яшовчи бир қария тўхтатиб:

— Журналистсан-а? — деди тўсатдан.

— Ҳа, нима эди? — сўрадим ажабланиб.

— Унда эшит, ё замон ўзгарди, ё одамлар бошқача бўлиб кетди. Ҳув анави биринчи подъездда кекса бир кампир яшайди. Бир ой олдин чоли бандаликни бажо келтирди. Куни кеча кампирим ҳол сўраб кирган экан. Бечора уч кундан бери бетоб ётганмиш. Сабаби — уч кун бурун судга чақириқ қоғози ташлаб кетишибди.

Бу қария нима демоқчилигини англолмай, соатимга қараб қўйдим.

— Шошма, борасан ўша ишингга. Дунёда оқибат қолмабди. Тўғри, ҳозир бироз қийинчилик бўлаётгандир. Аммо биз кўрган оғир кунлар олдида булар «ерунда», билдинг. Ҳей, одам боласининг бу қадар паст кетишини биринчи марта кўришим.

Нима демоқчи бу чол. Нега бу гапларни менга айтаяпти?

— Кечирасиз, шошиб турувдим...

— Тўхта, ишинг қолиб кетмайди. Қари бир кампирни нега судга чақиришади, биласанми? Билмасанг, билиб қўй. Шу кампирни ўғли судга берганмиш. Бу кўрнамак бир йил олдин аллақандай фоҳишага илакишиб, икки боласи билан хотинини ташлаб кетидан кетганди. Шу чоққача қорасини кўрсатгани йўқ. Отаси ўлган куннинг эртасига йиғлаб-сиқтаб келиб қолди. Лекин кампир уйга киритмади. Қайтиб кетди. Сенга айтсам, уй чолнинг номида эди. Кампир шу уйни келинига расмийлаштирмоқчи. Номард ўғил бундан хабар топиб бир ҳафта олдин келиб жанжал қилиб кетди. Нима эмиш, у ёлғиз меросхўр эмиш. Кампир бир амаллаб қувиб солибди. Нобакор ўғил эса судга бераман, барибир уй менга қолади дея чиқиб кетибди.

Ҳой, сен менга айт, қайси замонда яшаяпмиз ўзи? Ўғил ўз туққан онасини судга бериб ўтирса-я! Уят, ор-номус, андиша деган нарса борми ўзи бу дунёда? Отасининг гўрига бир сиқим тупроқ ташлашга ярамаган аблаҳ қайси юз билан мерос талашади, тушунмайман. Бу кунидан ўлгани яхшимасми? Сен шуни ёз. Савобга қоласан. Энди бор, боравер. Юрагим ўйнаб кетаяпти.

Кетишниям, қолишимниям билмай, турган жойимда қотиб қолдим. Анча олдин газетада бир аёлнинг ўз ота-онасини судга берганини ўқиган эдим. У энди аёл, ўз номи билан ожиза. Аммо...

Бир кайфиятда қарияда узоқлашдим.

* * *

Яқинда давлат идорасида ишлайдиган танишимнинг машинасига миниб қолдим. Суҳбат асносида мендан маошимни сўраб қолди. Айтдим.

— Ўҳў, мендан икки баробар кўп оларкансан. Олган маошим бензин пулига ҳам етмайди.

Тушунмадим. Бу киши маоши камлигидан нолияптими ёки...

Тўғриси, бировни ғийбат қилганни ёқтирмайман. Замон тадбиркорники, ишбилармонники. Калласини ишлатиб, пулни пулга уриштириб даромад топаётган, ана шу даромадига данғиллама иморат солиб, алламбало машина минаётганлар қандини урсин. Аммо бу киши на тадбиркор, на ишбилармон. Биргина курсининг эгаси, холос. Бироқ йилда бир машинасини алмаштирадиган, ҳовлисида кунда-кунора қориндор «акахон»ларини йиғиб зиёфат берадиган шу танишимнинг қўл остида ишловчи қўшним бир йилдан буён кичик ўғлига уч ғилдиракли велосипед олиб беролмайди-ю, бу жаноб эркатой қизининг туғилган кунига «Тико» совға қилиб турса одамга алам қилар экан.

Раҳбарлик курсисига ўтириб олиб, ўзидан ўзгани ўйламайдиган, сиркаси сув кўтармайдиган бу каби корчалонларга деярли ҳар куни дуч келамиз. Фақат ҳеч ким лом-мим демайди. Чунки у қайси биримизнинг қўшнимиз, бошқа бировнинг маҳалладоши. Андишага борамиз-да.

* * *

Яқинда бир танишимизнинг 5 яшар ўғлини йўловчи машина туртиб юборганини эшитиб ҳол сўрагани бордим. Қошининг тепаси ёрилган, у ёқ-бу ёғи сал-пал тилинганини ҳисобга олмаганда ўғлининг аҳволи анча яхши экан.

— Худо бир асрабди. Ҳали ёш, кўрмагандай бўлиб кетади, — дедим кўнглини кўтариш учун.

— Нимасини айтасиз? Ўзи ҳеч катта йўлга чиқмасди. Машина овозини эшитган заҳоти ҳовлига қочиб кирарди. Энди фалокат-да. Шофёр ҳам ўзини йўқотиб қўйган. Шифокор милицияга хабар қилишим керак деганди, қўймадим. Шофёрга ҳам жабр бўлмасин дедим. Уям атайлаб ураман деб йўлга чиқмаган-ку? Ўғлим, худога шукур, соппа-соғ.

— Кечирасизу, агар бундан ҳам оғирроқ бўлганда нима қилардингиз? Яна фалокатга йўйиб қўя қолардингизми?

— Э, нафасингизни ел олсин. Шофёр ўзимизнинг маҳалладаги йигит. Мелисабозлик қилсам, одамлар нима дейди?

Орадан анча ўтиб танишимнинг ўғлини туртиб юборган ҳайдовчининг машинасига ўтириб қолдим. Ўтиришим билан ароқнинг ҳиди димоғимга урилди. Ҳайдовчининг эса туман марказидаги кўчалар қисқа бўлишига қарамай машинасини керагидан тез ҳайдаши мени ҳайрон қолдирди. Шунда юқоридаги воқеа ёдимга тушди. Наҳотки, шундан кейин ҳам хулоса қилмаган бўлса. Ҳайдовчи эса шаштидан тушмасди. Охири чидай олмадим.

— Оғайни, яқинда бир болани туртиб юборганингизни эшитувдим. Сал секинроқ ҳайдасангиз бўлмайдими? Бунинг устига эрталабдан ичиб олибсиз?

— Э, кечирасиз, бугун ичганим йўқ. Кеча «ден рождения»да кўпроқ отиб қўйибмиз. Сиз ҳам эшитибсиз-да. Айб менда эмасди ўшанда. Болани қаровсиз қолдиришади-да, кейин ҳайдовчи айбдор. Ўш болага катта кўчада нима бор. Ҳалиям ўз вақтида тормозни босиб қолдим. Бўлмаса...

Негадир ичимдан бир нарса тошиб келаётгандек ҳис этдим ўзимни. Бу йигит билан ортиқ гаплашгим келмади. Манзилга етмай, тўхтатишни сўрадим. Шу ҳайдаши бўлса, яна қайси бир йўловчига жабр қилиши аниқ. Агар танишим андиша қилмай, ички ишларга хабар қилинганида бунақа «ўпкаси қўлтиғида» ҳайдовчини гувоҳномасидан маҳрум қилишган бўлармиди...

* * *

Ажойиб табиатли халқимиз бор. Чиройли урф-одатларимиз бор. Ва ниҳоят ҳайрон қоларли даражада андишали одамлармиз. Бизда бу одат миллийлик даражасидаги оддий ҳолат каби қабул қилинади.

Фақат яхшини яхши, ёмонни ёмон дейишга ҳам ўрганишимиз керак чоғи.

* * *

Куни кеча уйга қўнғироқ қилгандим. Уйдагиларнинг айтишича, қўшнимизнинг ўғли томорқамизга икки машина тупроқ тўкиб кетибди...

ОНАМНИНГ ЮРАГИМДАГИ СУРАТИ

rsc — Sun, 12 Jul 2015 11:49:40 GMT

Бадиа

ОНАМНИНГ ЮРАГИМДАГИ СУРАТИ

Ривоят қилишларича, бир юртнинг подшоҳи ўлими олдидан ўз тахтига ворис этиб фарзандларидан бирини эмас, балки кенжа хотинини қолдирган экан. Сабаби кенжа хотин нафақат ҳуснда, балки ақлу заковатда ҳам тенги йўқ экан. Алқисса, ўша аёл куни билан юрт сўраркану, кечалари эса ёлғиз ўғлига ўз қўли билан нон ёпиб бераркан. Чунки барибир она экан-да.

Дарҳақиқат, дунёда фарзанд учун онадек азиз зот, она меҳри каби эзгу ва лазиз туйғу йўқ.

* * *

Ўрта мактабда ўқирдим. Мурғак қалбларимиз дунёни эндигина англаётган, ҳали болаликнинг беғубор соддаликлари, ўйинқароқликлари бизни тарк этиб улгурмаган. Онгу шууримизда Ватан, Она юрт каби муқаддас тушунчалар энди-энди шаклланаётган пайт.

Ўқитувчимиз доим ўзига оро бериб юрарди. Ҳатто дарс пайтида ҳам бежиримгина чарм сумкачасидан кичкина қутичани олиб юз-кўзларига турли упа-эликларни суртиб, дам-бадам ойначасига қараб оларди. Кунора янги либос кийиб келадиган, баъзан бизга топшириқни бериб қўйиб, синф хонасига кириб келган тарих муаллимаси билан палонча дўконга янги материал келганлиги, пистонча опанинг ўтган куни писмадончанинг «вечери»га кийиб борган кўйлаги ҳақида суҳбатлашиб ўтирадиган муаллимамизни эсласам ёдимга мана бу воқеа тушади.

Баҳорнинг илк кунлари эди. Ўқитувчимиз ўзига хос тавозе билан синфга кириб келди-да, эртага 8 март — халқаро хотин-қизлар байрами эканлиги, шунинг учун бугун «Менинг онам» мавзусида иншо ёзишимизни тайинлади. Ҳаммамиз ишга киришиб кетдик. Бироздан сўнг ўқитувчимиз биз ёзган иншоларни териб олди. Шунда улардан бирини қўлга олди-да, кўз югуртириб чиқди. Бир оз ўқигач, олдинги парталардан бирида ўтирган синфдошимизга қараб: «Шу гапларни сен ёздингми? Перашка сотувчи онангни жа мақтаб юборибсан-ку», — деди. Кейин секин: «Тузукроқ кийинишни ҳам билмайди-ю», — дея лабини буриштирди. Шунда ғалати воқеа содир бўлди. Синфдошимиз кўзи жиққа ёшга тўлганча ўқитувчимизга шундай тикилиб қарадики, бу қарашларга ҳатто унинг бўёқлар чапланган кўзлари ҳам бардош беролмай ўзини олиб қочди. «Ўзинг... ўзинг ёмон малимсан». Бошқа гапиролмади. Ўқдай отилиб синфдан чиқиб кетди.

Синфдошимизнинг онасини яхши танирдим. Ростдан ҳам у ҳар куни туш пайтида мактабимиз ҳовлисига «перашка» сотгани келарди. У келиши билан атрофини бир тўда болалар қуршаб олиб «менга иккита», «менга тўртта» деганча қўлларини чўзишарди. Албатта, «перашка»ни пули борлар олишарди. Пули бўлмаган ўқувчилар уларга ҳавас қилганча, оғзининг суви оқиб термулиб турарди. Синфдошимнинг онаси эса пул чўзган қўлларга қарамай, улар атрофида турган «пулсизлар»га қараб, «Қани, келинглар сизларам. Ҳозир пулларинг бўлмаса, кейин берарсизлар» деганча қайноқ «перашка»лардан улашиб чиқарди. Аммо эртаси куни ўша болакайлардан пул сўрамасди. Қайтага «Қани, кел, катта бўлиб пул топар бўлсанг, берарсан» дея қўлига «перашка» тутарди.

Ўша воқеанинг эртаси куни синфдошим мактабга келмади. Аммо учинчи куни синф хонамизга аввал унинг онаси, кетидан тумшайганча истар-истамас синфдошимиз кириб келди. Рости, ҳозир роса жанжал бўлади деб ўйлагандик. Йўқ, ундай бўлмади. Синфдошимизнинг онаси ўқитувчимиз билан саломлашиб, худди айб иш қилиб қўйгандек, ялингансимон:

— Буни қаранг, эгачи. Уч кундан бери мактабга келмас эмиш. Ҳар куни папкасини қўлига олиб чиқиб кетарди. Бугун билибман. Шу болаларни отасиз катта қилаяпман. Шулар зориқмасин деб «перашка» қилиб сотаман. Буларнинг қилиб юрган ишини қаранг. Энди бирор айб иш қилиб қўйган бўлса керак-да... Кечириб қўяқолинг. Бошқа бундай қилмайди.

Кейин ўғлига қараб:

— Қани, устозингдан кечирим сўра-чи,— деди.

Синфдошимиз бир оз жим турди-да, жуда паст овозда бўғилиб «Кечирасиз» деди.

Ҳаммамизнинг кўзимиз ўқитувчимизда эди. Кўзлари бақрайганча бир аёлга, бир ўғлига қараб:

— Йўғ-э, ўғлингиз... ўзи яхши бола, — дея олди холос.

Бу воқеа менга жуда таъсир қилганди. Синфдошим онасини мақтагани учун кечирим сўраганди. Назаримда унинг онаси бўлиб ўтган воқеадан хабардор эди. Бироқ негадир у ҳақда бир оғиз ҳам гап очмади. Аммо у шунинг ўзи билан ҳам ўқитувчимизни жазолаб бўлганди. Онанинг юрагида тоғдек ғазаб ҳам бир зумда меҳрга айланиши мумкин эканлигига ана ўшанда илк бор гувоҳ бўлганман.

* * *

Назаримда, оналарни нималаргадир қиёс қилганда, барибир кўнгил тўлмайди. Улар аёллиги, оналиги учун қандай бўлса, шундай гўзал, ардоқли.

Танамизга зирапча кирса, киприклари билан суғуриб оладиган, ўз фарзандига тикан дардини ҳам раво кўрмайдиган зотларни қандай қилиб тоифага бўлиб оламиз.

Унинг оқ сути, алласи билан бирга миттигина жуссага меҳр-оқибат, садоқат, саховат, эзгулик каби улуғ неъматлар жойлашади. Аслида ватан ҳам онадан бошланмайдими? Оналарнинг қайноқ қучоқлари жаннат боғлари каби ифорли, Ватан сарҳадлари каби кенг, осмон қадар беғубор.

* * *

Мен оиламизда якка ўғилман. Мендан кейин тўртта қиз бор. Шу боисми, онам кўпроқ менинг кўнглимга қарайди. Ҳеч қачон қаттиқ уришмаган. Мен ҳам шу муҳитга, муносабатга кўникиб қолган эдим. Аммо бир куни...

Мактабда 5- ё 6-синфда ўқирдим. Синфдошим билан муштлашиб қолдик. Оқибатда унинг бурни қонади. Менинг эса кўйлагимнинг енги йиртилди, холос. Аммо мен бунга парво қилмасдим. Синфдошларимга мақтангансимон кўкрагимни кериб, папкамни олдим-да уйга жўнадим.

Уйимизга яқинлашсам, бояги мен бурнини қонатган синфдошим онаси билан бизникидан чиқиб келаяпти. «Ҳа, номард, дарров бошлаб келибди-да» дедим ичимда. Ўзимни панага олиб, улар кўздан узоқлашгач, секин уйга кириб келдим. Онам мени кўрди-да, бошдан оёқ разм солиб чиқиб, кўзимга тик қаради. Мен бу қарашга чидолмадим. Ерга қарадим. Ҳозир уришса керак деб ўйлагандим. Йўқ, онам ҳеч нарса демади. Чуқур бир хўрсинди-да, ошхона томонга кетди. «Ҳар қалай, урушмадилар-ку» дедим ўзимча ва хонамга кириб кетдим.

Эрта тонгда бирдан уйғониб кетдим. Қарасам, мактабга кетар пайтим бўлиб қолибди. Ҳайрон бўлдим. Ҳар куни «Мактабга кеч қоласан» дея уйғотадиган онам негадир мени уйғотмабди. Уст-бошимни кийиб, ювиндим-да, ошхонага ўтдим. Онам кичкина синглимни овқатлантириб ўтирарди. Секин салом бердим. Онам эса алик олмади. Пиёлага чой қўйиб олдимга суриб қўйди. Англадимки, онам мендан қаттиқ ранжиган. Чойимни ичдим-да, бир ҳолда мактабга жўнадим.

Мактабдан келганимдан кейин ҳам онам менга бир оғиз сўз айтмади.

«Кел, ўғлим. Очиққандирсан, овқатланиб ол» дейдиган онам, қўшниникига чиқиб кетди. Бу ҳол бир ҳафтагача такрорланди. Мен гўё бир нарсасини йўқотиб қўйган телбага ўхшардим. Футболга чақириб келган ўртоқларимни жеркиб ҳайдардим. Хонамдан чиқмасдим. Ҳеч кимни кўргим келмасди. Ҳатто баъзида ўпкам тўлиб, йиғлаб олардим. Очиғи мен онам билан бир уйда туриб, онамни соғиниб яшардим. Унинг мени эркалаб бағрига босишларини, мен билан суҳбатлашишини жудаям хоҳлардим. Бироқ онамдан садо чиқмасди. Якшанба куни эди. Ошхонага кирсам, хонтахтамизнинг бир оёғи қийшайиб қолибди. Хаёлимга келган фикрдан яйраб кетдим. «Ҳозир бунинг оёғини тўғрилаб қўяман. Онам кўриб мени кечиради».

Болға, мих олиб келдим. Хонтахтанинг оёғини тўғрилаб, болға билан мих қоқа бошладим. Шунда тўсатдан болға билан қўлимни уриб олдим. Кўзимдан ўт чақнаб кетди. «Ай» деганча қўлимни оғзимга тиқдим. Шунда елкам ортида қандайдир нигоҳнинг тикилиб турганини ҳис этиб ортимга қарадим. Онам юзи бир ҳолда қараб турарди. Иккимиз ҳам бир-биримизга тикилгунча қанча турдик билмайман. Қарасам, онамнинг кўзларидан ёш томаяпти. Ўзимни тутолмадим, унинг қучоғига отилдим. Иккаламиз ҳам худди юз йил кўришмагандек бир-биримизни қаттиқ қучоқлаганча тинмай йиғлар эдик.

Мен нега йиғлаётганимни билмасдим. Қўлимдаги оғриқданми ёки онам мени кечирганидан қувонганимданми? Билмадим, ҳали-ҳануз билмайман...

«ЎРГИМЧАК ТЎРИ» ИСКАНЖАСИДА

rsc — Sun, 12 Jul 2015 11:48:29 GMT

Долзарб мавзу

«ЎРГИМЧАК ТЎРИ» ИСКАНЖАСИДА

АҚШнинг Pew Internet & American Life Project компанияси электрон тижорат соҳасида ишлаётган 1300 дан зиёд мутахассис ўртасида сўровнома ўтказди. Мутахассисларга ягона савол билан мурожаат қилинди: яна ўн йилдан сўнг интернет тармоғи инсоният ҳаётида қандай ўрин тутади? Кўплаб иштирокчиларнинг (66 фоиз) фикрича, яқин ўн йиллар ичида тармоқ фаолиятини маълум муддатга ишдан чиқарадиган киберҳужум уюштирилиши мумкин. Сўнгги пайтларда интернетда жиноий ҳаракатларнинг ўсаётганини ҳисобга олиб, шундай фикрга келинган бўлса ажаб эмас.

56 фоиз мутахассис эса тез орада технологиянинг ривожланиши натижасида интернетдан фойдаланиш осонлашишини таъкидламоқда. Масалан, телефон, автомобилга ўрнатилган, ҳатто кийимга қўшиб тикилган мослама ёрдамида ҳам интернетга чиқиш имконияти пайдо бўлади. Масофавий таълим янада ривожланиб кетишини 57 фоиз мутахассис башорат қилган, яна шунчаси эса интернет туфайли уй ва иш орасидаги масофа йўқ бўлиб кетишини айтган.

Мутахассислар, шунингдек, интернет тармоғининг ОАВ ва таълим муассасаларига таъсири юқори даражага етишини таъкидлашган.

Мазкур башоратларнинг айримлари бугун ўз исботини топмоқда. Интернетнинг бошқа оммавий ахборот воситаларидан устунлик жиҳати шундаки, у деярли бутун дунёни қамраб олган. Маълумотлар ҳаддан ташқари тез ва ғоят катта аудиторияга тарқалади. Бундан ташқари, интернет марказлашган бошқарув ва назорат тизимига эга эмас. Айнан шундай хусусиятлар қора ниятлилар учун қўл келиши турган гап. Бугун дунё матбуоти кибертерроризм таҳдиди ҳақида бир-биридан хавотирли маълумотлар тарқатмоқда. Одатдаги террорчидан фарқли равишда, кибертеррорчи белига портловчи моддаларни боғлаб олиб, гавжум жойларга ўзини урмайди. Аммо у компютер қаршисида ўтириб, дунёнинг исталган давлатидаги ахборот тизимларига зарар етказиши мумкин. Масалан, «Ал-Қоида» ташкилоти элликка яқин веб-сайтнинг фаолиятини қўллаб-қувватлаб турар экан. 2001 йил 11 сентябр воқеаларини амалга оширган террорчилар электрон почта орқали шифрланган маълумотларни алмашишгани маълум бўлди. Шунингдек, террорчилар интернет орқали кўз остига олинган нишон ҳақида 80 фоизгача маълумот тўплаши мумкин экан.

Маълумки, интернет жуда кенг кўламдаги маълумотларга эришиш имконини беради ва унда деярли исталган саволга жавоб топиш мумкин. Масалан, болалар учун озиқ-овқат маҳсулотлари дўконини топишни истайсизми? Ёки компютер таъмирловчи фирманими? Муаммо йўқ. Қидирув тизимида керакли сўровни амалга оширасиз ва саноқли сонияда миллионлаб жавоб оласиз.

Дарҳақиқат, катта ёшдагилар учун интернет жуда фойдали. Аммо ёшлар ҳақида нима дейиш мумкин? Кейинги пайтларда интернетнинг ёшларга салбий таъсири ҳақида тез-тез гапирилаяпти. Ўтказилган тадқиқотлар хулосасига кўра, интернет ресурсларидан назоратсиз фойдаланиш бола онгига салбий таъсир ўтказади. Ҳатто, боланинг ўқишга бўлган қизиқишини орттириш хусусияти ҳақидаги гаплар ҳам салбий жиҳатлар соясида қолиб кетди. Негаки, интернетдаги турли номақбул маълумотлар бола руҳиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Интернетда цензуранинг йўқлиги ва бола ўз ёшига муносиб бўлмаган сайтларга кириб қолиши эҳтимолининг кучлилиги юқоридаги фикрларни тасдиқлайди.

Ҳозирча дунёнинг кўпгина мамлакатларида вояга етмаганларнинг муайян сайтларга киришини чекловчи қонунлар ишлаб чиқилмаган. Истисно тариқасида фақат Хитойни келтириш мумкин. Ушбу мамлакатда, болалар кирмаслиги лозим бўлган сайтларни филтрловчи махсус дастурий таъминот ишлаб чиқилган. Бу воситанинг қай даражада фойдалилиги эса ҳозирча аниқ эмас.

Муаммонинг хавотирли жиҳати шундаки, ёшларнинг интернет сайтларига билим олиш мақсадида кириши иккинчи даражали масала бўлиб қолмоқда. Аксарият ўсмирлар тармоқдан мусиқа, ўйин ва расмлар кўчириб олиш мақсадидагина фойдаланишади. Кейинги пайтда болалар интернетдан мулоқот учун ҳам фойдаланишмоқда ва бу ҳам, мутахассислар фикрича, жуда зарарлидир.

— Виртуал муҳитда мулоқот қиларкан, болалар зарурий алоқа-муносабат кўникмаларини ўзида шакллантира олмайди, — дейди шифокор Сарвар Бегимқулов. — Бундан ташқари, бола камҳаракат бўлади ва очиқ ҳавода кам вақт ўтказади. Булар боланинг нафақат ижтимоий жиҳатдан ривожланишига, балки соғлиғига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Асосий вақтини компютер олдида ўтказадиган боланинг иммунитети пасаяди, кўриш қобилияти ёмонлашади. Кўпинча ортиқча вазндан қийналишади.

Ғалати туюлиши мумкин, лекин интернет тармоғининг болаларга кўрсатадиган салбий таъсиридан бири — саводхонликнинг пасайишидир.

Нега бугунги кун ўқувчиси китоб ўқимайди? Бугун матбуотда бу савол билан бот-бот чиқишлар қилинмоқда. Кўпинча бунга телевидение, видео, ИНТЕРНЕТни сабаб қилиб кўрсатишади. Аслида ҳам шундаймикан? Балки ўзимиз ёшларни китобхонликка ўргата олмаётгандирмиз? Ёки уларни ўзига торта оладиган асарларнинг камлиги сабаб бўлаётгандир бу ҳолга. Бизнингча, китоб ўқишни хоҳламайдиганлар ҳамма даврда ҳам бўлган. Китобга қизиқтиришнинг қандай серунум услублари бор? Оила, мактаб, кутубхонанинг бу борадаги ўрни кўнгилдагидек деб айта оламизми? Яхшиси, аввал ёшларнинг ўзига қулоқ тутайлик.

Дилобар СОБИРОВА, ЎзМУ талабаси:

— Интернетдан жуда кўп фойдаланамиз, ҳаётимизни усиз тасаввур эта олмаймиз. Чунки ундан хоҳлаган мавзуда реферат, турли маълумотлар, чиройли расмларни кўришимиз, улардан нусха олиш мумкин. Лекин ўқувчиларнинг тайёр реферат ёки ўзига керакли маълумотларни интернетдан кўчириши изланишдан тўхтатиб қўймайди, деб айта олмаймиз. Агар ўқувчи ёки талаба керакли маълумотни китоб, журнал, энциклопедиялардан қидирса, бундан ортиғини олиши мумкин. Чунки бир маълумотни қидираётганда бошқа бир маълумотга ҳам эга бўлиш мумкин. Қолаверса, битта эмас, балки бир неча китобни варақлашга тўғри келиши мумкин. Натижада китобга бўлган меҳр, шунингдек, сўз бойлиги ошади. Энг асосийси, ўз устимизда изланамиз. Интернетни ёмон дейишдан йироқман, чунки унинг ҳам ижобий томонлари кўп. Фақатгина тайёрга айёр бўлиб қолишдан сақланиш кераклигини таъкидламоқчиман, холос.

* * *

www. Internetworldstats.com сайтида жуда қизиқ маълумот келтирилган. Унга кўра, дунёда 1 миллиард 596 миллион интернет-фойдаланувчи бор. Ер юзида 6 миллиард 710 миллион одам яшаши ҳисобга олинса, демак аҳолининг 23,8 фоизи, ўртача ҳисобда ҳар тўртинчи одам интернетдан фойдаланади. Ўзбекистонда эса ҳар ўн иккинчи одам (8,8%) доимий фойдаланувчидир.

Ўз-ўзидан маълумки, фойдаланувчилари сони бўйича 3 миллиард 780 миллион аҳолиси бўлган Осиё қитъаси дунё миқёсида етакчилик қилади. Қитъада уларнинг сони 819 миллион 792 минг кишини ташкил қилади.

Аҳоли умумий сонининг интернет фойдаланувчиларига нисбати бўйича 337 миллион 572 минг аҳоли яшайдиган Шимолий Америка етакчилик қилади. У ерда аҳолининг интернетга мурожаати 74.4 фоиз бўлиб, бу аҳолининг тўртдан уч қисми доимий фойдаланувчи деганидир.

Бутунжаҳон тармоғидан фойдаланиш кўрсаткичи бўйича 804 миллион аҳолининг 393 миллиондан кўпроқ қисми ёки 48.9 фоизи доимий фойдаланадиган Европа қитъаси иккинчи ўринда туради.

Тармоқдан фойдаланишнинг энг паст кўрсаткичи Африкада кузатилади. Қитъада яшовчи 975 миллион аҳолидан бор-йўғи 54 миллиони ёки 5,6 фоизи интернетдан фойдаланади.

Хўш, МДҲ давлатлари, хусусан, Марказий Осиёда аҳвол қандай? Қуйида МДҲ давлатлари бўйича интернет фойдаланувчилар сонини келтириб ўтамиз:

1. Россия – 38 000 000

2. Украина – 6 700 000

3. Белоруссия – 2 809 800

4. Ўзбекистон – 2 400 000

5. Қозоғистон – 1 900 600

6. Озарбайжон – 1 500 000

7. Қирғизистон – 750 000

8. Молдавия – 700 000

9. Тожикистон – 484 200

10. Грузия – 360 000

11. Арманистон – 172 800

12. Туркманистон – 70 000

2000-2008 йиллар оралиғида дунё бўйича фойдаланувчилар сони текширилганда, МДҲ давлатларида кескин ўсиш кузатилди. Мисол учун, бу вақт оралиғида Ўзбекистонда фойдаланувчилар сони 320 марта ошган. 2000 йил охирида Ўзбекистонда 7500 фойдаланувчи қайд этилган бўлса, 2009 йилнинг бошида бу кўрсаткич 2 миллион 400 мингни ташкил этди.

* * *

Психологлар, шунингдек, дунёдаги кўплаб ота-оналар ҳам болаларнинг интернетга боғланиб қолиши муаммосига дуч келишди. Тадқиқотчиларнинг бу борадаги башоратлари эса кишини умидсизлантиради. Яқин келажакда зарур чоралар кўрилмаса, миллионлаб ёшлар интернетга «асир» бўлади.

Шундай бўлса-да, ўта кескин чораларга мурожаат қилиш шарт эмас. Ота-оналарнинг етарли даражадаги назорати остида бола интернетдан фойдаланиши мумкин. Акс ҳолда, «тақиқланган мева» ҳолати юзага келиши мумкин ва бу ҳеч қачон яхшиликка олиб келмаган. Аммо...

Аммо, минг афсуски, қизиқувчанлик ёшларимизни тақиқланган томонга жалб этмоқда. Компютер тизимлари хавфсизлиги соҳасида етакчилардан бўлган «Касперский Лабораторияси» фирмаси таҳлилчилари фирманинг «Kaspersky Security Network» (Касперский Хавфсиз Тармоқ) технологияси ёрдамида бутун дунё бўйлаб тўплаган маълумотлар кишини қайғуга солади. Болалар фойдаланаётган компютерлардан ҳар соатда 180 минг марта порно сайтларга киришга уриниш кузатилган. Компаниянинг ота-оналарга компютерда ишлаётган болани назорат қилишда ёрдам берадиган индивидуал дастури эса «порнография» категорияси бўйича суткасига 4 000 000 та шундай уриниш бўлганини кўрсатган. Тадқиқотларнинг кўрсатишича, бундай уринишларнинг катта қисми кечки пайт, асосий қисми эса тунги соат 23 дан кейин содир бўлади.

Биргина Россияда ўсмирлар орасидаги зўравонлик кўлами миллий ҳалокат тусини олмоқда. Болалар мактабга боришга қўрқишади. Интернетда ҳар куни болалар ва ўсмирларнинг ўзлари мобил телефон билан суратга олган зўравонлик ва беҳаёлик тасвирланган видеомаълумотлар пайдо бўлмоқда. Ўсмирлардаги ҳомиладорлик ҳолати баъзи мамлакатларда ҳар 1000 нафар аёлнинг 143 тасида учрамоқда — бу, ўз навбатида, ҳомила тушиши ва абортлар сонининг ўсишига олиб келади.

Маълумот ўрнида шуни айтиб ўтиш керакки, 2006 йил интернетда мавжуд бўлган порнографик сайтларнинг умумий даромади 97,3 миллиард АҚШ долларини ташкил этган. Интернетдаги тил ўргатувчи, ахборот етказиб берувчи ва яна шунга ўхшаш бошқа фойдали сайтлар даромади юқоридаги сумманинг чорак қисмини ҳам ташкил этмайди (Internet Filter Review, 2006).

* * *

Фарзандларимизнинг эртанги куни, маънавияти қандай бўлади? Бу саволга жавоб излашдан кўра, уларнинг келажаги ҳақида қайғурмоқ лозим. Лекин бир нарсани аниқ айтиш мумкин — эртанги кунимизда ҳам интернетнинг таъсири албатта акс этади.

Ҳозирча унинг салбий таъсиридан қандай қутулиш мумкин, деган қийин саволга жавоб беришга ҳаракат қилиб кўрайлик. Чунки касални даволагандан кўра, унинг олдини олган афзал.

Бугун деярли барча ўқув даргоҳларида интернетдан бепул фойдаланиш имконияти бор. Бундай жойларда ўқув характерига эга бўлмаган ресурсларга киришга йўл қўймайдиган «филтр» ҳам қўйилган. Бу интернетнинг ўсмирларга салбий таъсирига қарши кураш усулларидан биридир.

Худди шу усулда интернет-кафе ва клубларга борувчи ўсмирлар ёшини ҳам чегаралаш мумкин. Лекин ҳозирча бундай қилинмаяпти. Чунки бу каби муассасаларнинг асосий мижозлари айнан ўсмирлардир. Агар бу ёшдаги мижозларга фойдаланиш тақиқланадиган бўлса, бундай муассасалар ўз-ўзидан инқирозга учрайди.

Балки, қатъий чоралар кўриб, масалан, Хитойда қилингани каби, фойдаланишни чегаралаш мумкиндир. Аммо интернет қисқа фурсатда ҳаётимиздан катта ўрин олган шароитда буни амалга оширишнинг иложи бормикан? Мутахассисларнинг таъкидлашича, яқин келажакда интернет шу даражада тез ривожланадики, у нафақат почта, балки телевидение, кутубхона ва ҳатто дўкон вазифасини ҳам ўтай бошлайди. Натижада, кишилар театр, истироҳат боғлари ёки музейларга бормай қўйишади ва виртуал оламда яшашга ўтишади. Бу оламда бутунлай яшай олишмайди, албатта. Лекин барибир муаммо долзарблигича қолмоқда.

ГЕНЕТИК ЎЗГАРТИРИЛГАН МАҲСУЛОТЛАР: ХАВФ, ЧОРА, ТАҲДИД?

rsc — Sun, 12 Jul 2015 11:47:41 GMT

Мақолалар

ГЕНЕТИК ЎЗГАРТИРИЛГАН МАҲСУЛОТЛАР:

ХАВФ, ЧОРА, ТАҲДИД?

Кейинги йилларда ОАВ, интернет сайтларида генетик ўзгартирилган маҳсулот (ГЎМ)ларнинг зарари ва истеъмол учун хавфлилиги ҳақида турли-туман фаразлар, миш-мишлар пайдо бўлмоқда. Хўш, ГЎМ ўзи нима ва улар инсоният учун керакми, тарзидаги саволлар туғилиши табиий.

Гени ўзгартирилган (Genetically Modified) маҳсулот ёки организм — ген муҳандислиги усуллари ёрдамида бир организм¬дан (тўғрироғи, ДНКсидан) бир ёки бир нечта генни бошқа организмга (ДНКсига) сунъий кўчириш натижасида ҳосил бўлган тирик организмдир. Мақсад — тирик организмдаги илгари бўлмаган фойдали хусусиятни бошқа организмнинг генидан ўзлаштириш ва серҳосил, касалликка чидамли навлар етиштириш.

Яна ҳам бошқача айтганда, ГЎМ — бу ген кодига бегона генлар «ёпиштирилган» организмдир. Масалан, барчамиз яхши кўриб истеъмол қиладиган картошка генига чаён гени «қўшилади». Натижада, биз ҳеч қайси ҳашарот емайдиган картошкага эга бўламиз. Ёки помидор ва қулупнайга қутб камбаласи (қалқонбалиқ) гени қўшилди. Энди бу ўсимликлар совуқдан қўрқмайди. Бунинг нима кераги бор? Энг осон жавоб — олимлар Ер аҳолисини очлик хавфидан халос этишмоқчи. Умуман олганда тўғри, ахир бундай помидорларни шимолнинг энг олис бурчакларида ҳам етиштириш имкони бўлади. Картошка ҳосили эса кўп тарқалган Колорадо қўнғизидан жабр чекмайди. Яна ҳажми бир хил ва чириб битмагунча хушбўй ис таратиб турувчи олма ёки бир хил катталикдаги, узоқ сақланувчи помидор етиштириш мумкин. Жуда қулай, шундай эмасми? Ёки гуручга бошоқлиларга хос бўлмаган А витамини ишлаб чиқарувчи ген қўшиш мумкин. Шундай табиий ҳолда истеъмол қилишнинг имкони бор экан, дорихонадаги витаминларнинг бизга нима кераги бор? Қисқа қилиб айтганда, олимлар салгина уриниш билан кўпгина турларнинг ҳосилдорлиги, ҳашаротларга чидамлилигини оширмоқда ҳамда уларнинг «фойдали»лигини кучайтирмоқда. Аввал селекционерлар бундай натижаларга ўн йиллар давомида эришган бўлишса, ҳозир бир-икки йил сарфланмоқда.

Энг кўп тарқалган ГЎМ — соя, маккажўхори, буғдой, лавлаги, тамаки, пахта, рапс (ёғли ўсимлик), картошка, қулупнай ва сабзавотлардир.

«ЯШИЛ ИНҚИЛОБ»

Умуман олганда, гени ўзгартирилган организмлар (ГЎО) ва ГЎМларнинг инсонга таъсири муаммоси янгилик эмас. Трансген ўсимликлар ҳақида дастлаб 80-йилларнинг бошида сўз юритила бошланган, 1983 йилда эса Американинг «Монсанто» фирмасидан бир гуруҳ олимлар илк бора ГЎ ўсимликларни яратган эди.

Дастлаб сифатли, совуққа, қурғоқчиликка ҳамда зараркунандаларга чидамли янгича ўсимлик яратиш каби олийжаноб мақсадлар кўзда тутилган эди. Тан олиш керак, америкалик селекционерлар бу борада катта муваффақиятларга эришди. Мисол тариқасида буғдойни олайлик. «Монсанто» фирмаси тадқиқотчилари маълум турдаги зараркунандаларга чидамли буғдой нави етиштириш устида иш олиб боришди ва «Терминатор» номли биологик механизмни ихтиро қилишди. Дастлабки ҳосилдаёқ натижа кутилганидан зиёда бўлди. «Ақлли» зараркунандалар бундай турдаги буғдойдан «узоқроқ юришди». Одамзот эса шу буғдойни истеъмол қилди. Кейинроқ эса бу буғдойнинг «бепушт» эканлиги маълум бўлди: экилганда, кўкармади.

Бу ҳолатдан компания ходимлари хурсанд бўлишди. Энди харидорлар фирмага бутунлай боғланиб қолишарди-да!

Улар янги маҳсулотдан яхшигина пул ишлаб олиш мумкинлигини фаҳмлашарди. Дарҳақиқат, 1994 йилдаёқ янги суперўсимлик истеъмол бозорига оқиб кира бошлади. Шу тариқа гени мутацияга учраган маҳсулотларни етиштириш даври — «яшил революция» бошланди.

Маккажўхори, буғдой ва бошқа турлардаги тажриба натижалари америкалик «агромўъжизакор»ларни янги-янги «қаҳрамонлик»ларга ундади. Янада кўпроқ ўсимликлар устида генетик тадқиқотлар ўтказила бошланди. Бугунга келиб, генетик тузилишига сунъий равишда бегона генлар қўшилган 2000 дан ортиқ турли ўсимлик пайдо бўлди.

ЗАРАРЛИ, АММО «ЯРОҚЛИ!»

улар шундай хулосага келишди

Россия кўпгина Африка ва Европа давлатларидан фарқли равишда, афсуски, ҳозирча ГЎМдан халос бўла олгани йўқ. Бу мамлакатда ҳам, Европадаги каби ҳайвонларни ГЎМлар билан боқиб, тажрибалар ўтказила бошланди. 1998 йилда РАМН озиқ-овқат институти олимлари ўша маш¬ҳур «Монсанто» фирмасининг Рассет Бурбанк Ньюлайф картошкаси билан каламушларни боқиб, тажриба ўтказишди ва ҳайвонларнинг жигар, буйрак ва йўғон ичагида жиддий ўзгаришлар, гемоглабин миқдорининг камайиши ва бошқа асоратлар кузатилди. Энг кўп салбий ўзгаришлар емишига Колорадо қўнғизига чидамли ГЎ картошкаси қўшилган ҳайвонларда содир бўлди. Ажабланарлиси, институт тадқиқотчилари ғалати хулоса чиқаришди: ҳайвон учун зарарли бўлган нарса одамга фойдали бўлиши мумкин экан. Шундай қилиб, ҳар иккала навни ҳам ишлаб чиқаришга яроқли деб қайд этишди. Шу тариқа 1990 йилнинг охирларида маҳаллий бозорда ГЎ маҳсулотлар пайдо бўлди.

Биологиядан узоқ бўлган ҳар қандай кишини, қўпол қилиб айтганда, каркидон ва палманинг «қовуштирилиши»дан ёки ҳар хил турларнинг чатиштирилишидан ҳосил қилинган маҳсулотлар хавотирга солиши табиий. Табиатдаги ҳамма нарса жуда пухталик билан бир-бирига боғланган. Инсон эса бу тизимни ўзгартиришга уринмоқда. Мактабда, зоология фанида ўқитилган озиқланиш занжири тушунчасини эсланг. Ўтхўр ўт ейди, кичик йиртқич ўтхўрни, йирик йиртқич кичигини ейди. Ҳаммаси ойдин! Энди эса одамзот асрлар давомида шаклланган ушбу экотизимга аралашиб, майсани, дейлик, балиқ билан чатиштирмоқда ва натижада майсани бирор жонзот ея олмаяпти. Ўтхўрлар қирилса, йиртқичлар ҳам йўқ бўлади ёки мутация¬га учрайди. Ўар иккала ҳолатда ҳам оқибат... Лекин геншунослар ўжарлик билан «кесиб-ёпиштириш»да давом этишмоқда.

ГЎМ ихтиро қилиниши билан унинг қандай оқибатларга олиб келиши мумкинлиги ҳақидаги олимларнинг туганмас баҳслари ҳам пайдо бўлди. Бу вазият НУЖ билан боғлиқ воқеаларни ёдга солади. Ўшанда ўн йиллар давомида минглаб гувоҳлар ўзга сайёралик меҳмонлар ҳақида хабар қилишга уринишган, лекин ҳар гал олимларнинг бир хилдаги «мавжуд эмас» деган жавоб деворига дуч келишган эди. Аслида биз, оддий фуқаролар бу ҳақда деярли ҳеч қандай маълумот олмаймиз. ГЎМ билан ҳам шундай. Биров «зарарли, ғайритабиий, ўрганилмаган» деб қичқирса, бошқа биров «фойдали ва зарур» деб туриб олади. Кимга ишониш керак? Кимгадир эса бу шунчаки фойда келтиради. Содда қилиб тушунтиришга уриниб кўрамиз. ГЎМ ишлаб чиқарилишидан кимга фойда? Албатта, шундай маҳсулотнинг истеъмолчиларига. Ахир, оддий буғдойнинг нархи тоннасига 300 АҚШ доллари бўлса, трансген (гени ўзгартирилган) буғдойники 40-50 доллар бўлади. Тасаввур қилинг, қандай тежамкорлик. Бу каби маҳсулотни ишлаб чиқарувчилар ҳам зарар қилмайди. Турларнинг баъзи хусусиятларини ўзгартириш эвазига (ҳашаротларга чидамлилик) уларни етиштиришга сарфланадиган харажатлар ҳам камаяди, мос равишда нарх ҳам пасайиб, рақобатбардошлик даражаси ошади.

МАЪЛУМОТЛАРДА ҚАЙД ЭТИЛИШИЧА...

Россия истеъмолчилар ҳуқуқини назорат қилиш ташкилоти маълумотига кўра, ҳозир мамлакатда тўлиқ зарурий тадқиқотлар ўтказилди ва трансген усули билан олинган ўсимлик туридаги 14 хил озиқ-овқат экинлари етиштирилишига рухсат берилди: маккажўхорининг 6 нави, 3 нав соя, 3 нав картошка, 1 нав гуруч, 1 навдаги қанд лавлагиси ва 5 навдаги ГЎ микроорганизмлар.

Лекин бу расмий маълумот, холос. Ҳақиқатда қандай? Турли манбаларнинг берган маълумотларига қараганда, ҳозирги пайт¬да Россияга 200 дан 500 тоннагача трансген маҳсулотлар олиб кирилмоқда. Божхонадан ГЎМлар ҳеч қандай белгисиз, фақат экспорт қилаётган мамлакат гувоҳномаси ва маълумотномаси билан ўтказилмоқда. Трансген маҳсулотларни етиштириш эса тақиқланган.

Йилдан-йилга трансген маккажўхори, пахта, буғдой, соя, помидор, картошка, лавлаги, тамаки ва ҳоказолар экилган ер майдонлари кенгайиб бормоқда. Россия истеъмолчилар ҳуқуқини назорат қилиш ташкилоти маълумотларига қараганда, дунёда 1996 йилдан 2005 йилгача трансген ўсимликлар экилган майдонлар 50 мартага кўпайган ва 90 миллион гектарга етган.

Ҳозирги пайтда дунёда трансген организмлар етиштиришнинг 98 фоизи АҚШ, Аргентина, Бразилия, Чили, Канада ва Хитойга тўғри келади. Шунингдек, 100 дан ортиқ ГЎ ўсимликларни саноат кўламида ишлаб чиқариш йўлга қўйилган.

Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг баҳолашича, 2007 йилдан 2010 йилгача ГЎ маҳсулотлар дунё қишлоқ хўжалик маҳсулотлари сотуви миқдорининг 55-60 фоизини ташкил қилади.

Европада аллақачон маҳсулотлардаги ГЎМ миқдори ҳақидаги қонун амал қилади — 0,9 фоиз. Японияда эса бу кўрсаткич 5 фоиз, АҚШда 10 фоизни ташкил қилади. Шунингдек, кўпгина мамлакатларда маҳсулотларнинг генетик ўзгартирилган бўлиши мажбурийдир.

Бу борада фикр юритар эканмиз, қизиқ бир фактга дуч келдик: ГЎМ дастлаб Африка қитъасидаги камбағал давлатлар аҳолисига мўлжалланган экан. Аммо ана шу камбағал давлатлар яқин 5 йилдирки, ўз ҳудудларига ГЎМ олиб кирилишини тақиқлади.

ҲАҚИҚАТ БАҲСЛАРДА ТУҒИЛАДИ, АММО...

у онг чиғириғидан бутун чиқиши ҳам керак

Ҳеч ким расмий равишда ГЎМ зарарли, деб айта олмайди. Бундай ҳолда кўпинча «тахминан хавфли» атамаси қўлланилади. Нега? ГЎМнинг зарари ва фойдаси ҳақида тугал хулосага келиш учун кенг кўламли ва узоқ муддатли тадқиқоту тажрибалар ўтказиш керак. Бироқ бунга негадир қўл уришмаяпти.

Ҳозирча олимлар уларнинг оқибатлари ҳақида айрим фаразларни илгари суришмоқда, холос. Трансген маҳсулотлар истеъмол қилинганда, тўғридан-тўғри зарар келтирмайди, чунки улар инсон генига жойлаша олмайди. У фақат тана бўйлаб кезиши ва оқсиллар синтезини қўзғатиши мумкин. Бир қарашда бунинг қўрқинчли ери йўқдай. Лекин ана шу оқсиллар инсон танаси учун бегонадир. Бошқача қилиб айтганда, уларнинг инсон танасида пайдо бўлиши табиий равишда кўзда тутилмаган. Бундай синтезнинг оқибати нима билан тугаши ва унинг қай даражада хавфлилигини фақатгина тахмин қилиш мумкин, холос.

Иброҳим АБДУРАҲМОНОВ, ЎзРФА Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти Геном технологиялар маркази лойиҳа раҳбари, биология фанлари доктори:

— Дарҳақиқат, ген инженериясининг ўта тез суръатда ривожланишидан хавотирга тушиш ва унинг эҳтимолдаги зарари тўғрисидаги турли қарашлар борлигини айтиб ўтиш лозим. Фандаги бундай оқим вакиллари генлари ўзгартирилган маҳсулотларни тажрибаларда илмий исботланмаган турли зарарлари ҳақида асосан интернет ва оммабоп газета-журналларда кўпиртириб гапиришга ҳаракат қилишади. Уларнинг мақсадлари сиёсий ва иқтисодий фойда кўришга қаратилган ва асосий эътирозлари генлари ўзгартирилган маҳсулотлар одамлар генларига салбий таъсир қилади ва табиат биохилма-хиллигини ўзгартириб юборади ва ҳаттоки «кўчириб ўтказилган генлар қочиб чиқиб, бошқа организмларга ўтиб кетади» деган ғояларга асосланган. Бироқ бу ҳали фанда исботланмаган. Сабаби, трансген организмларнинг яратила бошланганига ҳеч қанча вақт бўлгани йўқ ва қисқа муддатда юқоридаги эътирозларни асослаш мумкин эмас. Табиатда инсон учун зарарли ўсимликлар жуда кўп, лекин уларнинг генлари «қочиб чиқиб», фойдали ўсимликларни ўзгартириб юбориши кузатилмаган. Биологик системалардаги геном (молекуляр китоб) бу қадар тартибсиз ва назоратсиз эмас, балки у миллионлаб йиллар мобайнида ўта тартибга солинган генетик қонуниятлар асосида ишлайди. Агар ҳар биримиз туғилганимиздан бери, кунига янги узилган мевалар, бодринг ва помидор билан бир неча миллионлаб молекула генларни истеъмол қилиб келишимизни ҳисобга олсак, генларни истеъмол қилишнинг одамни ўзгартириб юборишга қодир тўғридан-тўғри зарари йўқлигини тасаввур қилиш қийин эмас. Ошқозон-ичак тизимига тушган ҳар бир озиқ (генлар ҳам) ўта кичик молекулаларгача (нуклеотид ва аминокислоталар) қайта парчаланиб, эҳтиёжга кўра ичакларда сўрилади.

Янги технологияларга билиб-билмасдан «тош отиш»нинг энг ёмони турли интернет саҳифаларида тақризсиз чоп этилаётган узунқулоқ гапларга таяниб фикр билдиришдир. Эмишки, биз истеъмол қилаётган картошкага чаённинг гени қўйилган ва бунинг оқибатлари жуда ёмон бўлармиш. Ваҳоланки, фанда чаёндан олинган токсин гени ҳозиргача фақат ғўза ва рапс ўсимликларига киритилган ва натижалар ишончли тарзда нуфузли илмий журналларда чоп этилган. Илмий журналларда эса картошкага чаённинг гени киритилганлиги ҳақида гап йўқ. Қолаверса, бундай чаён гени тутган трансген ғўза ва рапс ишлаб чиқаришда эмас, фақатгина лаборатория шароитларидагина мавжуд. Нима учун? Сабаби жуда оддий: ҳар қандай трансген ўсимликлар махсус лаборатория шароитларида уларни ишлаб чиқаришга татбиқ қилиш мумкинлиги, улардан озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқишнинг хавфсизлиги, албатта, чуқур ўрганилади. Бу қатор тегишли маҳаллий ва хал¬қаро ташкилотлар томонидан назорат қилинади. Шундай бўлса-да, назарий жиҳатдан генлар инженерлигидан нотўғри мақсадларда фойдаланиш мумкинлигини ҳам инкор этиб бўлмайди. Сабаби, ҳақиқатан ҳам бирор «ёмон» гендан олинган оқсиллар озиқ-овқат маҳсулотларига назоратсиз «мақсадли» тарзда ўтиб кетса, зарар келтириши мумкин.

Геном технологияларини ёки гени ўзгартирилган организмларни қишлоқ хўжалигида фойдаланишга билиб-билмасдан тўсқинлик қилиш ҳамда генлар инженерлиги каби илғор соҳаларни Ўзбекистонда ривожланишига лоқайдлик қилиш мамлакатимизнинг бошқа давлатлар ичида «аутсайдер»га айланиб қолишига олиб келади. Зеро, келажакда аҳолини озиқ-овқат билан бекаму кўст таъминлашнинг асосий таркибий қисми ҳам қишлоқ хўжалигига замонавий геном технологияларини татбиқ қилиш билан чамбарчас боғлиқ.

Қолаверса, ҳозирги генлар инженерлигида ўтган асрнинг 80-90-йилларидаги каби турли микроб ёки ёт жонзотлар генларига (масалан: чаён) таяниб иш кўришга ҳожат қолмади. Асримиз бошига келиб қатор қишлоқ хўжалиги экинлари геномларининг тўла ўқилиши (шоли, соя, бодринг, ғўза) турли жараёнларни ижобий томонга ўзгартириш имконини яратди. Бу ҳозирги яратилаётган генлар инженерлиги маҳсулотларининг ўта хавфсиз бўлишини кафолатлайди.

Любов КАЛАШНИКОВА, биология фанлари доктори, Бутунроссия наслчилик илмий текшириш институтининг ДНК технологиялар лабораторияси мудири («АиФ Здоровье», 20-сон, 13. 05. 2004):

— Кўплаб далиллар ирсларни ўзгартиравериш ҳайвон саломатлигига зарарли таъсир этишини исботлаб турибди. Бу далилларни нафақат бизнинг институтимиз топган, бунақа тадқиқотлар бутун дунёда олиб бориляпти ва натижалари матбуотда очиқ эълон қилиняпти, истеъмолчилар негадир бу маълумотлардан хабарсиз.

Трансгенларда модда алмашинуви, иммунитет лаёқати, гармонал кўриниши, аъзолар ва тўқималарнинг биохимик таркиби бошқача бўлади. Лекин энг асосийси — гени ўзгартирилган ҳайвонларнинг яшовчанлиги ва уруғланиши суст бўлади – насл қолдиришни «хоҳлашмайди». Биолог учун мана шу икки нуқтанинг ўзиёқ «бу ҳайвон соғлом эмас, касал», дейишга кифоя қилади. Ким касал ҳайвон гўштини ейишни хоҳлайди? Ҳайвоннинг гўштини ё сутини овқатга ишлатиш учун у мутлақо соғлом бўлиши керак. Ҳозирда бор ДНК технологияларнинг ҳеч бири мутация йўқлигига кафолат беролмайди. Геном (ирс)да кўплаб ўзгаришлар содир бўлади. Ўолбуки, ақалли битта нуклеотид, битта ўрин ўзгарса, бу ҳодиса ҳайвонларда бўлгани каби одамларда ҳам қалтис оқибатларга олиб келиши мумкин...

...Ичимизга овқат билан бирга кирадиган бегона ДНКга келсак, ҳақиқатан у ошқозонда парчаланиб кетади. Аммо бутунлай эмас, қанақадир қисми биологик фаоллигича қолиши мумкин. ДНКнинг ўзи шундайича хавфли эмас, балки ундан пайдо бўлган маҳсулот – гармон табиатли оқсил, инсектицид, қандай ирс кўчириб ўтказилганига қараб хавфлидир. Масалан, киритилган ирс трансген картошкада инсектицидларнинг юзага келишига хизмат қилади ва шу модда бўлгани учун уни Колорадо қўнғизи емайди. Дарвоқе, устидан капалаклар ҳам учмай қўяди. Аммо ёдингизда бўлсин: картошка палагига Колорадо қўнғизидан асраш учун инсектицид сепсангиз, кейин қоидага биноан, бу кимёвий модданинг парчаланишини, йўқолиб кетишини кутардингиз. Унгача бу картошкани емасдингиз. Энди тасаввур қилинг: ўша инсектицид картошканинг ўзида, ичида ва доим туради, қанча сақласангиз ҳам, ҳеч қаёққа йўқолмайди. Шуни егингиз келадими? Касаллик келтириб чиқарадиган бактерияларга, вирусларга яхшироқ қаршилик кўрсатишлари учун организмларнинг ўзида пайдо бўладиган антибиотикларни, вирусга қарши дориларни ейишни хоҳлайсизми?

Муҳсин ВАЛИХОНОВ, биология фанлари доктори, профессор (www. halol.org):

— Мана ўн-ўн беш йил бўлдики, Америка, Оврўпа бозорларида ўсимлик ва ҳайвон маҳсулотларининг гени ўзгартирилган турлари сотилмоқда. Инсоннинг ошқозон-ичак тизими табиий ёки гени ўзгартирилган маҳсулотни ферментлар орқали таркибий қисм¬ларга парчалаб, керакли қисмини ўзлаштириб, ортиқчасини чиқариб юборади. Демак, озиқ-овқат маҳсулотларининг сифатини ҳужайрамиз ҳам назорат қилади. Бундан ташқари, гени ўзгартирилган ва гибрид ўсимликлар муайян фирмаларнинг ўзида кимёвий таркиби, инсон саломатлигига, ирсиятга, атроф-муҳитга таъсири ҳар томонлама ўрганилиб, улардан хавф туғдирмайдиган навлари бозорга тавсия этилади. Тавсия этилган уруғлар айнан шу мамлакатнинг марказлашган илмий шохобчалари назоратидан ўтади. Республикамизга келтирилаётган сабзовот уруғлари божхоналарда ҳам мутахассисларнинг текширувидан ўтиб, мазкур фирманинг Ўзбекистондаги вакиллари томонидан тажриба майдонларига экилиб, синовдан ўтганлари ¬деҳқонга тавсия этилади. Ўзбекистонда худди шундай тизим йўлга қўйилган. Тўғри, ўсимлик мевалари ичида аччиқ, ўта нордон, тахир, заҳарлилари ҳам бўлганидек, ген инженерлиги ва гибрид орқали етиштирилган маҳсулотлар ичида ҳaм хавф туғдирадиган навлари чиқиб қолиши табиий ҳол. Бу ҳолда маҳсулотларни назорат қилувчи генетик ташкилотлар хулосаларини тезда эълон қилишлари зарур. Мамлакатимизга четдан, жумладан, Голландиядан келтирилаётган сабзавот уруғларидан ҳозирча воз кеча олмаймиз, чунки маҳаллий сабзовот ва полиз навлари экологик ҳолат ва тупроқ муҳитининг ўзгаргани ҳaмда ҳар хил касалликлар кўпайгани туфайли ҳосили жуда пасайиб, рақобатга дош бера олмай қолди. То ўзимизнинг селекциячи, генетик олимларимиз сермаҳсул, касалликка чидайдиган, кўриниши жозибали, рақобатбардош маҳаллий навларни етиштиргунча чет эллардан уруғлар олишга мажбурмиз.

ТАЖРИБАЛАР СЎЗЛАЙДИКИ...

Россиялик мутахассислар ГЎМни истеъмол қилиш жиддий аллергик реакциялар пайдо бўлишига сабаб бўлиши мумкинлигини таъкидлашмоқда. Масалан, ГЎМ кенг истеъмол қилинадиган АҚШда аҳолининг 70 фоизи аллергиядан азият чекади. Бундай маҳсулотлар тақиқланган Швецияда эса бу кўрсаткич фақатгина 7 фоизни ташкил этади. Бу шунчаки тасодиф эмасдир балки.

ГЎМ истеъмол қилиш оқибатида ошқозон шиллиқ пардаси зарарланади ҳамда ичак микрофлораларининг антибиотикларга чидамлилиги ошади. Бу эса модда алмашинуви бузилиши, иммунитетнинг умумий сусайишига олиб келади, чунки одамнинг 70 фоиз иммунитети ичакларда бўлади.

ГЎМ ракни қўзғаши мумкин. Трансгенлар ичакдаги микроорганизмлар ген аппаратига жойлашиб олиш хусусиятига эга, бу эса мутациядир. Маълумки, айнан ҳужайралар мутацияси ракнинг ривожланишига олиб келади.

ГЎМ юқорида келтирилган зарарли оқибатларни тўғридан-тўғри келтириб чиқармайди, лекин ривожланиш хавфини юзага келтиради.

ГЎМ истеъмол қилишнинг оқибатларини исбот қилиш учун 40-50 йил керак. Бу эса оз фурсат эмас. Демакки, ортиқча муаммо ва танани касалликларга тўлдирмаслик учун озиқ-овқат маҳсулотларини танлашда эҳтиёткор бўлиш зарар қилмайди. Лекин айрим олимлар ГЎМни консервант, ароматизатор ва бўёқлар қўшилган маҳсулотлар билан солиштирганда, деярли зарарсиз эканлигини ҳам таъкидлашмоқда.

Хари Гилберт бошчилигидаги бир гуруҳ Ньюкасл-на-Тайн университети тадқиқотчилари ўтказган тажрибалар жараёнида маълум бўлишича, ГЎ овқат таркибидаги ҳужайралар ДНК йўғон ичаги олиб ташланган одамларнинг ичак микрофлораси бактериялари билан ўзлашади.

— Плазмидлар ва ГЎ қўйилмалар ошқозон-ичак тракти бактериялари, қон, жинсий ва бошқа ҳужайраларга тушиши мумкин, — дейди россиялик биология фанлари доктори Ирина Ермакова. — Мутацияга учраган жинсий ҳужайралардан бошқа турга мансуб бўлган, ўсимлик ҳамда ҳайвон синфининг ҳужайраларига оид бола туғилади.

Хайриятки, вазият ҳали бу даражага етгани йўқ ва бизнинг маккажўхорисимон ёки жабрали бўлиб қолишимиз ҳам эҳтимолдан узоқ. Аммо кўпроқ касалланамиз. Касалланиб бўлдик! Одамлар иммунитети пасайгани ҳақида кўпроқ шикоят қила бошладилар. Уларда онкологик касалликлар ва аллергик реакциялар борган сари кўпроқ учрай бошлади.

1989 йилда АҚШда триптофан (аминокислота) қўшилган озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилиш оқибатида 37 киши ҳаётдан кўз юмди ва ярим мингга яқини ногирон бўлиб қолди. Маълум бўлишича, ўзгартиришлар натижасида триптофан трансформацияланган ва номи юракни музлатадиган, кишиларнинг касалланиши ва ўлимига сабаб бўлган «этилен-бис-триптофан» номли махлуқ пайдо бўлган.

Ўрни келганда айтиш мумкинки, Буюк Британияда ГЎ маҳсулотларнинг инсон организмига акс таъсири ҳақидаги хабарлар фуқарони даҳшатга солди. Дўконлар таркибига трансген моддалар қўшилган балиқ, сабзавот, мевалар, гўшт маҳсулотларини сотиб олишни ёппасига рад эта бошлади.

НИМАГА ЭЪТИБОР БЕРИШ КЕРАК?

Иброҳим АБДУРАҲМОНОВ:

— Энг дастлабки омил бу генлар инженерлигига ақл ва фаросат билан, олдинни ўйлаб қўл уриш лозим. Аввало, кўчириб ўтказилаётган бегона геннинг хусусиятлари тўла ўрганилиши керак. Иккинчидан, ҳар қандай трансген организмлар ёки улардан тайёрланган маҳсулотларни сотувга чиқаришдан олдин чуқур лаборатория синовларидан ўтказиш зарур. Айниқса, четдан кириб келаётган озиқ-овқат маҳсулотларини юртимиз бозорларига чиқаришдан олдин лаборатория текширувларидан ўтказиб, бу маҳсулотларга қандай генлар қўйилганлиги ҳақида аниқ маълумотлар олиниши мақсадга мувофиқдир. Энг муҳим омиллардан яна бири, трансген маҳсулотлар бозорида истеъмолчиларга танлаш имконини бериш учун сотилаётган маҳсулотни «органик» (генетик ўзгартирилмаган) ёки уларнинг трансгенлиги ҳақидаги ёрлиқлар аниқ ва равшан қилиб ёзиб қўйилиши ҳозирги замон талабидир. Бу эса, ўз навбатида, истеъмолчиларнинг трансген маҳсулотлар бўйича савиясини фан даражасидаги тўғри баҳоланган фикрларга таяниб кўтаришни тақозо этади. Буларнинг ҳаммаси ўсиб келаётган ёш авлод генлар инженерлиги каби илғор технологияларнинг ҳа¬қиқий мутахассиси бўлишини талаб қилади. Сабаби, бу бир тарафдан, чуқур билимга эга ёшларимиз халқаро миқёсда генетик ўзгартирилган маҳсулотларга билдирилаётган фикрларни тўғри талқин қилиб, уларнинг халқимизга тўғри етказиб беришларига ҳамда юртимизга кириб келаётган маҳсулотларни фан даражасида тушуниб, уларнинг ҳаққоний назоратини ўрнатишга ёрдам берса, бошқа тарафдан, юртимиз эҳтиёжларидан келиб чиқиб, халқ ва қишлоқ хўжалиги учун юқори иқтисодий самара берадиган генлар асосидаги илғор технологиялар яратилишини кафолатлайди.

МАСЛАҲАТ ЎРНИДА

Ўз соғлиги ҳақида қайғуришга қарор қилганлар учун бир нечта тавсия берамиз.

Таъкидлаш жоизки, ГЎМни фақатгина махсус лабораториядагина аниқлаш мумкин. Буни кўз билан, ҳид орқали ёки ушлаб кўриб билиб бўлмайди. Супермаркетга боришдан олдин, шуни билингки, у ерда сотилаётган 40 фоиз маҳсулот генетик ўзгартирилгандир.

ГЎМ энг кўп колбаса маҳсулотларида учрайди (58 фоизгача), трансгенсиз колбаса ёки сосискани топиш мўъжизанинг ўзи. Айниқса, қайнатилган колбасалар ва сарделка-сосискалар таркибида ГЎ соя кўп миқдорда бўлади. Айтганча, турли ярим тайёр маҳсулотлар — чучвара, чебурек ва блинчик ҳам трансгенларга тўла бўлади.

Бу қанчалик қўрқинчли туюлмасин, лекин болалар учун мўлжалланган озиқ-овқат маҳсулотларидан узоқроқ юринг. Болани кўкрак сути билан озиқлантиринг. Ўз қўлингиз билан тайёрлаган компот номдор фирмаларнинг зарқоғозларга ўралган шарбатларидан минг марта яхшидир.

ГЎМ маҳсулотлар бозори дунёда энг бой — йилига 20 млрд. доллар пул айланади. Бу бозорда учта халқаро ширкат эгалик қилади. ОАВ хабарларига қараганда, шундай фирмалардан бири инглиз олимини ишдан ҳайдади. Сабаби, у каламуш устида олиб борган тадқиқотининг натижаларини эълон қилиб юборган эди. Унга кўра, ирси чатиштирилган картошка билан боқилган каламушда тез-тез ошқозон ўсмаси, эндокрин тизимида бузилишлар ва насл қолдириш масаласида муаммолар пайдо бўлган.

* * *

Эҳтимол, келажакда ирсият инженерлиги жуда ривожланиб кетар. Лекин бугун у илмдан ҳам кўра кўпроқ тижоратга хизмат қилаяпти. Шундай экан, ирси чатиштирилган маҳсулотлар турли қинғир йўллар билан бизга чегарадан ўтиб келаверади (ўзимизники ҳозирча йўқ). Бундай шароитда уларнинг ёрлиқларига махсус белги қўйиш талаби жуда оқилонадир.

«БУ ЎЙИН, ҲАЁТ ЭМАС...»

rsc — Sun, 12 Jul 2015 11:46:02 GMT

МУЛОҲАЗА

«БУ ЎЙИН, ҲАЁТ ЭМАС...»

Ўтган асрнинг сўнгги чорагида улкан илмий-технологик тараққиётга асос солинди. Шунинг натижаси ўлароқ ҳозирги вақтда саноат корхоналарида юз минглаб роботлар ишламоқда: кўплаб соҳалар автоматлаштирилган; биотехнология фани кашфиётлари қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқариш соҳасида туб бурилиш ясаши кутилмоқда; ген муҳандислиги борасида эришилган ютуқлар туфайли миллион-миллион инсонлар ҳаётига зомин бўлган ирсий касалликларни бартараф этиш имконияти туғилмоқда.

Ҳолбуки, бундан атиги чорак аср илгари «компютер» атамаси кўпчиликка номаълум эди. Бугунги кунда эса компютер технологиялари ва телекоммуникация тармоқлари соҳасида эрилишган муваффақиятлардан инсон ақли шошади. Мисол учун, 70-йилларнинг бошида ИНТЕЛСАТ йўлдош алоқа тизими Атлантика ортидан атиги 240 та телефон сўзлашувини қабул қилган бўлса, бугун бу кўрсаткич бир неча юз мингдан ошиб кетди. Биргина СВИРТ халқаро молия тизими 200 минг компютер орқали 50 мамлакатнинг 2000 банкини боғлаб тургани ҳар қандай одамни ҳайратлантириши табиий. Дунёни тўр сингари ўраб олган ИНТЕРНЕТ тизими ҳақида гапирмаса ҳам бўлади. Бу тизимвоситасида дунёнинг исталган нуқтаси билан боғланиш, керакли маълумотларни олиш, зарур одамлар билан мулоқот қилиш мумкин. Бундай тараққиётни 40-50 йил олдин тасаввур қилиб бўлмасди. Шу боис бугунги ёшлардан ота-бобоси яшаган давр ҳақида сўрасангиз, аксарияти «тош даври-ку!» деб қўя қолади.

Бугун компютери бўла туриб, унда бирор марта ҳам ўйин ўйнамаган одамни топиш қийин. Катта авлод вакиллари компютер ўйинларини фақат зўравонлик, тажовузкорлик ва ахлоқсизликни тарғиб этувчи восита сифатида тасаввур қилади. Бироқ бугун миллионлаб фуқаролар бундай ўйинларнинг янгидан-янги турларини кашф этиб, виртуал рақибларини яксон этишда давом этмоқда.

Компютер ўйинларининг бир неча тури мавжуд бўлиб, уларга мантиқий, бошқотирмали, стратегик... кабилар киради. Ўйин тури ва жанрининг кўплигидан улар ҳақида битта мақоланинг ўзида айтиб ўтиш қийин.

Шундай қилиб, компютер ўйинлари бу — спорт, санъат ва маданият соҳаси, ҳатто юксак идрок эгаси бўлган рақиб ҳамдир.

Сўнгги пайтларда ОАВда компютер ўйинларининг зарари, бундай ўйинларнинг инсон руҳиятига таъсири ҳақида кўплаб чиқишлар кузатилмоқда.

Бироқ танганинг икки томони бўлганидек, компютернинг фойдали томонлари ҳақида ҳам соатлаб гапириш мумкин. Ахир ошхона пичоғи билан олмани арчиш билан бир вақтда кимнидир жароҳатлаш ҳам мумкин. Бироқ шу чоққача ҳеч ким пичоқдан фойдаланишни тақиқлаб қўйгани йўқ. Гап буюмларда эмас, уларнинг ким томонидан ва қандай мақсадда фойдаланишда эканлигини эътибордан четда қолдирмаслик керак.

Айтайлик, шундай компютер ўйинлари борки, хотирани мустаҳкамлашга, ақлий қобилиятнинг ўсишига, тасаввурнинг кенгайишига, мантиқан фикрлашга ёрдам беради.

Республика таълим маркази томонидан сўнгги йилларда бир нечта электрон ўйинлар ишлаб чиқилди. Ушбу ўйинлар, асосан, умумтаълим мактабларининг ўқувчилари учун тайёрланган бўлса-да, мактабгача таълим муассасаларининг тайёрлов гуруҳи тарбияланувчилари, бошланғич синф ўқувчилари ҳамда компютер саводхонлигини оширишни истовчи ёшлар ҳам фойдаланиши мумкин. Буларга «Алжабр», «Узоқ саёҳат», «Сўз ўйини», «Хотирангни синаб кўр» каби ўйинлар ҳамда клавиатура тренажёрини алоҳида таъкидлаш лозим. Бўлар экан-ку, деган ўй ўтади кўнглимиздан. Аслида ҳам эзгулик ва инсонпарварлик, миллий анъана ва қадриятларимизга мос, ёшларни мантиқий мушоҳада юритишга, компютер орқали билимлар оламининг турфа сирларини ўрганишга чорловчи электрон ўйинларни яратиш бугуннинг долзарб вазифаларидан биридир.

Энди, бугунги ёшларимиз орасида оммалашган, вайронкор ғояларни ўзида мужассам этган ўйинлар ҳақида. Энг зарарли ўйин, албатта, «Counter Strike» ҳисобланади. Бутун дунё бўйлаб миллионлаб ўсмирлар унга суткалаб вақтини сарфлайди ва бу ҳар доим ҳам «шунчаки» ўйналмайди. Айримлар бу ўйин бўйича ўтказиладиган турнирларда ғолиб бўлиб, яхшигина пул ҳам ютишади. Аммо бошқа миллионлаб қатнашчилар нафақат пуллари, балки вақт ва ёшликларини ҳам ютқазаётганларини ўйлаб ҳам кўришмайди.

Автопойгалар, «FIFA», «NBA Live» каби спорт мавзусига доир ўйинлар кўпчиликка таниш. Яна хоккей, бейсбол ва бошқа турли-туман спорт ўйинлари ҳам мавжуд. Улар руҳий таъсир жиҳатидан бетараф — зарар келтирмайди, лекин улардан фойда ҳам йўқ, фақат бекорга вақт сарфлангани қолади.

Ҳозирги кунда кўплаб ишлаб чиқарувчилар ўз маҳсулотларини классификациялашга қанчалик уринишмасин, аксарият болалар ўйинлари шафқатсизлик, қотиллик мароқли деган фикр шаклланишига сабаб бўлмоқда. Бунга ҳаётда ҳам мисоллар кўпайиб бормоқда. 2001 йилда Россиядаги 6 нафар мактаб ўқувчиси «Сўнгги фантазия» («Последняя фантазия») ўйинига шу қадар берилиб кетишдики, охир-оқибат ўз жонларига қасд қилишди. Худди шу йили америкалик Шон Вуллнинг «Everquest» ўйинидан «қайтмагани» бутун жамоатчиликни оёққа турғазди.

— Бу мутеликнинг оддий бир кўриниши эди,— дейди унинг онаси Элизабет. — Сен ё ўласан, ё ақлдан озасан, ёки қутулишнинг чорасини топасан. Ўғлим эса ўлди.

Мазкур воқеадан сўнг Элизабет хоним мижозларнинг сони кун сайин ортиб бораётган компютер мутелигига қарши даволаниш дастурини ишлаб чиқиб, йўлга қўйди.

НИМА ҚИЛИШ КЕРАК? Аксарият катталар бундай пайтда болаларни қаттиқ назоратга олиш, бундай ўйинларни сотиб олиб бермаслик лозимлигини уқтиришади. Хўш, нима ўзгаради? Фарзандингизни уйда назорат қила оласиз, ўртоғиникида-чи?! Ҳар қадамда дуч келадиганингиз – интернет-кафеларни ёптирасизми? Уззукун таъқиб қилаверсангиз, уни ўзингиздан бездириб қўймайсизми?

Тўғри тарбия, болага фақат ва фақат тушунтириш, тўғри йўналиш бериш орқалигина кўзланган натижага эришиш мумкин. Фарзандингизга компютер олдида соатлаб қолиб кетиш, жангари, шафқатсизликни тарғиб этувчи ўйинларнинг зарари, оқибатлари ҳақида гапириб беринг. Зарур бўлса, юқоридагидек мисоллар келтиринг. Бола компютернинг ижобий жиҳатларидан фойдаланишга ўргансин.

Яна бир гап. Ислоҳни ўзингиздан бошланг. Ажабланишга шошилманг. Ахир ХХI асрда яшаяпмиз, биродар. Компютер олдида ўтмаган, ҳеч бўлмаса бир марта ўйин ўйнамаган кунингизни айта оласизми? Ҳозир бирор ташкилот ходими йўқки, компютерда ҳеч йўқ карта ўйнаб кўрмаган бўлсин.

КИЧИК ҚИЗИҚИШЛАР КАТТА ФОЖИАЛАРГА ОЛИБ КЕЛАДИ. Бунга ҳам мисоллар кўп. Америкалик 41 ёшли Жеймс Торвил ҳамма қатори оилапарвар инсон эди. Шу боис моянасидан орттириб ўғлига компютер совға қилди. Аммо ўзи ҳам бу матоҳнинг ажабтовур ўйинларига қизиқиб қолди. Ишини ташлади. Овқатни, уйқуни унутди. Бироқ қанчалик уринмасин 10 яшар ўғлини енга олмасди. Бу эса ўз навбатида унинг иззат-нафсига тега бошлади ва охир-оқибат оиласини кўчага ҳайдаб чиқарди. Жеймс ниҳоят севимли компютери олдида ёлғиз қолганидан, истаганича ўйнаши мумкинлигидан хурсанд эди. Јўшниси Ян Мервин исмли шахс ҳам бу борада ашаддий ишқибоз эди. Шу боис вақт-бевақт Жеймсникига чиқиб, у билан «беллашиб» турарди. Бечора Ян бу билан ўз ҳаётига нуқта қўйилаётганини билмасди. Кунларнинг бирида икки рақиб яна монитор қаршисида учрашишди. Бу сафар ҳам Жеймснинг омади келмади. Доим мағлубиятга учраш, бунинг устига рақибининг тиржайиб турган башарасидан ғазаби қўзиган Жеймс шарт ўрнидан туриб, ётоқхонага йўл олди. У ердан қўлида тўппонча билан қайтиб чиққан ишқибоз аввал мониторга, сўнг рақибининг нақ пешонасига қараб ўқ узди...

АВВАЛИГА БУ ЯНГИЛИК ЭДИ: камёб интернет-клуб ва кафелар. Уларга интилиш бошланди. Интернет кўп нарса бериши мумкинлиги ва келажакда имкониятларининг янада ортиши одамларни у билан дўстлашишга ундади. Бу ерда ҳам тезкор почта алоқаси, ҳам қизиқишлар бўйича мулоқот, ҳам ўз муҳаббатини топиш имконияти ва кўплаб маълумотлар мавжуд эди. Исталган муаммо турли сайт ва форумларда муҳокама қилинади ва турфа қарашлар, жавоблар... Шахсий компютер бўлмаса ҳам, арзимаган пулга клубларда унга бўлган эҳтиёжни қондириш мумкин эди.

Аммо клублар сони билан бирга уй техникаси сони ҳам ортиб борди. Бугун инсон интернет хизматларидан уйда ҳам, ишда ҳам фойдаланиши мумкин. Бундан ташқари, кўпчиликда ноутбуклар пайдо бўлди. Энди клубларга эҳтиёж қолмагандай эди. Шу боис кўпчилик улар тез орада йўқолиб кетади деган фикрга келди.

Лекин фактлар бошқача сўзламоқда: клубларга талаб камаяётгани йўқ.

Ўхшатиш келтирамиз. Нега кўпчилик футбол мусобақасини телевизор орқали кўришдан қониқмай стадионга чопади? Бу ерда ҳам худди шундай. Клубларда стадион муҳити яратилади. Рақибинг қайсидир вилоят ёки шаҳарда эмас, шундоққина ёнингда бўлади. Бир-бирига таниш-нотаниш болалардан тезда жамоа тузилади: учга-уч, учга-тўрт. Таркиб сони турлича бўлиши мумкин. Муҳими бу эмас. Муҳими шуки, ўйин компютер орқали бўлса ҳам, жонли рақиб билан олиб борилади. Ёнингда эса — кайфиятинг ва туйғуларингни ўртоқлашадиган шеригинг бўлади. Айниқса, кичкинтойлар шўх бўлишади. Клуб администратори, бу кўпга бормаслигини билса ҳам, қичқирмасдан ўйнашни буюради. Жим ўйнашнинг иложи йўқ. Ахир, ўқувчилар ҳақиқий жангда бўлишади! Гоҳ улкан жонзотлар билан олишишади, гоҳ жанг майдонига қандайдир замбаракни судраб келишади, гоҳ қандайдир техникани қутқаришади. Бу лаҳзаларда виртуал дунё улар учун ҳақиқий ҳаётдан-да ҳақиқийроқдир. Ахир, шундай туйғулар уйда бўлиши мумкинми? Албатта, йўқ! Уйда жўшқинлик йўқ!

КОМПЮТЕР ЎЙИНЛАРИНИ МАККОР ДУШМАНГА ҚИЁСЛАШАДИ. У ўз домига нафақат катталарни, балки ёшларни ҳам бирдек тортади. Катталар ундан фақат кучли иродаси ва ақли туфайли қутулиши мумкин. Ёшларда эса бу жараён бир мунча қийин кечади. Уларга кўпроқ виртуал олам ёқади. Сабаби унда ҳақиқий ҳаётдагидан кўра кўпроқ ўзига маъқул нарсаларни кўради.

Фарзандингизга шундай шароит яратингки, бошқача ҳаётни қандайдир виртуал оламлардан излашига ҳожат қолмасин. Уни ҳар соҳада қўллаб-қувватлашга, мақсадларига эришишида кўмакдош бўлишга ҳаракат қилинг. Тез-тез ҳайвонот боғига, кинотеатрга олиб боринг. Токи, у ҳаётдан завқланиб яшашга, уни севишга ўргансин.

«Бу – ўйин эмас, бу – ҳаёт», — компютер ўйинлари ҳақидаги журналлар муаллифлари навбатдаги янги кўпгигабайтли отишма ўйини таҳлилини шундай сўзлар билан якунлашни яхши кўришади. Чиройли сўзлар. Аммо бир неча марта қайта тирилиш имконияти фақатгина ўйин қаҳрамонларида бор. Биз бир марта яшаймиз.Ҳаётнинг бошқача шакллари йўқ, хусусан, уни «қайтадан ўйнаш»нинг ҳам. Ва яна... эсдан чиқармангки, СИЗНИНГ ҲАЁТИНГИЗ қандайдир виртуал ўйинлардан қадрлироқ ва гўзалроқдир! Ишонинг, уни жонсиз, бошқарилувчи тасвирларга алмаштириш энг нотўғри йўлдир. Сиз билан биз эса нотўғрилар орасидан тўғрини танлаш имконияти берилган ягона мавжудотмиз!

Осмон БЕК

Жинсий қарамлик (шаҳватпарастлик)

rsc — Sat, 11 Jul 2015 10:25:30 GMT

Жинсий қарамлик (шаҳватпарастлик)

Жинсий алоқаларга қарам бўлиб қолиш ҳақида гап очилса, кўпинча: “Эркаклар аёлидан бошқа аёлларни нега излашади?” - деган савол туғилади. Бунга “Эҳтимол, аёли унга камлик қилаётган бўлса керак”, деган маънодаги янглиш фикр билан жавоб беришмоқчи бўлишади ҳам. Бироз ўйлагандек бўлиб, одамлар барча айбни аёлига тўнкашади ёки бошқа аёллар йўқлигидан нолишади: “Мана шунинг учун ҳам мусулмонларга тўртта хотин олишга рухсат берилган, чунки улар жинсий эҳтиёжларни қондиради. Битта аёл эса, буни эплай олмайди”.
Ўқувчиларга бир нечта савол билан мурожаат қилишга ижозат берсангизлар: “Битта бўлса ҳам хотини кўп бўлгани туфайли жинсий қарамликдан шифо топган одам борми?” “Жинисий қарамликка мубтало бўлган аёлларга нима маслаҳат берасиз?”

“Аёлнинг эрига етмаслиги” масаласида айтадиган бўлсак, ҳақиқатдан ҳам аёл тарафидан жинсий фаоллик ва эҳтиросларнинг етарли эмаслиги, ҳамда эри чорлаганида унинг талабига ижобий жавоб бермаслиги баъзи эркакларнинг никоҳсиз муносабатларга аралашиб қолиши эҳтимолини кўпайтиради. Бироқ бу хиёнат кўчасига кириб қолишнинг асосий сабабларидан эмас.

Мазкур масалани яхши ўрганиш учун, келинглар, сабабларни икки қисмга бўлиб кўрамиз:

1. Никоҳдаги норозиликнинг ҳаққонийлиги.
2. Жинсий дилсиёҳлик/қарамлик.

Никоҳдаги норозиликнинг ҳаққонийлиги

Модомики, бу қисмдаги сабаблар мазкур мавзу мақсади бўлмагани учун, никоҳдан норози бўлиш ва бунинг оқибатида хиёнатга сабаб бўлиши мумкин бўлган муаммоларнинг иккита асосийсини зикр қилиб ўтамиз:

Аёлнинг қўшилишдан бош тортиши

Агар аёл доим ёки жуда кўп вақтларда эрининг талабига ижобий жавоб беравермаса, у четда ўзининг шаҳватини қондириш йўлларини излай бошлайди.

Нега аёллар ўз эрларига “йўқ” деб жавоб беришининг қисқача сабаблари:

• Эр аёлининг шаҳватини қондира олмайди;
• Жинсий алоқалар ҳақида нотўғри тасаввур бўлгани учун жинсий мойилликнинг йўқлиги. (Масалан, “жинсий алоқа – ёмон нарса”, “жинсий алоқадан фақат фоҳишаларгина лаззат олади” ва шунга ўхшаш гап-сўзлар);
• Жинсий алоқа қандайдир нохуш нарсалар билан бирга боғланган бўлади. Масалан, норасида даврдаги зўрликлар, эри тарафидан зўрланиши, айниқса биринчи никоҳ кечасида ва шунга ўхшаш нарсалар;
• Жинсий иштаҳанинг умуман йўқлиги;
• Никоҳдаги бошқа муаммолар туфайли эрига рад жавобини бериш билан ўз норозилигини кўрсатиб қўйиш;
• Бошқа сабаблар ҳам бўлиши мумкин.

Ҳиссий боғлиқликнинг йўқлиги

Никоҳ бўйича маслаҳатчи М.Гери Нойман (М.Гарй Неуман) тарафидан ўтказилган тадқиқотларга кўра, етмиш фоиз эркаклар никоҳдан ҳиссий қониқмасликлари туфайли аёлларини алдашар экан (хиёнат қилишар экан).

Биз хиёнатни оқламоқчи эмасмиз ёки барча айбни аёлларга тўнкаш фикридан ҳам йироқмиз, бироқ аёллардан ҳиссий узоқлашган эркаклар қуйидаги сабабларни баҳона қилишмоқда:

• Аёл эрини етарли даражада қадрламайди;
• Аёли унга юқори баҳо бермаслигини эр доим ҳис қилиб туради;
• Аёл эрининг ҳаёти, иши ва қизиқишларига бепарволик қилади;
• Аёл эрини ҳурмат қилмайди.

Никоҳдаги бунга ўхшаш муаммолар одатда эркак кишини четда дуч келган аёл билан муносабат ўрнатишга ундайди, яна бу бир кунлик вақтинча алоқа эмас, балки доимий бўлган муносабатга айланади. Кўпинча бундай эркаклар ўз ҳамкасблари, оила дугонаси ёки собиқ синфдошлари билан алоқа ўрнатади ва бундан ҳам жисмоний, ҳам эмоционал қониқиш ҳосил қилади. Бундай аёл кимлигидан қатъи назар, уларнинг муносабатлари юқори даражада жисмоний ва маънавий бўлиб, узоқ давом этиши мумкин.

Никоҳдаги норозиликлар ҳақидаги алоҳида, долзарб масаладир ва яқин орада мақолаларимизнинг бирида мазкур муаммони ёритишга ҳаракат қиламиз, Инша Аллоҳ.

Эркакнинг жинсий қарамлиги (ўта шаҳватпарат бўлгани) туфайли никоҳдан ташқарида бўлган муносабатларни қидириши жуфтларнинг бахтли бўлиши ва оиланинг саодатли бўлишига умуман алоқаси йўқ. Аслида, кўп ҳолатларда қарам шахс оилада ўзини бахтли ҳис қилиши мумкин, муаммолар эса, унинг қарамлиги натижасидандир, асло бунинг акси эмас.

Жинсий қарамлик нима дегани?

Энг яхшиси уни қуйидагича таърифласа бўлади: эр-хотин ўртасидаги соғлом муносабатлар ўрнини ҳалок қилувчи муносабатлар ва гуноҳлар эгаллайди. Бу жинсий хулқ ва сексуал фантазияларни зўр ғайрат ила қондиришда суъистеъмол қилиш йўли билан кўникув ва асабийлшишга сабаб бўладиган омиллар орқали кайфиятини назорат қилишга уринишдир...

Ушбу ҳолат шахс, унинг табиати ёки ҳис-туйғуси билан боғлиқ ўзини идора қилиш механизмидаги туғма етишмовчиликка нисбатан катта ёшдаги кишининг қўпол жавоби, шу жумладан, болалик ёшида кўрган меҳр кутилмаганда барҳам топиши, у билан ёмон мулоқот қилингани ёки жароҳатланганига нисбатан билдирган муносабатидир.
“Руҳий хасталиклар ташхиси ва статистикаси” деб номланган ўқув қўлланмасига кўра, турли хил жинсий алоқадаги шериклар иштирокидаги такрор-такрор жинсий муносабатлар модели шахс фойдаланиши мумкин бўлган нарса (предмет) сифатида қабул қилинади.
Бундан ташқари, бу хиралик билан саноқсиз жинсий шериклар излаш, етиб бўлмас жуфтга тўхтовсиз интилиш, узлуксиз мастурбатсия, доимий севги муносабатлари ва алоқаларда мияни эгаллаб олар даражада шаҳвонийликдир”.
Мусулмоннинг маънавий ҳолатига қараб, яъни у зино қилишгача ҳали етиб бормаган – жинсий масалаларда дилсиёҳлиги уни мутлақо қарамлик ҳолатидан, шунчаки қизиқишлари манъ қилинган, тақиқланган жинсий фаолликларга етаклаб бориши мумкин. Улар қуйидагилардир:

• Порнография;
• Киберсекс (чатларда, интернет видео орқали ва шунга ўхшаш қабиҳ амаллар);
• Телефон орқали секс;
• Массаж салонлар (жинсий алоқа билан тугайдиган ҳиссий массаж ёки жинсий алоқасиз – буларнинг ҳаммаси одамнинг иймони даражасига боғлиқ);
• Жинсий хизмат кўрсатувчиларга мурожаат қилиш (орал жинсий алоқа, массаж, жинсий алоқа ёки усиз стимулсия ва ҳоказолар).

Баҳоналар:

Жинсий алоқаларга қарам бўлиб қолган шахслар кўп ҳолатларда қуйидаги баҳоналарни рўкач қилишади:

• Агар мен шу нарсани қилмасам, қон босимим ошиб кетади;
• Менинг шаҳватим кучли ва уни доим қондириб туришим керак;
• Агар у (аёл) билмаса, бу унга зарар келтириши мумкин;
• Агар аёлим доим менга қучоқ очиб турганида эди;
• Эркаклар ҳайвон кабидир;
• Эркаклар аёлларга қараганда шаҳватлари кучли бўлади;
• Киберсекс – бу “ҳақиқий” алоқа эмас;
• Мен асабийликни кетказишим керак;
• Мен аёлим билан жинсий алоқа қилмоқчи эмасман, мен фақат уни тўшакка ётқизишим керак холос;
• Гиперсексуал жамиятда яшаганимиз учун мен ҳеч нарса қила олмайман;
• Чатлар ва электрон ёзишмаларнинг зарари йўқ, бу “хаёл ўйини” холос;
• Эркак учун аёллар энг катта фитна. Мен эркак бўлганим учун ҳеч нарса қила олмайман!
• Агар яна бир хотиним бўлганида…
• Менга турли хил аёллар керак;
• Мен ҳеч қачон жиддий гуноҳ қилиб қўйишгача бормайман ва ҳар бир ишдан кейин тавба қилиб қўяман.

Инсонни нима гиперсексуал(жинсий майлга ўта берилувчан) қилади?

Бу ҳақиқатдан ҳам қийин савол ва бунга умум қабул қилинган “илмий” жавоб берилган эмас. Унинг шаклланишига комплекс шарт-шароитларнинг маълум вақт ичида тўпланиши эҳтимоли кўпроқ.

Шаҳватпарст бўлишнинг кенг тарқалган баъзи сабабларини санаб ўтамиз, бироқ бу рўйхат тўлиқ эмас:

А. Жинсий алоқа ҳақида нотўғри тушунчага эга бўлиш

Бундай инсоннинг бола ёшида жинсий алоқа билан танишуви жуда ахлоқсиз, этик жиҳатдан нотўғри ва бузилган шаклда юз беради. Шунинг учун жинсий алоқа тушунчасининг ўзи даставвал унда жуда паст даражада туради, бунинг натижасида аввал бошиданоқ унинг мияси жинсий қизиқишларни ғайриахлоқий ҳаракатлар билан боғлашга ўрганиб қолади.

Ота-оналар ёки обрўли катталар тарафидан умуман “исломий” жинсий тарбиянинг йўқлиги туфайли унинг жинсий алоқа ҳақидаги тасаввурлари нормал ҳолатга келмаган. Шундай қилиб, у учун жинсий алоқа ва жинсий эҳтирос қандайдир беодоб, одобдан ташқари нарса бўлиб қолаверади.

Аёли билан уни фақат никоҳнинг “муқаддас ришталаригина” боғлаб туради. Хотини тоза, покиза ва ҳурматга сазовор аёл бўлгани учун жинсий қарамликка мубтало бўлган одам одатий бўлмаган жинсий эҳтиёжларини “ҳурматга лойиқ” бўлмаганлар (фоҳишалар) билан қондиради (Қарам бўлганларнинг эътирофига кўра, улар тақиқланган яқинлик билан кўпинча ҳеч қандай лаззат топмайди ва бу одатда уят ҳисси ва кўнгил совиши билан тугайди).

Б. Оилавий дисфункция

Тадқиқотлардан маълум бўлишича, қарам бўлганларнинг аксари эмоционал яқинлик йўқ оилаларда вояга етган экан. Доктор Патрик Карнс, саксон етти фоиз оилаларда қарам одамлар биттадан кўп бўлгани ва уларнинг кўпчилиги қаттиқ тартибли оилаларда вояга етгани ҳамда тўлиқ оиладан маҳрум бўлганини кўрсатади. Унинг тадқиқотлари қарам одамлар эмоционал эҳтиёжлари қондирилмаган оилаларда катта бўлганини назарда тутади.

Мен ўрганиб чиққан оилаларнинг барчасида эркак аъзолари бир бирига бегона бўлган оилада ўсгани, болалар эса эмоционал узилишда эканини кўрсатди. Буларнинг барчаси отанинг қаттиқўллигидан шикоят қилиши, унинг ягона вазифаси оилани таъминлаш, она эса ошхона билан банд бўлиб, фарзандлар билан мулоқот қилишни, уларнинг муаммолари ва ғамлари билан ҳеч ким қизиқмаганликлари маълум бўлди.

В. Оилада ҳукмрон бўлишга интилиш

Катта бўлгани сайин жинсий ҳаракатлар, айниқа мактабдаги қийин вазиятларда ёки дўстлар орасида, улар учун стрессни йўқотиш ёки бошқа одамлар (аёллар) устидан ўз ҳукмронлигини кўрсатиб қўйишдан иборатдир.

Бир мисолда эркак киши ўзини ўзи намоён қилиш учун орал жинсий алоқа учун фоҳишаларга бориб турган. Сўнг уйланган ва аёлини орал жинсий алоқа қилишига йўл қўймаган, чунки бу нарса унинг учун тимсолий аҳамиятга эгадир. Аёлига эса эмоционал жуда боғланиб қолган. Шунинг учун ҳам қачон у ўзини ўзи намоён қилишни истаб қолса, орал жинсий алоқа учун фоҳишаларга бориш одатини тарк қилгани йўқ.

Аёллар эса ўзларига эркакларни жалб қилиш орқали ўзининг ҳукмрон эканини ҳис қилади ҳамда эркаклар диққат марказида бўлади.

Г. Аёлнинг нарсага (восита, молга) айланиши

Маънавий тарафдан ахлоқий бузуқ ҳолатда жинсий алоқа билан танишиб чиққан ўсмирлар аёл кишини шаҳватларини қондириш учун бир восита холос, деб билишади. Яъни эмоционал боғлиқлик бўлиши мумкин эмас инсон, деб қарашади.
Ҳозирги кунимизда жинсий алоқа ҳақида фоҳишалик ёки порнография орқали таниш бўлмаса ҳам, барибир аёлларга нисбатан салбий муносабат телевидение, журнал, қўшиқлар, интернет ва ҳоказолар орқали шаклланиб бораётганини алоҳида таъкидлаш зарур.
Қарам бўлиб қолган одамлар учун бу жисмоний, эмоционал ёки жинсий фойданишдан қочишнинг бир услубидир. “Жинисий қарамлар учун эмоционал нуқтаи назардан жинсий алоқалар аслида жинсий алоқа эмас, балки хаёлан бўлса ҳам назорат қилиш, хавфсиз майдондаги алоқа ва ўзи, ўзлигини намаён қилиш учун бир воситадир.
Жинсий алоқаларга қаттиқ боғланиб қолиш лаззатланиш, нохуш ҳиссиётлардан қочиш, стресс билан курашиш механизми, қийинчиликларни енгиб ўтиш, ички психологик ва эмоционал муаммолар манбаси бўлиб хизмат қилади”.

Д. Ҳаяжон ва эҳтирос

Мутахассисларнинг айтишича, жинсий қарамлик билан ўзини хавф-хатарга қўйиш орасида боғлиқлик бор экан. Хавф аниқ бўлиб турса ҳам ”Баъзилар яширин, сирли ҳаёт билан яшаётганидан завқ олар экан ва балоғатдаги ҳаётда ҳам бу тарзда яшашни давом эттирар экан. Улар аввал ота-онадан яширадилар, сўнг эса ўзининг “умр йўлдошидан”.
“Улар қанчалик хавф-хатарни ҳис қилар экан, шунча адреналин оладилар. Ҳар қандай қарамлик каби улар қанчалик жинсий қарам бўлса, бу уларга янада кўп керак бўларверади”.

Е. Кимёвий мувозанатнинг бузилиши

Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, таом, наркотик ва жинсий рағбат тириклик тизими ва миядаги ижобий қувват сифатида бир йўлга эгадир. Қарамлик касалига мубтало бўлган одам ўз миясида тақиқланган жинсий алоқаларга реакция ҳосил қилдириб худди оч қолган одам овқатлангандан кейин ҳузур топгандек лаззатланади. Айниқса, ота-оналар ўз фарзандларига маънавий тақиқларни бузиш ва ҳаром қилинган жинсий алоқа турлари билан шуғулланиш жиддий нарса эканини тушунтиришмаган бўлишса.
“Жинсий алоқа вақтида организм дофамин ишлаб чиқаради, бу модда билан инсон бахт, куч ва қониқиш ҳиссиётини бошдан кечиради. Баъзилар дофамин реакциясидан шунчалик таъсирланадики, уларда такрор-такрор бу ҳисни татиб кўриш истаги пайдо бўларверади. Вақт ўтган сайин уларнинг организми дофаминнинг юқори даражасига ўрганиб қолишади ва ижобий хис-туйғуларни ҳис қилиши учун унга бу модда яна кўп керак бўлади.
Шундай қилиб, қарам одам керакли миқдорда қониқиши учун унга янада кўп жинсий алоқа ёки жинсий алоқанинг кўп турлари керак бўлади. Бундай дофаминга бўлган талаб қарамликнинг бошқа турларида ҳам ўта фаолдир, хусусан героин қарамлигида. Бу кучли таъсирга эга модда ва у одамларни нормал ҳолатда қилмайдиган ишларни қилишга мажбур эта олади”.

Ҳақиқий қарамликми ёки йўқ?

Жинсий қарамлик ҳақиқий қарамликми ёки йўқ деган мавзуда психологлар муросасиз баҳс юритаётганини асло унутмаслигимиз керак. Бу масалаларни биз кейинги шифо ва доривор ўсимликлар мавзуларида тўлиқ баҳс қиламиз, Инша Аллоҳ.

Фарзандларни ҳикмат билан тарбия қилинг

Мақола сўнггида ота-оналарга фурсатдан фойдаланган ҳолда тарбия қилиш услубингизга яна бир бор назар солиб кўришни тавсия қиламан.
Аксар ҳолатларда “жинсий наркомания” муаммолари (никоҳдан норози бўлишнинг узрли ҳолатларидан ташқари) болалик ёки ўсмирлик йилларида яширинган бўлади. Шунинг учун, ота-оналар:

• Фарзандларингиз билан очиқ мулоқотни йўлга қўйинг;
• Фарзандингиз яшаётган муҳит билан яхшилаб танишиб олинг;
• Дўстона муносабатда бўлинг, ҳатто баъзи масалаларда фарзандингиз олдида айрим нарсаларни бой бериш керак бўлса ҳам;
• Сабрли бўлинг, ҳикмат билан иш кўринг;
• Меҳрибон ва тушунувчан бўлинг;
• Доимий суҳбат қилинг, арзимаган нарсалар ҳақида бўлса ҳам;
• Иложи борича болаларингиз ҳақида яхши ва давомий дуода бўлинг.

Ота-оналарга бағишланган мақолаларимда, мен уларга фарзандлар билан муносабатлар очиқ бўлишини тавсия қиламан. Ҳамда оилада Қуръони Карим ёрдамида жинсий тарбиянинг муҳимлигини доим таъкидлайман. Фарзандлар жинсий алоқа ва жинсий мойиллик ҳақида тўғри тасаввурга эга бўлишсин.

Биз фарзандларимиз гуноҳсиз вояга етишига кафолат бера олмаймиз, бироқ фарзандларимизга таъсир қилиши мумкин бўлган салбий омилларни камайтиришимиз мумкин. Ота-она ўз бурчини адо қилиши учун бунга ҳамма риоя қилиши шарт. Қолганида эса фарзандларимизни барча ёмонликлардан сақлаши ҳақида дуо қиладиганимиз - ягона Аллоҳ Таъолога таваккал қиламиз.

Манба: muslimmatters.org
Абу Муслим таржимаси

Аёлнинг хатоси кечирилмайди

rsc — Sat, 11 Jul 2015 10:23:30 GMT

Аёлнинг хатоси кечирилмайди

- Қиз туғмай ўлай ман, қариганимда шу иснод ҳам бормиди бошимда?..- Сожида хола рўмолининг учи билан кўз ёшларини артиб, ердан бош кўтармай гапирарди.
— Эҳ, билмасам, қуда, келиндан шуни кутмагандик биз ҳам... Учта боласи бор-а?! Наҳотки уч боланг ҳам кўз олдингга келмади, дейман ўтирган жойларим билан куйиб кулми кўкка совурилиб. Яна бир оғиз кечирим ҳам сўрамайди. Одамни ақлдан адаштирмасин экан-да...- Қудасининг гаплари шундоқ ҳам эзилаётган юрагига ханжардек ботиб, Сожида хола иззилаб йиғлаб юборди:
— Акалари ўлдирамиз, бизга бундай сингилнинг кераги йўқ, дейишяпти. Ўша гаплар чиққанидан кейин, дадасининг қон босимлари кўтарилиб, бир томонлари ишламай қолганидан хабарингиз бор. Нима қилай, қонимизда бундайлар йўқ эди-ку. Қайси гуноҳларим учун бу кунларга қолдим-а...- Қуда бўлмиш қудағай хотиннинг зориллашидан ўксиниб кетди. “Она бояқишда нима айб? Қайси она фарзандидан нотинч бўлишни, боласининг оиласи бузилиб сарсон бўлишини истайди? Ҳеч бири. Ёшларда тавфиқ бўлмаса, катталарда нима айб...” Кўнглидан шу гаплар кечиб, Сожида холага хайрихоҳ тикилди:
- Қуда, улар ажрашишмайди. Ҳозир бу шармандаликни ўзаро икки хонадон биламиз. Ёпиғлиқ қозонни ёпиқлигича қолдириш ҳам ўзимизнинг қўлда. Мен бу ерда фақат невараларимнинг тақдирини ўйлаяпман...
Қудасини кузатиб қайтгач ҳам Сожида холанинг кўз ёшлари тинмади. Идишга қайнатиб совутилган сув олиб, эрининг дориларини чириш учун ичкарига кириб кетди.
- ... Ажрашаман, дада. Қандай қилиб менга хиёнат қилган хотин билан яшайман? Ҳаёт одамга бир марта берилади...- Шуҳрат алам билан қўлларини мушт тугди.
- Сени яхши тушуниб турибман, ўғлим, лекин бир эмас, учта боланг бор, ахир. Эркак кишининг ғурури – фарзандлари. Эрта бир кун фарзандларинг ўксиниб юрганини кўрсанг, пушаймон қилмайсанми? Агар ажрашмасанг, бу сирни ҳеч ким билмайди. Ажрашадиган бўлсанг, сиринг очилиб, шаънинг топталади ўғлим...- Шодиёр ака ўзини ўртаётган оғриқли ўйини ўғлига тушунтирганича, минг бир азобни бошдан кечирди. Шуҳрат “ялт” этиб дадасига қаради:
- Дадажон, ахир...- У калласига келган гапни айтмоққа оғиз жуфтлади-ю, негадир ўзини тўхтатди.- Кўнгилни қандай алдайман, дадажон... Хиёнаткор хотин билан бир том остида яшаш, бир уйга кириб-чиқишнинг ўзи бўладими...- Шуҳрат кейинги гапларини паст, изтиробли товушда айтди. Шавкат ака ўғлининг ҳам ажрашгиси йўқлигини пайқаб, бироз таскин топгандай бўлди. Аммо келиничи, келини ҳам хатосини англаб, узр сўраб келармикан? Хотин дегани ҳам янглиш қалтис қадам босиб, ҳам яна қайсарлик қилиб туриб олса... Эҳ, одамларга нима бўлган ўзи...
***
Шуҳрат Лайлони талабаликнинг биринчи кунларидаёқ ёқтириб қолганди. Гапирганда киши кўзига тик қарамайдиган, бирор гап сўрасангиз узун, оппоқ бармоқларини ўйнаб, ёноқларига қизиллик югуриб, ийманибгина сўзлайдиган қизни кузатиб юриб, иккинчи курсни битирар арафада унга кўнглини очди. Қизнинг ҳам йигитга мойиллиги бор эканми, Шуҳратнинг изҳорларини жилмайиб қўйиш билан қабул қилган бўлди. Севги тўла кунлар, аҳду паймон, соғинч, рашк ва муҳаббат ришталари кундан кунга бир биридан куч олиб, таҳсилдан кейин муносабатларни никоҳ билан мустаҳкамладилар.
Тўйдан кейин Шуҳрат иш тақозоси билан тез-тез хизмат сафарларига бориб турар, Лайло келинлик, рафиқалик хизматидан ошиниб эгаллаган касби бўйича ишлаёлмади ҳам. Шуҳрат баъзида ўсмоқчилаб, рафиқасидан ишламаётгани учун ўксинмаётганини сўраса, Лайло жилмайиб:
-Олдин рафиқалик бурчимни, кеилнлик вазифамни, оналик касбимни қойиллатиб бажаришни ўрганай, ана ундан кейин ўқиган соҳам бўйича ишларман,- деганди. Шу-шу бирин кетин туғилган болалар, уй-рўзғор ишларига кўмилиб қолиб, иши ҳам, дипломи ҳам эсидан чиқиб кетди. Ҳаммаси бир текисда, ажойиб кечаётганди. Нимадир бўлиб бахтли оиланинг мусаффо осмонига қора булут кўланка солди. Қора булутки хонадон шаънига бир умрга соя соладиган, исноди бошни эгиб, юзни қора қиладиган...
***
...— Ойижон, ҳеч бўлмаса сиз менга ишонинг! Мен хиёнаткор эмасман! Виждоним тоза менинг!- Лайло зўр бериб онасига гап уқтиришга уринарди. Сожида хола ҳўнграганча йиғлаб юборди:
Виждонинг тоза бўлса, поклигингни исботлагин-да, уйингга бориб ўтир. Болаларинингни сарсон қилма! Беваликнинг қийинчилиги қурсин! Ахир қайнотанг бир неча марта келди-ку, яна нима керак сенга?
Ойижон билан Шуҳрат акам менга ишонишмаяпти. Гўёки мен хиёнаткорман, гўёки мен бошқа эркак билан дон олишяпман. Биз қайси замонда яшаяпмиз, ойижон? Наҳотки, эркак билан аёл дўстона муносабатда бўлолмаса?! Хўш, синфдошим билан дўстона гаплашсам, учрашсам бунинг нимаси ёмон? Шунга шунча ваҳима қилиш керакми?..- Она қизининг гапларига тоқат қилолмай қолди:
-Уят эмасми, болам?! Мен дўстона учрашяпман, учрашсам нима бўлибди, дейишингнинг ўзи шармисорлик эмасми?! Шу бир оғиз гапинг билан хиёнатингни тан оляпсан-ку! Биз ўзбек аёлимиз, қизим! Мусулмонмиз! Биз учун бир пайтлари бирга ўқиган синфдош йигит тугул, ҳатто эримизнинг яқин қариндошлари ҳам бизга номаҳрам саналади! Номаҳрам аёл билан номаҳрам эркакнинг хуфёна учрашуви зинога элтади! Сен шу гапларингни ўйлаб гапиряпсанми?! Эринг йўқлигида, ундан берухсат, бесўроқ аллақаёқдаги синфдошинг билан учрашибюринг сенингча хиёнатга кирмайдими? Лайло-я, қизгинам-а, шундай чиройли бахтингга ўзинг дарз кеткизиб ўтирибсан-а!? Яна иддаоларинг ортиқча. Сендан шундай ақлсизликни кутмагандим...
Лайло индамади. Шу топда у ўзича ҳақ эди. “Шундай одамлар орасида, шу муҳитда туғилганимдан рози эмасман,- деб ўйлаётганди у- эркак билан аёл деб ажратиш қаердан чиққан? Одамлар қачон бир-бирига инсон сифатида қарайди?” Жувон шу хаёллари билан ҳарчанд ўзига таскин беришга уринмасин, кўнглининг бир чеккаси хижилланиб тураверди. Кўнглидаги ғубор ҳадеганда тарқалавермаганди, қўл телефонидан қандайдир рақамларни териб қўнғироқ қила бошлади.
- Фарида, яхшимисан ўртоқ? Вақтинг қанақа, бирор жойда ўтирайлик, жуда кайфиятим йўқ... Бироз чалғирмидим...- Нарёғдан тасдиқ жавоби бўлди, чоғи Лайло телефонини ўчириб, кийинишга тушди.
- Ойи, мен бирор соатларда қайтаман. Фарида билан кўришмоқчиман. Эзилиб кетдим уйда...- Сожида хола индамади. Онанинг қизидан кўнги ранжигани шундоқ билиниб турганди...
Дугонаси Лайлони ўзлари ҳар гал ўтириб дам оладиган қаҳвахонада кутиб ўтирган экан. Салом-аликдан сўнг Фарида хавотирли оҳангда гап бошлади:
- Лайлош, нима гап ўзи? Тинчмисан?
- Ҳмм... Ўзим шунчаки... Бироз кайфиятим йўқ эди. Шунга ўтирайлик дедим...
- Тинчликка ўхшамайди ўртоқ. Мендан ниманидир яширишга уриняпсан. Ичингда изтироб бор. Гапир. Бўл аввал сен гапир, кейин мен билганларимни айтаман.- Лайло алам билан ютиниб қўйиб, бошини қуйи солди:
- Айтмасам ҳам ҳаммасидан хабар топган кўринасан. Ўзинг гапиравер. Бир нарсани айтгани ҳам қўрқиб қолганман. Ҳамма мени нотўғри тушунади. Биров одам санаб мени тушунишни истамайди. Ҳамма учун мен ёмонман, ақлсизман...
- Лайло,- Фарида қаҳвахона хизматчиси қўйиб кетган яхна ичимликни идишларга қуя туриб гап бошлади,- аслида ҳам хато қилганингни ўзинг ҳам яхши биласан. Менику бор гапдан хабарим йўқ, лекин тунов куни Нигора ўғилчасига суннат тўйи қилган экан, беш-олти синфдош қизлар йиғилишгандик.- Фарида шундай деб Лайлога зимдан назар солганди, жувон қизаринқираб, лабларини қимтиб олди.- Лайло, яхши иш бўлмабди, ўртоқ. Лазиз билан ўртангизда қандай муносабат бор, билмадиму, лекин Дилфузанинг айтишича Лазизнинг хотини “оиламизни бузмоқчи бўлиб юрибди, эримнинг ҳол жонига қўймайди. Эрим ҳам қулоғидан телефонини қўймай пана-паналарда шивирлагани шивирлаган. Мен у хотинни тинч қўймайман, шармандасини чиқараман”, деган экан. Мен ғийбат гапларга ишонмайман. Айниқса, сен ҳақингдаги гапларга! Шунинг учун ўз оғзингдан ҳаммасини эшитмоқчиман. Хўш, бу гаплар қаердан чиқяпти? Нега атрофингда бунақа фисқу фасод гаплар айланиб юрибди?
Фарида гапини тугатар тугатмай Лайло ҳўнграб йиғлаб юборди. Бироз йиғлаб ҳовуридан тушгач, ҳозирги ҳолатига сабаб бўлаётган вазиятни дугонасига гапириб бера бошлади.
- Шунақа, дегин... Биласанми, мени нима оғринтиряпти, сен шу ҳолатингда ҳам ўзингни ҳақ деб билаётганинг. Лайло, дугонажон, ахир виждонинг қийналяпти-ку! Сен нима деб ўйлагандинг, эркак билан аёл ҳеч замонда дўст бўлибдими? Аёл учун севгани ҳам, дўсти ҳам, ўртоғию яқин кишиси ҳам эри бўлади! Наҳотки шу ҳақиқатни унутдинг?! Яна, Шуҳрат акам мени хиёнаткорликда айблаяптилар, деб эрингдан хафа ҳам бўляпсан. Сен хато қиляпсан, дугонажон. Эрингдан кечирим сўрашинг керак. Бу ерда унинг айбини кўрмаяпман.
- Узр сўраганим билан мени тўғри тушунармиканлар? Улар мендан қаттиқ ранжиганлар...- Лайло нажот истагандек дугонасига илтижоли термулди.
- Агар истасанг, ўзим улар билан гаплашаман. Тўғри, эр-хотиннинг орасига эсини еган тушади-ю, лекин ҳаракат қилиб кўраман. Шуҳрат ака ақлли, мулоҳазали инсон, умид қиламанки, улар сени тўғри тушуниб, кечирадилар. Лекин сен ҳам бошқа бундай ишларни қилма. Сенинг ҳаётинг, бахтинг оиланг билан. Дўст, синфдош деган гаплар ортда қолиб кетганига анча бўлди. Унутма. Аёлнинг хатоси кечирилмайди! Аёлни ақлдан адаштирмасин!..
Лайло овоз чиқармайгина дугонасининг гапларини тасдиқлади...

Рухшона Фаррух

Орзигул нега йиғлади?

rsc — Mon, 06 Jul 2015 12:41:55 GMT

Орзигул нега йиғлади?

Боғчадан қайтаётган Орзигул йўл четидаги майсалар орасида ер бағирлаб ётган чучмомани кўриб, тўхтаб қолди.

– Юрақолсанг-чи, уйга кеч қоляпмиз, деган опасига, мана бу гул ўрнидан туролмай йиғлаяпти-ку, деб жойидан жилмади.

– Қани, мен ҳам бир кўрай-чи, – деб опаси унинг олдига келди ва деди:

– Вой-бў-ў, бу гулни кимдир оёғи билан босиб кетибди. Энди уни узиб олиш керак.

– Йўқ-йўқ... Узиб олманг, унинг жони оғрийди.

– Кеч бўлиб қолди, ойим хавотир олади, юр кетдик, юр, синглисининг қўлидан тортқилади опаси.

– Гулим-чи?

– Уни узиб ола қол, уйга бориб гулдонга солиб қўясан.

– Шунда яна кўкарадими?

– Албатта.

Орзигул қўлидаги чучмомани опаси айтгандек сувга солиб қўйди. Уйқуга ётгунча икки-уч марта гулдан хабар олиб кетди.

Аммо эрталаб туриб гулдон ёнига келди-ю, йиғлаб юборди.

Ёнига югуриб келган опасига қараб, нега алдадингиз, нега? – дерди пиқиллаб.

Гулга кўзи тушган опаси бирданига гап нимада эканлигини англади. Синглисини маҳкам бағрига босаркан, гулни пайҳон қилиб кетган кимсани ич-ичидан ёмон кўриб кетди.

Жамила ҲАЙДАРОВА

Ваъда

rsc — Mon, 06 Jul 2015 12:40:25 GMT

Ваъда

1989 йил 8,2 балл куч билан юз берган зилзила Арманистонни кунпаякун қилиб юборай деди. У атиги 4 дақиқа ичида 30 000 дан зиёд одамнинг ҳаётига

зомин бўлди.

Ана шу даҳшатли дақиқаларда ҳаёти хавфсизлигига ишониб степанакертлик бир киши хотинини уйда қолдирди. Ўғлидан хабар олиш учун мактабга югурди. Аммо мактаб ўрнида ҳосил бўлган вайрона тепаликка дуч келди-ю даҳшатдан қотиб қолди. Шунда тўсатдан хаёлига қачонлардир ўғлига берган ваъдаси тушди:

– Қандай ходиса юз бермасин, мен албатта, сенга ёрдамга етиб келаман!

Отанинг кўзи ёшга тўлди. У вайронага тикиларкан, бирор чора, нажотни кўрмади, лекин хаёлида ўғлига берган ваъдаси чарх ураверди.

У ўғлини ҳар куни мактабнинг қаерига етаклаб борганини эслашга уриниб, бинонинг ўнг томонидаги бурчакда жойлашган синфни чамалаб топди. Ва харобани ковлашга тушди.

Бу орада бошқа ўқувчиларнинг ҳам қайғуга ботган ота-оналари етиб келишди. Улар алам билан:

– Ўғлим! Қизим! – деб фарёд уришди. Баъзи ота-оналар:

– Энди кеч!

– Аллақачон ҳалок бўлишган!

– Биз энди уларга ёрдам беролмаймиз!

– Уйга кетдик! – деб қайғуга ботишди. Боланинг отасига ҳам:

– Ақл билан иш тутинг, уриниш бефойда, – деб маслаҳат беришди.

Шундай тасалли билан унга яқинлашган ҳар бир кишидан боланинг отаси бир нарсани сўрарди:

– Сиз менга ёрдам бермоқчимисиз! – у шундай дерди-ю, қўли ишдан тўхтамасди. Ишонч билан тошларни кўчириб, вайронани очиб борар, бу ҳаракати билан ўзини тобора ўғлига яқинлашаётгандай ҳис қиларди.

Шу чоқ ўт ўчирувчилар командири келиб ҳаммани ҳайдай бошлади:

– Ҳозир ҳаммаёқни олов қоплайди, портлаш юз бериши ҳам мумкин. Сиз ўзингизни хавфга қўйманг. Уйга кетинглар. Бу ерни тозалашни ўзимиз уддалаймиз.

Боласини қутқаришга уринаётган ота пинагини ҳам бузмай ишини давом эттираркан саволини такрорлади: – Сиз менга ёрдам бермоқчимисиз?

Атрофни қўриқлаётган милиционер ҳам танбеҳ беришни унутмади:

– Бу телбалик, бунақада бошқаларнинг ҳаётини ҳам хавфга қўяпсиз, уйингизга боринг бу ишни бизга қўйиб беринг.

Ота мелиционерга юзланди:

– Сиз менга ёрдам бермоқчимисиз? Йўқ бўлса, ишимга аралашманг! – Милиционер, бунга гапириш бефойда деган фикрда ундан йироқлашди.

Ота эса бутун иродасини, кучини ишга солиб, харобани ковлашда давом этди. У ўғлининг тирик ёки ўликлигини ўз кўзи билан кўришни истарди.

Орадан 8 соат, 12 соат, 24 соат ... 36 соат ўтди. Ниҳоят 38 соат деганда у улкан бетон бўлагини сураётиб ўғлининг овозини эшитди.

– Арманд! – ўғлини чақирди ота.

– Дада! Бу сизми, дада! Қўрқманг, мен тирикман. Келишингизни билардим. Мен бошқа болаларга ҳам, ҳавотирга тушманглар, дадам бизни қутқаради, дедим. Ахир сиз менга “Нимаики юз бермасин мен албатта ёрдамга етиб келаман”, деб сўз бергансизку, дада.

– У ерда нима бўляпти? Аҳволингиз қалай? – сўради ота ўзини йиғидан аранг босиб.

– Ўттиз учта боладан 14 тамиз қолдик. Биз ҳаммамиз очмиз, иссиқлаб кетяпмиз, ҳаво етишмаяпти, қўрқяпмиз, дада! Ҳаммамиз сизни кутдик. Бино қулаганда биз девор четига туриб олдик, у бизни қутқариб қолди.

– Бўлақол ўғлим, чиқ тезроқ, кутяпман, – деди ота сўнгги бетон қолдиғини сураркан.

– Йўқ дада, аввал бошқа болалар чиқсин. Мени қутқаришингизга ишонаман. Нима юз бермасин, сиз бари бир ёрдамга келасиз, – ўғлининг овозида ишонч ва фаҳр оҳанглари жаранглади.

Рус тилидан Муҳаббат ҲАМИДОВА таржимаси

Қатралар

rsc — Mon, 06 Jul 2015 12:40:06 GMT

Тузсиз зиёфат

– Алло, Исмоилжон, бормисан? Бу ёруғ оламда иккита яхши бўлса, бири – сенсан, бири – менман. Бу оламда.., хўп, хўп. Яхши, қадрдонларни чақириб, янги йилда бир отамлашсак қандай бўларкин. Бизникида-да... Сиз аввалроқ келаверинг. Ҳамма нарса тахт. Фақат... айтаверайми? Сиз ўзимизникисиз-ку. Шу... энди... бизда қассоб ҳалигиндайроқ. Уч кило қўй гўшти бўлса. Йў-ўқ.., бошқа ҳамма нарса бор...

– Алло, Икромбой, қалайсан? Бола-чақа тинчми? Йўғ-е... Ҳеч қанақа иш-пиш қолмади. Зиёфат тайёр. Душманлар асло аралашмайди. Қиёматда ҳам ўшалар билан ўтиргулик қилмасин... Бир эримоқчиман. Шовла кетса кетсин-у, обрў кетмасин. Хуллас, ҳаммаси жойида... Сен ўзимизникисан, айтсам бўлаверади. Ойлик чўзилиб кетиб анунақасига қийналиб қолдим... Ҳа, иккита оқидан, битта қизилидан бўлса етади-ёв...

– Ўктамжон, ўзингизми? Ие, яшанг-е, минг йилдан бери кўринмайсиз-а... Мирзаободда ошнам бор деб эслаб ҳам қўймайсиз. Сизлар йўқламасаларинг ўзим йўқлай деб турибман. Уйда! Йўғ-е, меҳмон кутишда бизнинг хотинга тенг келадигани йўқ. Ҳамма нарса тайёру... Энди Икром билан Исмоилга юрагимни очгим келмади. Сиз ўзимизникидайсиз. Озроқ мева-чева бўлса яхши бўларди-да. Ўзингиз биласиз-ку. Раҳмат, кутаман. Жуда кўп олманг, қоп кетади.

– Нусратилло! Сен ўзинг тиллосан. Тиллога алмаштирмайман. Қаердан билдинг. Ҳа, мен эримасам бўлмайди шекилли. Хизр бўп қопсан. Яна бир каромат қил-чи. Э, ўлма ошна! Оғайним кўп, дўстлар кўп. Аммо тиллоси битта. Энди гапнинг индаллосини айтсам, сабзи, пиёз, пахта ёғига келганда ҳамён қурғур номардлик қилди-да. Э, яшавор, шундай дейишингни билардим.

Шундай қилиб, Янги йил оқшомида Иброҳимникида қуюқ зиёфат бўлди. Ҳамма нарса жойида бўлди-ю, туз масаласига келганда...

Муҳаммад СиддиҚ

ОППОҚ ТОНГЛАР, БЕҒУБОР ТОНГЛАР

(Бадиа)

Ҳовли ўртасидаги пастқам супа устига қайдандир оппоқ зарра келиб тушади. Кейин яна бир, кейин яна бир, икки, уч... Бир пастда супа устини қоплай бошлаган оқлик у ерга сиғмаётгандек пастга эна бошлайди ва ажиб бу манзара бутун ҳовли бўйлаб ёйилиб кетади. Ғадир-будур кўринишга эга теварак бир хил тусга киради. Ер остига сиғмаётгандек бўртиб турган дўппайма тошча, ҳали ерга сингиб кетишга улгурмаган ёмғир кўлмакчалари-ю ёпишқоқ лойгарчилик, барча-барчаси ўша зарралар оғушига ғарқ бўлади. Оппоқ, митти юлдузчалар шу зайлда бутун ҳовли бўйлаб ёйилиб кетади. Атрофни оқлик, беғуборлик эгаллайди.

Беғубор қор парчалари... Беғубор оқлик... Кишига ана шундай шодумонлик, табиатда ўзгача сеҳр ва шу аснода инсон ва борлиқ ўртасида сўнмас меҳр уйғота олувчи сеҳрли оламдир у.

Ана шу гўзалликнинг бир парчасини қўлингга олиб, унга боқаркансан, беихтиёр жилмайиб қўясан. Беихтиёр ана шу биллур манзаралар мафтунига айлана борасан. Кафтингда қиқирлаб турган бу ёқимтой юлдузчалар бир дам сенга жонсиздек туюлади. Ҳаттоки сенинг биргина истагинг уни йўқ қила оладигандек. Лекин бундай бўлмайди. Қўлингдаги мўъжиза гўёки ўз сеҳрини кўрсатади ва сени дўстликка, биродарликка чорлаётгандек сўзлай бошлайди. Дастлаб овоз эгасини топмоқ илинжида теварак-атрофингга аланглайсан. Ҳаттоки бу қўнғироқ садолари кўнглингдаги умуман бошқа туйғуларни-да уйғотиб юборар. Лекин мўъжиза давом этади. Сезганинг, қўлингдаги қор зарралари бирин-кетин, “дикир-дикир” сакраганча, бир-бирига гал бермай чуғурлашиб, хаёлларингни бўлиб юборади. Кейин аста уларга тикилиброқ қарайсан. Шунда кўрасан-ки, ростдан қор сўзлаяпти. У сенга нималарнидир тушунтирмоқчидек кўзларини пирпиратгани пирпиратган. Ҳатто митти сумалакчалардан иборат киприкларигача аниқ-тиниқ илғайсан. Рангсиз, аммо шакли-шамойилини дам-дам ўзгартириб тураётган лаблари-да сени ҳайратга солмоқда. Барчаси фусункор, барчаси дилга яқин. Аста-секин у сенинг юрагингга кириб боради. Ноодатий ҳолдек у кўксингни илита бошлайди. Шу тарзда сен қорнинг мафтунига айлана борасан.

Энди эса қулоқларинг остида унинг сўзлари жаранглайверади: “Мен билан дўст бўл. Менга сирдош бўл. Мен эртанги ризқ-рўз, мен олам-олам шодликман”.

Беихтиёр яна жилмаясан. Кафтингдаги мўъжизани юзингга яқинлаштирасан. Оппоқ, митти қўлчалар сенга талпинади. Кўз илғамас бармоқчалари бурнингни қитиқлайди. Ғашинг келгандек сесканиб тушасан-у, лекин яна юзингни унга яқинлаштирасан. Ўзаро илиқликдан танинг яйрайди. Кейин дилингда мусаффо ҳисларга йўл очилгандек ширин энтикиб қўясан. Бу ҳолни самимий дўстлик белгиси дея тушунган митти Оқвой эса “қиқирлаб” кулганча ерга сакраб тушади ва сон-саноқсиз дўстлари сафига сингиб кетади. Фақат унинг кулгуси ҳовлининг дам бу бурчидан, дам у бурчидан сени энтиктирганча эшитилаверади, эшитилаверади...

...Тун бўйи қор ёғади. Фалак ер юзига тун бўйи ризқ-рўз сепади. Олам-олам шодликлар тун бўйи сени кутиб ётади.

Тонг отади. Оппоқ тонг, беғубор тонг. Қорга термуласан, кўкка тикиласан. Ҳаммаёқ оқлик, ҳаммаёқ мусаффо. Шу тарзда сенинг тонгларинг кўклам қадар ана шундай мўъжизалар билан отаверади. Ҳар тонг сеҳрли қор парчасининг беғубор, оппоқ кулгулари юрагингга илиқлик олиб кираверади.

Муҳаббатга лиммо-лим олам,

Нурафшондир бу кунги онлар.

Эзгуликка чорлайди ҳар дам

Оппоқ тонглар, беғубор тонглар!

Фарҳод ЭШМЎМИНОВ/

Қатралар

Обид ота қўлидаги ниҳолларни авайлаб олиб кетаяпти. Уларни ҳозиргина кўчат сотиладиган бозордан харид қилган. Унинг сертомир қўллари титрайди. Ахир ниҳолларнинг бағрида ҳаёт бор-да! Гўё каптар, қўйиб юборсангиз учиб кетади. Бу каптарлар бориб серҳосил боғларга қўнишини у ҳозирдан тасаввур қилаяпти. Қушлар уни олқишлаб чуғур-чуғур қиляпти. Осмон нақадар кенг, қуёш сахий, тупроқ баракали... Баҳорда кўчат ўтқазганнинг умри боқий деган гаплар борлиқда ҳукмрондай...

* * *

Гулга қўнган аридан сўрашибди:

– Қўшиқ айтишингга қараганда қувончинг чексизга ўхшайди...

– Қиши билан шакарли сув ичдим. Энди гуллардан бол тераман. Табиат яхши-да. Одамнинг қўлидан олганинг нектардай бўлармиди?

* * *

Ойнадан силлиқ ҳарсангнинг нақ кўксидан портлаб чиққан бўта кишининг ҳаёлини шоширади. Бу қатронги дарахти. Асл Ватани Кавказ.

– Бу жойларга қандай келиб қолган, – савол берамиз устоз Туропжонга.

– Қатронги дегани тош дарахт дегани, – дейди устоз. – Улар турналарнинг жиғилдони орқали бу ерларга келиб қолган. Жониворлар дам олиш чоғида уруғи тушиб қолган. Қатронги жуда мустаҳкам бута бўлади. Ерга тушдими тамом, ажириқдай ёпишиб кўкаради. Айниқса, тошлар бағрида...

Ўзимча дейман, ана боғбоннинг зўри! Одам оёғи етмайдиган жойда ҳосил олиш мана бунақа бўлади.

* * *

Ҳар кимнинг ўз дарахти бор. Дарахтини топиб ниятини айтиб қучоқласа, муроди ҳосил бўлармиш...

Дарахт ҳис қилган нарсани сезмайдиган кишилар борлигига шубҳа борми?

Пардабой ТОЖИБОЕВ

Дўстликнинг шарти

rsc — Mon, 06 Jul 2015 12:36:20 GMT

Дўстликнинг шарти

Қўшним Анварни қачон кўрмай нуқул Тўрткўзни маҳаллада етаклаб юргани-юрган. Атрофига болаларни йиғиб оларди-да, уларга този ити билан мақтанарди. Баъзида бу одати жиғимга тегса-да, очиғи унга чиндан ҳавасим келарди.

Айиқдек баҳайбат, ранглари ҳам қўнғир тусли, шалпанг қулоқлари ўзига ярашган, устига-устак ўргатилган, ақлли ити бўлишини ким ҳам хоҳламайди, дейсиз. Айниқса, Анварнинг Тўрткўзга юмуш буюрганида, одамлардек уни тушуниб, бажариши ҳаммамизни ҳайратга соларди. Тўрткўз бошқа итларга сира ҳам ўхшамасди. Унинг бир ажойиб одати бор – конфетни жуда яхши кўради. Шунинг учун маҳалланинг болалари унга атаб турли конфетларни сақлаб қўйишар, Анвар итини ўйнатишга рухсат бериши учун конфетлар билан уни сийлашарди. Муғомбир Анвар эса ити баҳона конфетларни ўзи “паққос” туширарди. Бобом эса бизни койигани-койиган: – Итга ҳадеб конфет беравериш яхши эмас, – дер эди. Тўрткўзга нисбатан биздаги аввалги қўрқув бора-бора меҳрга айланди. Унга жуда ҳам ўрганиб қолгандик.

Аммо кейинги пайтларда негадир маҳалланинг эркатойига айланиб улгурган тўрт оёқли дўстимиз кўринмай қолди. Тўрткўздан хабар йўқ. Анвардан сўрасак дурустроқ жавоб бермасди.

– Эҳ, пулим кўп бўлганида эди, – деди менга жиддий оҳангда дўстим Сардор.

– Нега ундай дейсан?

– Тўрткўзни ўзим сотиб олардим. Кейин иккимиз биргалашиб мактабга борардик, ўйнардик.

Тўғрисини айтсам, дўстим Сардорникидек ният менда ҳам йўқ эмасди. Эндичи, энди эса Тўрткўз йўқ. Унга аталган конфетларим ҳам анчагина йиғилиб қолган эди. Бобом ҳам уни соғинганимни англади чоғи аста ёнимга келиб, совуқ оҳангда – Қўявер кетгани яхши бўлди. Сенларга қолса, унга конфет беравериб, касал қилиб қўярдиларинг, – деб қўйди...

Орадан бир неча кун ўтганидан сўнг дарвоза зарб билан тақиллади. Ташқарига чиқсам, Сардор, ранги-қути ўчган, ўзи эса бир аҳволда.

– Юр, тез бўл, сенга бир нарсани кўрсатаман, – дея мени маҳалламизнинг сал нарироғидаги жарликка бошлади. Дўстимнинг ортидан эргашдим. Жарлик қия бўлиб, қуйида сув оқиб ўтар, унга етмасдан эса катта тут дарахти тарвақайлаб ўсиб, кенг шохларини сувга тўшаганди. Шохларининг қуюқлигидан дарахт пойи кўринмасди. Сардор майда тошлар билан сирғала-сирғала аста пастга тушди ва менга имлади. Ортидан тушдим. Бирданига аччиқ қўланса ҳид димоғимга урилди. Шунда аҳён-аҳёнда маҳалламизга келиб турадиган бу ёқимсиз ҳид шу ердан чиқаётганига амин бўлдим. Сардор бироз ҳолатимни тушунди чоғи, тутнинг қуюқ шохларини суриб аста очди-да менга дарахт тагидаги ҳурпайган нарсани кўрсатди. У Тўрткўз эди...

...Уйга қайтарканмиз, Сардор иккимиз бир-биримизга бир сўз ҳам айтмадик. Бечора Тўрткўзнинг аҳволини эсларканман димоғим ачишиб, кўзимда ёш қалқиди. Аммо буни Сардорга билдирмасликка ҳаракат қилдим.

Итнинг қорни шишиб кетган, оёқларини узатганича аянчли ҳолда жонсиз узала ётар, ўзига ярашган паҳмоқ жунлари ҳали ҳам жилосини йўқотмаган эди. Уни кўриб, бобомнинг сўзлари ёдимга тушди. “...конфетни кўп бераверма...” эҳтимол биз конфетни кўп берганимизга Тўрткўз ўлиб қолдимикин деб ўйладим... Мени кечир, Тўрткўз.

– Ҳозир бориб Анварни роса дўппослайман. Сардорнинг жаҳл оҳангидаги сўзлари хаёлимни бузиб юборди. – Тўрткўзни у ўлдирган. Нуқул, бечорани қорнига тепгани-тепган эди. Уч-тўрт кун аввал уйида бечорани роса ураётганини кўргандим. Ҳозир бораманда, мен ҳам боплаб қорнига тушираман.

Уйга келдим. Дарвоза ёнида хўрсиниб эндигина ичкарига киришга ошиқаётганимда бобом менга пешвоз чиқди. Аҳволимни сезгандай, аста сўради: – Қаерда эдинг?

– Жарда, тут тагида. У ерда Тўрткўз ўлиб ётибди.

Бобом жавобимга ажабланди чоғи менга маъноли тикилди-да, аста ёнимга ўтирди. Қўлларини елкамга қўйиб, гап бошлади: – Сендай пайтларимда бир итим бўларди. Ўзи ҳам жуда ақлли эди жонивор. Унга меҳрим бўлакча бўлган. Қисқаси, у болаликдаги дўстим эди. Нима бўлди-ю, у... Эҳ! Шунда бобом ёнимга келиб, кичик дўстим олдидаги дўстлик бурчини адо этишимни қаттиқ уқтирган. Бу дўстликнинг сўнгги бурчи дея тайинлаган. Орадан кўп йиллар ўтди. Бўлиб ўтган воқеа ёдимдан ҳам кўтарилди. Аммо, бобомнинг дўстлик борасидаги ўгити эсимдан ҳеч ҳам кўтарилгани йўқ. Унинг ҳурматини жойига қўйиб, оёқ остида қолмайдиган бир чеккага кўмгандим. Чунки, бобом менга дўстни бору йўғида ҳам ҳурматини жойига қўйиш кераклигини уқтирганди...

Бобомнинг сўзларини тинглар эканман, Сардор билан иккимиз Тўрткўз олдидаги дўстлик шартига содиқ қолганимиздан кўнглим бироз таскин топди.

Маърифат ТОЛИПОВА

СУКУТНИНГ ХОСИЯТИ

rsc — Mon, 06 Jul 2015 12:35:47 GMT

СУКУТНИНГ ХОСИЯТИ

Қалби муҳаббатга тўлиб, бир-бирисиз ҳаётни тасаввур этолмаган икки ёш турмуш қуришди. Ҳали ҳаётнинг аччиқ-чучугидан бехабар севишганлар муҳаббатдан масрур эдилар. Турмушнинг “мушт”лари бўй кўрсата бошлаган ҳам эдики, улар дунёга сиғмай кетишди. Оилада чиқа бошлаган низолар, келишмовчиликлар иккаласининг ҳам “сабр косаси”ни тўлдирди.

Ҳа, Фарида билан Низомжонларнинг оила қурганига ҳали икки йил ҳам бўлмади. Кун ора бўладиган жанжаллардан тўйган эр бир куни у билан ажрашмоқчи эканини айтиб қолди. Кутилмаганда бу гапдан Фарида гангиб қолди. Нега, нима учун? Ахир улар севишиб турмуш қуришганди. Хаёлан ажрашишга сабаб излай бошлади. Уйига қайтиб борадиган бўлса, келинликка шай бўлиб турган икки нафар синглисининг бахтини тўсиб қўйишдан чўчиди. Эрини бу мақсадидан қайтариш имконларини излай бошлади. Не қиларини билмай боши гангиб, эрини ўзига иситиб олиш мақсадида домлага борди. Бўлган воқеаларни у кишига сўзлаб берди.

Домла сув тўлдирилган идишга дам солиб уни Фаридага узатди. Унга – “Эринг ишдан қайтгандан сўнг унга салом бергач, идишдаги сувни ичиб ол. Ютиб юборма, узоқ ушлаб тур ва билиб-билиб ишингни қил” – дея тайинлади.

Фарида “нажоткор” домла айтганидай ҳар гал турмуш ўртоғи ишдан қайтганидан сўнг унга салом бериб оғзига сувни тўлдириб оларди. Эрининг, дакки бериб айтган – “Чойни аччиқ дамлабсан”, – “Кўйлагимни яхши дазмолламабсан”, – “Овқатингнинг тузи паст” деган сўзларига “лом-мим” демай жўрттага у айтган юмушларни бажараверди. Хотинининг “оғзига талқон солиб олгандай” индамаётганини кўриб ажабланган эр: – Шундай мўмина аёл билан ажрашадиган ахмоқ йўқ, дея унга меҳри товланиб, у билан ажрашиш фикридан қайтди.

Оиласи мустаҳкамланган Фарида домланинг уйига бориб миннатдорчилик билдирди. Шунда у киши – “Идишнинг ичида оддий сув бор эди. Оиланг бузилиб кетишига тилингни тия билмаганинг сабаб бўлган” – деб сўзини ниҳоялади. Бу гапларни эшитган Фарида ўзига керакли хулосани чиқариб олиб эри жаҳл устида унга овозини баландлатганда ҳамон сукут сақлар экан. Эри ҳам хотини каби мўмин тортиб, арзимаган сабаблардан жанжал чиқаришни бас қилибди. Қиссадан ҳисса шуки, эр-хотин бир-бирини тушуниб, кези келганда тилига эрк бермасдан, сабр билан ҳаёт кечиришса уларнинг орасида уруш-жанжалга ўрин қолмай бир-бири билан аҳил ва тинч-тотув ҳаёт кечирадилар.

Оилали фоҳишалар

rsc — Wed, 01 Jul 2015 19:33:50 GMT

Оилали фоҳишалар

Кейинги пайтларда хиёнат сабабидан парокандаликка учраётган оилалар ҳақида кўп эшитяпмиз. Бу ҳол ёш оилалар қолиб, ўн-ўн беш йил, балки ундан ҳам кўпроқ бирга ҳаёт кечирган эр-хотинлар орасида ҳам юз бераётгани ачинарли ҳол. Ҳаёт аччиқ-чучугини татиб кўрган, оқ-қорани ажрата оладиган кишиларнинг бу тахлит шармисорлик билан ажралиши таажжубга солади кишини. Минг хижолатлик билан сабабини сўрасангиз, тап тортмай:
—    Эрим билан чиқишолмай қолдик. Менга ишонмайди. Ҳар қадамимни пойлайди. Бунақа ҳаёт кимга керак?!- дейишади чимирилиб.
Шунча йил бирга яшаб, энди эри ишонмай қолган экан. Демак...
Умуман олганда никоҳига, оиласига хиёнат қилиш, шаҳвоний нафсга эрк бериш халқимизда ва динимизда қаттиқ қораланади. Гарчи эркакнинг хиёнати “йигитчилик”ка йўйилиб оқланиб олинса-да,

Аёл хиёнати кечирилмайди!
—    Ўғлимнинг оиласи бузилиб кетди, икки неварам ўзимда қолди, - дейди Тошкент шаҳридан қўнғироқ қилган онахон.- Келиним ёмон йўлга кириб кетди. Ўғлим билан ажрашишганди, бундай нопок аёл оналикка, бола тарбиялашга нолойиқ деб, болаларни ўзим тарбиялайдиган бўлдим. Фарзандларимни уйли-жойли қилиб тинчидим, энди хотиржам нафас олсам ҳам бўлади, деб турганимда бу кунлар ҳам бошимда бор экан. Бир пайтлари аёлларнинг хиёнати ҳақида гапириш, эшитишнинг ўзи ор эди. Ҳозир ҳар куни кимнингдир хотини, келини ё қизи хиёнат устида эрининг яқинлари томонидан ушлангани ҳақида гап-сўзлар қулоққа чалиниб туради. Одамлар шармандаликдан шарм қилмай қўйдилар чоғи? Ёш-ёш жувонларни кўрсангиз, алламбало кийимларни кийволишган. Кўзлари бежо, қачон қараманг кўчада. Орқаваротдан эшитсангиз, оиласи бузилган бўлиб чиқади. Номигагина эрга тегиб чиқишган, ўзларининг айтишича юзларини ёруғ қилиб олиш учун. Энди ажрашиб олиб хушига келганини қилиб юришибди. Икки ўртада яна қийинчилик, азият болаларга! Невараларимни яхши парвариш қилишга, меҳр беришга ҳаракат қиламан, аммо барибир онаси бўлолмайман-да! Болага она меҳри, она тарбияси зарур! Оналарнинг аҳволи эса ҳалиги!..
Оиласидаги етишмовчилик ёки эрининг рўзғорни таъминлай олмаётганини важ қилиб шаҳвоний нафси йўлига кириб кетган аёлларни ҳеч қандай ҳолатда оқлаб бўлмайди! Эҳтиёжмандлик ҳеч қачон ахлоқий бузуқликка сабаб бўлмаган, бўлмайди ҳам! Аёлнинг нопок йўлга қадам босишининг битта ва битта йўли — тийиқсизлик ва маънавий қашшоқлик!

Ундай шармандаликнинг бошқа ҳеч қандай изоҳи йўқ!
Пайғамбар алайҳиссалом дейдилар: «Уч хил ёмон сифат бордирки, улар (маънавий) фақирликдандир. Буларнинг бири ёмон хотиндирким, бирга бўлсанг, озор беради, йўқ бўлсанг, хиёнат қилади».
Аввалига эрининг топиш- тутиши кўнгилдагидек эмаслигидан нолиб юрган аёл уни Россияга ишлагани жўнатиб юборди. Уч-тўрт ой ўтиб аёл ҳақида ҳар хил гап-сўзлар чиққан эди, у эрининг яқинларига: “Аёл киши эрсиз юрса соғлигига ёмон таъсир қилар экан. Нега эрим мени ташлаб кетворди” деб хиёнатини изоҳлаган экан. Энди ўзингиз бир ўйлаб кўринг, аввалига пулинг йўқ деб эр бечорани камситиб, уни бегона юртларда сарсон-саргардонликка юбориб, кейин никоҳига хиёнат қиляпти-ю, шу туришида ҳам эрини айбдор қиляпти.
Хиёнатини соғлиги учун ниқоб қилиб олган аёллар бугунга келиб орамизда анчани ташкил қиляпти. “Жинсий ҳаёт нормал тарзда бўлмаса аёл кишида ҳар хил хасталиклар келиб чиқиши мумкин экан”. Кейинги пайтларда шундай беўхшов, бетийиқ гапларни кўп эшитяпмиз. Уруш пайтларида гўшангаларда бева қолиб кетган бувиларимиз нима қилишган экан-а? Айримлари 17-18 ёшида бева қолиб бир умр турмуш қурмай ўтишган. Аммо ўша пайтларда аёллар жинсий хасталиклари деган гаплар ҳозиргидек глобал муаммога айланмаган-ку! Хуллас, ҳар қандай ҳолатда ҳам аёлнинг хиёнати ўз

Айбини ёпиш учун баҳона!
Анчадан бери кўрмаган таниш аёлни учратиб қолдим. Гап орасида турмуши бузилганини айтди. Ҳеч хаёлимга келмаганди. Сабабини сўрагандим, тайинли жавоб йўқ. Тўғрироғи, 15-20 йиллик турмушини осонгина бузиб юбораётган аёлларнинг “кўҳна” ва қабиҳ “қўшиғи”ни куйлади:
—    Эримда кўнглим йўқ. Меҳр бермайди. Рашкни баҳона қилиб жанжал чиқараверади. Бир неча марта мени дўппослаган. Охири чидолмадим, уйдан чиқиб кетдим. Энди у билан яшамайман. Ўғлимни унга қолдирдим, ўғил болани орқамдан судраб юриб нима қиламан?! Қизим ўзим билан...- Аёл гап орасида яна “одноклассники.ру” сайтидан синфдошларини топиб олганини, айниқса, ёшлигидан ўзига севги изҳор қилавериб, ортидан қолмаган собиқ синфдош дўсти билан топишганини гапирганди, вазиятни чамалаб улгурдим. Демак синфдош билан ёзишмалар, телефонда кечаю кундуз гаплашишлар оқибатида ўн беш йиллик оила парокандаликка учраган. Қирқ ёшли аёлнинг ҳиссиётларга берилиб, шунчаки танишига ёшликдаги севгилиси ҳақида тўлқинланиб гапириши ғашимни келтирди.
—    У мени никоҳига олмоқчи,- деди у яна энтикиб-севиниб.- Аммо хотинидан истиҳола қиляпти шекилли. Мен жуда бахтлиман, жудаям,- дейди яна сурбетларча. Чамаси 30-40 дақиқалар давомида аёл собиқ синфдош севгилиси, уни йигирма беш йилдан бери севиши ваҳоказо ва ҳоказолар ҳақида тинмай гапирди. Уни эшитганимдан афсусланиб кетдим. Гўёки кўнглим кирланди. Агар яна бироз ёнида ўтирсам, дилимда тўлиб-тошган нафратим тилимга кўчиши муқаррар эди.
—    Ҳозир унақалар жуда кўпайиб кетган, -дейди бир дугонам ўзаро суҳбатимизда.- Қайнэгачим ўтирса-турса қўлидан телефон тушмайди. Кап-катта хотин бунча телефонда ким билан нимани гаплашаркан, деб ғашлансам, одноклассники.ру сайтидан аллақандай мактабдошими синфдошинимией топиб олган экан. Уялмай-нетмай ўша билан ёзишаркан. Яна тап тортмай, “унинг гапларини соғиниб қоламан” дейди ҳам. Гапларини эшитиб ўзимдан уялиб кетдим...
Биз ўзбекмиз, биродар, ўзбекларнинг турмушида “Лайли- Мажнун”чилик кетмайди! Бизда турмуш қурган жуфтлар бутун ҳаёт давомида бир-бирига ЧИДАБ яшайди! Бошқаси бекор! “Эрим менга бефарқ”, “Бир пайтлари у мени севарди, ҳозир буни умуман эсламайди”, “Гул кўтариб келиб севги изҳор қилмайди, хиёбонларда айлантирмайди” деган важ-корсонлар билан эридан нолиб юрадиган аёлдан-да энг хунук, энг разил мавжудод бўлмаса керак дунёда! Бизнинг тамойилда аёл – фидоий бўлиши керак! Аёл-эрию болаларига қалқон, ғамхўр, меҳрибон бўлиши шарт! Вафодорлик ҳақидаку қайта -қайта эслатиш шарт эмас. Аммо афсуски, бугунга келиб айрим аёллар касрига ўзбек аёлининг асл қиёфасига қора чизиқлар тортилмоқда.

Гуноҳлигини унутган гуноҳ
— Аёл хиёнати, оилали бўла туриб нопок йўлларга кириб кетган бузуқ аёллар ҳақида гапириш тугул, ундайлар ҳақида эшитишнинг ўзи кишини ларзага солади, -дейди журналист Ҳусен Тангриев куюнчаклик билан.- Истеъдодли ижодкор Иқбол Қўшшаева бундай иллатлар ҳақида ёза туриб, “ Гуноҳ гуноҳлигини унутиб қўймоқда” деган эди... Чиндан ҳам, никоҳига, эрига хиёнат қилган аёллар аёллигини унутиб қўйган махлуқотлардир. Ундайларнинг жирканчлиги касри боласига уради. Таассуфки, гуноҳ жабрини бегуноҳлар тортади. Боласи оғримаса ҳам , ўлмаса ҳам, бузуқ аёлдан туғилган, фоҳишанинг тарбиясини (агар уни тарбия дейиш жоиз бўлса!) олган боладан келажакда нима каромат кутиш мумкин?! Аёлнинг бузилгани- наслнинг бузилгани эмасми, биродар?!

Эркак хиёнатни кечирадими?
Минг афсуски, айрим ҳолларда даюс эркаклар хотинининг хиёнатини кўриб-била туриб индамай юраверишади. Бу кўпинча хотин боқувчи бўлган оилаларда кўзга ташланади. Ҳатто айрим ориятсиз эркаклар хотини чет элларда танасини сотиб топиб юборган пулларга данғиллама ҳовли-жойлар қуриб яшашдан, хорижий русумдаги автомашиналарда юришдан ҳеч уялишмайди. Ундайларни Худо уриб қўйган! Унақалар ҳақида Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай марҳамат қилади: «Нопок аёллар нопок эрлар учундир (яъни, лойиқдир), нопок эрлар нопок аёллар учундир. Покиза аёллар покиза эрлар учундир, покиза эрлар покиза аёллар учундир» («Нур» сураси, 26-оят).

Ислоҳ этилмайдиган хато!
Мулоҳазаларимиз аввалида хиёнаткор аёлларнинг яъни, оилали фоҳишаларнинг қилмишларига “эрим узоқда” ёки “эрим касал, соғлигим учун жинсий ҳаёт зарур экан” деган шармандали иқрор билан ниқоб тортиши ҳақида гапирдик. Мақолани тайёрлаш жараёнида интернет сайтларининг бирида келтирилган далилга кўзимиз тушиб, ҳайратдан ёқа ушлаб қолдик. Кўпчиликка маълумки, ислом оламида бева қолган ёки эридан ажрашган аёл учун тўрт ою 10 кун мобайнида идда сақлаш буюрилади. Ғарб тиб олимларининг аниқлашича, бир марта эркак билан бирга бўлган аёлнинг бачадонида эркак манийси тўрт ой давомида сақланар экан. Тўртинчи ойдан ошиб ўтгач, аёл организми секин-аста тозаланиб борар экан. Шунингдек, англиялик олимлар бир эркак билан жинсий яқинликда бўлиб туриб, орада танаффус қилмай иккинчи эркак билан жинсий ҳаётни давом эттирган аёлларнинг бачадонларида оғир касалликлар пайдо бўлишини исбот қилдилар.
Фоҳиша ишлар, зинокорлик, ҳайвоний ҳирсга асир бўлиш динимизда ҳам, жамиятимизда ҳам мутлақо оқланмайди! Ундай хатолар ҳеч иккиланмай ислоҳ этилмайдиган хатолар сирасига киради. Хато ислоҳ этилмаса, киши умрбод виждон азобидан ўртаниб яшайди. Ҳаётнинг лаззатини, маъно мазмунини кўрмай ифлос ботқоқда гўнг пашшаю қўнғизга ўхшаб умр кечирадиганлар ҳам виждон азобини англармикинлар?..

Умида АЗИЗ

Разил ифлослик

rsc — Wed, 01 Jul 2015 17:48:39 GMT

Разил ифлослик

Топқир, ҳозиржавоб, жуда кўпчилик беморларнинг дуосию раҳматини эшитаётган шифокор дўстим бор. У кишига бир аёл қизини олиб келиб, у бу жойини даволатибди. Натижа яхши бўлибди. Кейин у аёл бошқа бир марта келиб, шифокорга жуда нозик сирини айтибди. “Қизимни илгарироқ эрга бергандим. Бир кеча ўтиб, куёв нима сабабдандир қизимни ҳайдаб юборди. Энди ҳозир яна совчи ёғилиб турибди. Улар қизимнинг эр кўрганлигини билишмайди. Лекин қизим бева чиқиб шарманда бўлиб қолиши аниқ. Шунинг учун қизим жойлашиб қолишининг биринчи сабаби — унинг қиз чиқиши, буни ўзингиз тушунасиз. Сиздан илтимосим, агар табобатда йўли бўлса, қизимни “бутун” қилиб беринг!”.
Шифокор жавоб берибди: “Опа, тўғри, табобатда бу нарсанинг иложи бор, лекин мен ёлғонга шерик бўлишни хоҳламайман. Иккинчидан, қизингиз ҳаёли қизга ўхшайди, бу гапларни унга айта олмайман. Агар хоҳласангиз, ўзингизга тушунтириб бераман, ўзингиз даволайсиз”. Аёл қайта қайта илтимос қилса ҳам, у рад этибди.
Хуллас, шифокор тўғри одам бўлганлиги учун бу катта ифлосликни ўзидан узоқлаштирибди.

Сўнг бу мавзуни жарроҳ таниши ҳақидаги ҳикоя билан давом эттирди. Шифокор бир куни ўша жарроҳнинг ишхонасига борса, унинг қабулига келиб, навбатда турган бир қиз ва бир эркакни кўрибди. Икки таниш суҳбатлашаётганда гап айланиб, ўша қиз ва эркак ҳақида сўз кетибди. Маълум бўлишича, педагогика университетининг учинчи босқич талабаси бўлган бу қиз ёнидаги эллик билан олтмиш ёшлар ўртасидаги шу эркак билан юраркан. Икки кундан кейин эса у бир йигитга турмушга чиқиши керак экан. Шу сабабдан у иккиси жарроҳга қизнинг ички аъзосини тиктириш учун келишган экан. Шифокорнинг “Сиз шундай ишларни ҳам қиласизми?” деган саволига жарроҳ “Бунақа қизларнинг икки юзтадан кўпроғини тикиб қўйганман” деб жавоб берибди. “Шунақа кўп келишадими?”. “Ҳа, чуқурроқ тикканлигим учун бошқаларга қараганда менга кўпроқ келишади. Лекин баъзида ҳаддан ошган маразлари ҳам келади”. “Қандай маразлари?”. “Бир сафар ака сингил келди. Оилада Оврўпача яшашар экан. Ифлос ака бир куни ичиб келибди да, синглисини бузиб қўйибди. Энди эса айбларини бекитиш ҳақида ўйлаб қолишибди. Хизмат ҳақи қанча бўлишини сўраган эди, “Бошқаларга икки юз доллар, лекин сенга беш юз!” дедим. “Э э, ока, сал келиштиринг” деган эди, “Сен мараз ифлосларнинг ишини қилгансан, сенга жазо сифатида беш юз доллар, ундан кам бўлмайди”, деб аччиқ билан айтдим. Шунақа, баъзан қизларнинг ўзи келади, кимдир жиянини, биров ўйнашини, айримлар қизини олиб келади. Баъзиларидан яхшигина пул оламан, баъзиларидан озроқ. Бир хиллари зиёфат ташкил қилади”. “Пули йўқлари ҳам бўладими?” “Ҳа, албатта. Бироқ ундайлар тиктиришдан олдин мен билан ётишга рози бўлишади. Шу билан мен ҳам хурсанд, улар ҳам хурсанд”. “Сиз нима деб ўйлайсиз, улар бахтли бўлишармикан?” “Ҳаммаси бахтли ёки бахтсизлигини билмадиму, лекин баъзилари тўйдан қанчадир вақт ўтгач, раҳмат айтиб кетишади”.
Бу воқеаларни эшитгандан сўнг шифокорга савол ташладим: “Нима учун аждодларимиз бева қизларни бутун қилиш илмига мурожаат қилишган?”. “У кишилар мана бундай жарроҳларга ўхшаб ғирромлик ва “тикувчилик” қилишмаган. Балки баъзи жисмоний ҳаракатлар туфайли қизлигидан ажраб қолишган қизларга билвосита, яъни ўзларининг қўллари билан эмас, қизнинг бирор маҳрами воситасида ёрдам қўлини чўзиб, олисдан маслаҳат бериб туришган; керакли дорилар ва муолажаларни тайин қилиб беришган. Шу йўл билан ҳам қиз боланинг шаъни ва ор номуси сақлаб қолинган, ҳам ибо ҳаё чегараларидан ташқарига чиқилмаган”.
Шифокор куюнчаклик билан мавзуни давом эттирди: “Яқинда маданият соҳасида ишлайдиган бир танишимдан шундай хабарни эшитдимки, ёқамни ушладим. “Ишқилиб, бу нотўғри ахборот бўлиб чиқсин да!” деб кўп ўйлаяпман. Нима эмишки, вилоятлардан бирида жойлашган коллеждаги ўқувчи қизларнинг ахлоқи ҳақида ота оналар кўп норози бўлишибди. Кейин коллеж раҳбарияти ва ўқитувчиларининг талаби билан барча ўқувчи қизлар гинеколог шифокор кўригидан ўтказилибди. Натижа аянчли чиқибди – қизларнинг бор йўғи ўн уч нафари қиз, қолганлари бева экан!”.
“Ўша жарроҳ ҳам ўзининг бу қилаётган “тикувчи”лик ишларини оқлаши мумкинми?” сўрадим шифокордан. “У ўзини фақат бир жиҳатдан оқлаши, “Бир бечора ялиниб келса, ёрдам бериш керак ку? Бу ишни мен қилмасам ҳам, барибир, бошқага боради” дейиши мумкин. Мен фақат бир нарсадан қўрқаман – бу дунё қайтар дунё, унинг ўзида ҳам бир нечта қиз кетма кет етилиб келяпти. Бир куни ўзининг қизлари ҳам шу аҳволга тушиб қолса, нима бўлади?” деб сўзини тугатди шифокор жўрам.

Биз бу ерда жарроҳларни айбламоқчи эмасмиз, асло. Балки бу ёмон иллат эканлигини, бундай иллат халқнинг, айниқса, ёшларнинг жисмоний, маънавий камолотига жуда қаттиқ салбий таъсир кўрсатиши аниқ эканлигини таъкидламоқчимиз, холос. Доно ва қадим халқимиз гувоҳлик беради: “Касал бўлгандан кўра унинг олдини олган афзал”, “Касални яширсанг, иситмаси ошкор қилади”.
Коллеждаги қизлар масаласида гап шуки, бу расман эълон қилинмайдиган нарса. Лекин хунук гап. Агар борди ю, қизларнинг кўпи соғлом бўлиб, биттаси “бошқачароқ” бўлганда ҳам, яхши гап эмас. ғачонки, қизларимизнинг юз фоизи соғлом, юзи ёруғ, бахти бутун бўлса – бу яхши гап, биз шунинг тарафдоримиз. Бу ерда ҳеч қандай ички текширувлару бу ҳақда бериладиган ҳисоботларнинг зарурати йўқ.

Энди ҳеч кимга сир бўлмай қолди: Деярли барча ривожланган, ривожланаётган ва кам ривожланган давлатларда қизлар балоғатга ҳам етмай ё она бўлиб қолишяпти, ё ҳомиласини олдириб ташлашяпти. Ҳатто, баъзи давлатлардаги мактаб ўқувчилари ҳақида юритиладиган ҳисоботларга “ҳомиладор ўқувчи қизлар сони” деган алоҳида пункт қўшилган. Бу нарса қизларни авайламасликнинг, уларни ўз ҳолларига ташлаб қўйишликнинг, уларни назорат қилмасликнинг оқибати. У ёқларда эркак ва аёллар бир биридан тортинмасдан, сесканмасдан аралаш қуралаш бўлиб юраверади.
Ваҳоланки, инсон боласи фақат болалигида, уч тўрт ёшлигида қиз ва ўғил болалар бир бири билан беғубор аралашиб юравериши мумкин. Тўққиз ўн ёшлардан бошлаб улар бир бирига нисбатан беғубор бўла олмай қолади. Шу пайтлардан ўғиллар ва қизлар бир бирига “бошқача” кўз билан қарай бошлайди. Ҳғил болалар билан қизларни алоҳида ўқитиш керак деганлар ана шу нарсага асосланадилар. Шунинг учун ота оналар ҳам ўз қиз ва ўғиллари ана шу ёшларга етмасдан олдинроқ тўшакларини бўлак қилиб қўядилар; “Синглинг ё опанг турган (ўтирган, ётган) хонага рухсат сўраб кир, рухсат бермаса, кирма!” деган чегараловчи гаплар ўғил болаларнинг қулоқларига қаттиқ қуйила бошланади. Бу даврга келиб, ҳаттоки, ота ҳам ўз қизининг хонасига киришдан тортиниб қолади.
ҳамма биладиган, ҳеч кимни ажаблантирмайдиган бу гаплар маслаҳатгўйлик маъносида эмас, балки ўғил уйлантирадиганлар ва қиз чиқарадиганлар нариги тарафни обдон суриштирадиган халқнинг вакиллари бўлганимиз учун бир эслатма сифатида санаб ўтиляпти, холос. Токи, келажакда қизларимиз гўшангага мусаффо қалб билан кирсинлар. Токи, йигитларимизнинг шаштлари ҳеч қачон синмасин. Токи ўша келин куёвлар бир бирига бир умр “Кўз очиб кўрганим” деган ширин муносабатда бўлсинлар.

БАЛОҒАТ БЕБОШЛИКЛАРИ

rsc — Sun, 21 Jun 2015 07:28:53 GMT

“…Ота-онам ва мактабни бу йил битирадиган ёлғиз акам билан шаҳар марказида яшаймиз. Ота-онамлар эртадан кечгача ишда бўлишади. Акам эса дарсдан сўнг ўртоқлари билан сандирақлаб, уларнинг қайтишидан сал олдинроқ уйга етиб келишни одат қилган.

Бир куни дадам уйимизга янги видеомагнитофон ва иккита кассета олиб келдилар. Ҳали қўшниларимиздан деярли ҳеч бирида видеомагнитофон йўқ эди. Жуда ҳам қувониб кетдик. Бу икки кассетадаги киноларни қайта-қайта кўрдик.

Бир куни ота-оналаримиз ҳали ишда пайтида акам қўлида бир касета билан кириб келди. Биринчи кино “Йиртқич”, — деб аталиб, жуда ҳам қўрқинчли экан. Бир пайт иккинчи кино бошланди, қарасам уят жойлари кўп экан. “Ака, уялмайсизми, ўчириб қўйинг”, — десам, мени итариб нариги хонага чиқариб юбордилар. Орадан бир соатлар вақт ўтгач акам кўзлари қизариб, жуда ҳам қўрқинчли бўлиб хонамга кириб келдилар. Кейин эса, менинг бутунлай ўзимни йўқотганим, довдираб қолганимдан фойдаланиб, номусимни барбод қилдилар. Бутун вужудим оғриб, бир неча кун изтироб ичида юрдим. Акамнинг: “Агар бировга айтсанг, ўзимни балкондан ташлаб юбораман”, — деган пўписасидан қўрқиб дардимни ичимга яширдим.

Нима қилай, ўзимни ўлдирайми ёки бўлган воқеани онамга айтиб берайми?…” Ўн йиллар олдин таҳририятга 15 ёшли қиздан келган бу мактубни ўқиб, даҳшатли ҳолга тушган бўлсам-да, жўяли бир тўхтамга кела олмагандим. Бугун, кеч бўлса-да, минг истиҳола ва изтироб ила ўша мактубга қайта мурожаат этишга ва унинг моҳиятини чуқурроқ таҳлил этишга қарор қилдим.

Одатда, 16-20 ёшлар орасида (ҳатто айримларда 14,5 ёшдан 21 ёшгача) шаҳвоний ҳисларнинг ўта жўш уриши — гиперсексуаллик даври бўлиб ўтади. Бу энг хатарли палла — расида даврининг чўққиси бўлиб, ўсмирларнинг гоҳо ўзини идора қилолмай қолиши билан ҳам ифодаланади. Ички секреция безлари фаолиятининг кескин кучайиши натижасида андроген гормонлар кўп ишлаб чиқарилиб, вужудни жунбушга келтиради. Ҳозирги кунда, акселерация ҳодисасига боғлиқ ҳолда ўсмирлар гиперсексуаллиги даврининг ўзига хос, оғир тусда кечиши кузатилмоқда. Бу ёшдаги кўпчилик ўсмирларда жиззакилик, асабийлик, кўча-кўйга интилиш, тенгдошлари билан кўпроқ қизлар мавзусида суҳбатлашишни исташ, ишқий саргузаштлар борасидаги катталарнинг лоф-қофларига ўчлик, шаҳвоний томошаларга ружу қўйиш каби иллатлар пайдо бўлади.

Афсуски, аксари ота-оналар ва муаллимлар бу ёшдагиларни таъқиқ, танбеҳ, койиш билан йўлга солиб бўлмаслигини англамайдилар ва кўпинча акс натижага эришадилар. Ота-оналар вужудида шаҳвоний жўшқинликдек оғир ўзгаришлар кечаётган фарзандларини ташқи муҳитнинг ҳар хил зарарли таъсиротларидан, ёлғондакам, сароб ишқий тасаввурлардан ҳимоялаш чораларини кўришлари лозим.

Назаримда болаларимизни дискотека, пляж, парк каби яланғоч иблислар ҳукмрон даргоҳлардан, “видео” ва ойнаижаҳондаги бешармликлардан йироқ тутишимиз шу тадбирлар жумласидандир. Бу ёшдаги ўғил болалар тарбиясида айнан ота муҳим ўрин тутишини унутмаслик лозим. Томирларида мислсиз қувват жўш ураётган ўсмирнинг кучи устамонлик билан бошқа фойдали ишларга йўналтирилиши жоиз. Масалан, ўсмирни қизиқарли қўшимча дарс машғулотларига, спорт тўгаракларига, жисмоний меҳнатга жалб этиш энг тўғри услублардандир. Ушбу даврни ўз бошидан кечираётган ўсмирнинг назоратсиз қолиши ўта хатарлидир.

Ҳаётий мисол: Яқинда туман судларининг бирида кўрилган жиноий иш билан танишишимга тўғри келди. 5 нафар 16 ёшли тенгдош оғайнилар ота-онаси уйида бўлмаган бир дўстиникида “базми жамшид” уюштиришган. Базмда озгина сархуш бўлишгач, қандайдир дам олишмасканида бешарм кино кўришган. Сўнгра бетоқатланганча кўчага чиқиб, ғира-шира тун оғушида, хилват жойда ўзларидан бир неча ёш катта қизни зўрлашган.

Албатта, жиноятчилар ўз жазосини олишди, аммо бу ҳолнинг илдизи биз ўйлагандан чуқурроқдир. Маълум бўлишича, бу ўсмирлар “оғир” оилаларнинг тарбиясиз фарзандлари эмас эканлар. Аслида, шаҳвоний ҳислари жўш урган ёшларга ўта салбий таъсир кўрсатувчи порнографик фильмларни намойиш этиб бойлик орттираётган кимсалар энг асосий жиноятчилардир.
Ота-оналар ўтиш ёшидаги фарзандларининг тарбиясида қуйидаги жиҳатларга алоҳида аҳамият беришлари шарт:

Ўсмир фарзандингизни ва умуман аҳли оилангизни турли хил филмлардаги бешармликлардан йироқ тутинг.
Фарзандингизнинг қандай филмларни кўришини назорат қилинг, чунки бешарм филмлардан ташқари, даҳшатли (“ужас”) кинолар ҳам жинсий ва руҳий айнишларга олиб келиши исботланган. Жумладан, некрофиллар (ўлик билан жинсий алоқа қилувчилар) ва садистлар (жуфтини қийнашни хуш кўрадиганлар)нинг кўпчилиги болаликларида “ужас” филмлар таъсирида ўсиб улғайганликлари ҳақида амриқолик олимларнинг хулосалари мавжуд.
Унутмаслик керакки, беҳаё кинолавҳаларнинг таъсирида бўлган болалар қусурли фикрлар оғушида ўсиб, жинсий бузилишлар бўсағасига шаксиз қадам босишлари турган гап.
Ўсмир ҳар қандай бешарм лавҳани асл жинсий муносабат сифатида қабул қилганлиги боис, бачавозликка мойиллик каби жирканч ҳолатлар гирдобига тушиши ҳеч гап эмас.
Шаҳвоний жўшқинлик даврида ҳар қандай зарарли таъсиротлар ҳирсни бениҳоя кучайтириши боис номусга тажовуз этиш каби оғир жиноятларга беихтиёр қўл уриш ҳоллари ҳам кўп учрайди. Табобатда ўсмирлик даврини бошдан кечираётган ёшларнинг бешарм лавҳалар таъсирида ҳеч бўлмаганда онанизм ёки зоофилия (ҳайвонлар билан жинсий алоқа қилиш)га ружу қўйиши мумкинлиги аниқланган.
Ўсмир фарзандингиз дискотека, пляж, парк каби гўшалардан ҳар доим ҳам сиз ўйлаганчалик ҳордиқ олиб қайтмасдан, ҳирс гирдобида безовталаниб қайтиши ҳам эҳтимолдан холи эмаслигини кўзда тутинг.
Ўсмирларнинг бу ёшда бузуқ муҳитга тушиб қолганлиги ўз вақтида аниқланиб, тарбиявий тадбирлар қўлланилмаса ва фурсат бой берилса, уларни асло тўғри йўлга солиб бўлмаслиги ҳаётий ҳақиқатдир.

Бугунги кунда мобил алоқа воситалари, интернет тармоғидаги “нохолис” сайтлар ҳам таҳдидлар манбаи бўлиб қолаётганлиги ҳеч кимга сир эмас.

У — ДАРДИ ПИНҲОНИМ

rsc — Sun, 21 Jun 2015 07:28:06 GMT

“Ёшим 24 да. Пойтахтдан йироқ бўлмаган шаҳарда туғилиб ўсдим. Уч ўғилдан кейин туғилган қиз бўлганим боисми, анча эркароқ ўсганман. Бироқ бир дард туфайли акаларимнинг эрмак ва мазахларига нишон бўлган эдим. Гап шундаки, аҳён-аҳёнда кечаси тўшагимни ҳўллаб қўярдим. Шундай пайтларда ўзимни қўярга жой топа олмасдим, дунё кўзимга қоронғу бўлиб кўринарди. Онамнинг танбеҳлари-ю акаларимнинг устимдан кулишлари “ўлганнинг устига тепган” бўлиб тушарди. Шу боисми, кўпчиликдан ўзимни олиб қочардим, одамовилик табиатимга сингиб қолди. Ота-онам мени кўп мутахассисларга олиб бориб даволатишди. Хуллас, балоғатга етгач, бу дардим деярли унут бўлиб кетди.

Орадан йиллар ўтди. Мактабни, институтни тугаллаб, соҳам бўйича иш ҳам бошладим. Шу пайтгача келган совчиларга унамагандим. Ниҳоят, акамнинг қистовлари туфайли ўттизни қоралаш арафасида турган маҳалладош йигитга унаштиришди. Аммо у йигитга нисбатан мутлақо бефарқ эдим. Тўйдан олдинги учрашувларга унинг беписандларча, ҳатто тузукроқ кийинмай келишлари ҳам кўнглимни ғашларди. Тўйдан олдинги тиббий кўрикда аниқланган “Буйраклар ва пешоб йўллари яллиғланиши” ташхиси акс этган ҳужжатларни ҳам “ зора мендан айнишса”, деган фикрда бўлғуси куёвнинг қўлига тутқаздим. Ота-онасига кўрсатиши лозимлигини айтдим. Аммо қудалар парво қилишмади, онам эса мендек “қари қиз”нинг бахти очилаётганидан суюнар эди. Хуллас, қанчалик қарши бўлсамда, тўй ҳам бўлиб ўтди. Аммо олдинда мени не кўргуликлар кутаётганидан ҳали бехабар эдим.

Илк оқшом. Гўшангага кириб келган, ўзини замондан анча илгарилаб кетган қилиб кўрсатаётган куёвнинг бокиралигимни бармоқлари билан бартараф этиш ниятини эшитиб даҳшатга тушдим. Шукрки, қаршиликларим боис, илк қовушиш бошқаларникидай маромида ўтди.

Аммо, кейинги оқшомларда у менга бефарқ, тескари ўгирилиб ётар, аҳён-аҳёнда бўладиган яқинликда ҳам манийни вужудимга эмас, ташқарига тўкар эди. Бу ҳоллар эса мени асабийлаштирар, кўнглимга шубҳалар оралатар эди.

Келинлик хизматларидан ҳориганим сабаблими ёки асабийлик туфайлими билмадим, бир неча бор тунда тагим ҳўлланиб қолди. Энди чуқур изтироблар комида қолган эдим.

Шундай кунлардан бирида қайнонам онамни чақириб “касаллигимни яширганлигини” юзига солаётганлигининг устидан чиқдим. Тилим қичиб, қайнонамга ўз ўғиллари ҳам унчалик соғлом эмаслигини айтиб юбордим. Бу машъум кўргуликларимнинг муқаддимаси экан. Эртасига одатдагидек ишга кетдим, аммо ётоқхонада ҳўллаб қўйган тўшагим юмалоқланган ҳолда қолган эди. Қарангки, “меҳрибон” қайнонам, мен ишга кетгач, бир гуруҳ маҳалладош аёлларни йиғиб, далилий ашё — тўшакни кўрсатибди. Гўёки менинг шу дардим туфайли эрим ҳам мендан зада бўлиб қолган эмиш… Хуллас, бир ярим ойлик келинчаклик даврим интиҳосига етди. Уйга қайтдим, оиладагиларимнинг муомалалари салбий томонга ўзгариб қолган эди. Тагимни тез-тез ҳўллаб қўядиган бўлиб қолдим. Атрофдагиларнинг таънали нигоҳлари-ю ортимдан қўлларини бигиз қилиб, шивир-шивир қилишларидан дунё кўзимга қоронғу бўлиб кўринарди. Ўзимга ўзим ўлим тилар эдим. Ҳамма нарсанинг давоси вақт экан”.

Ушбу ўринда мазкур дардли тарихга вақтинча нуқта қўяйлигу кечалари уйқуда беихтиёр тўшакни ҳўллаб қўйиш, яъни оқшомги энурез дарди ҳақида ўқувчиларга кенгроқ тушунча берайлик.

Оқшомги энурез 6-18% болаларда учраши аниқланган. Одатда 2 ёшга қадар болакайларнинг таг ҳўллаб қўйишлари меъёрий ҳолат ҳисобланади. Зеро, пешоб қопчаси тўлганда кишини уйғотувчи махсус марказ бош мияда 1,5-2 ёшдан бошлаб шаклланиши аниқланган. Аниқроғи, соғлом одамнинг бош мия қобиғида уйқу пайтида ҳам пешоб қилишга эҳтиёж туғилганлигини қабул қилувчи марказ, И.П.Павлов таъбири бўйича “соқчилик шахобчаси” мавжудлиги боис, киши ҳожат қистаганда уйғонишга мажбур. Аммо айрим салбий таъсиротлар сабабли бу марказ шаклланиши кечикиши ҳам мумкин.

Одатда, оқшомги энурез қизларга нисбатан ўғил болаларда кўпроқ учраши кузатилади. Айрим ҳолларда расида даврига келиб, бу дарднинг ўз-ўзидан йўқолиб кетиши ҳам аниқланган. Келинг, энди қуйида бемор болаларнинг оналари сўраган айрим саволларга жавоб берайлик.

— Таг ҳўллаб қўйиш дарди пешоб-таносил аъзоларининг касаллиги ҳисобланадими ёки аксари шифокорлар таъкидлашганидек асаб-руҳий тизим хасталигими?

— Бу дардни руҳий хасталиклар сафига қўшишни унчалик тўғри деб бўлмайди. Чунки аксари беморларда учрайдиган ғамбодалик, одамовилик, тортинчоқлик, асабийлик каби қатор аломатлар вужудга келишида атрофдагиларнинг таъсири ҳам салмоқли бўлади. Тўғри, гоҳида энурез церобрастения синдроми каби мия дардларининг кўриниши ҳам бўлиб вужудга келади. Бу дардни даволаш қийин кечишига ва касалликнинг оғирлашувига атрофдагиларнинг айрим ножўя ҳаракатлари ҳам жиддий таъсир қилади.

Биринчидан, аксар ота-оналар тагини ҳўллаб қўйган болани танбеҳ бериш билан даволайман деб хато хатти-ҳаракатлар қилиб, унда сурункали стресс, яъни неврозга мойилликни вужудга келтиришади.

Иккинчидан, бундай болакайларнинг камситилиши, яъни бир ётоқда ётувчи ака-укалари, опа-сингиллари олдида мулзам этилишининг ўзи ҳам унинг яккаланиб қолишига олиб келади. Натижада, болакай “яна тагимни ҳўл қилиб қўймасмикинман”, деган сиқиқ кайфият таъсирида ухлайди ва албатта, таг ҳўллашни давом эттиради.

Учинчидан, болакайнинг кескин қўрқиб кетиши, ота-она жанжалларидан қаттиқ таъсирланиши ёхуд катталар билан бир қаторда даҳшатли филмлар кўриши кабилар ҳам энурезга сабаб бўлиши мумкин.

— Умуман, энурезни келтириб чиқарадиган қандай касалликлардан огоҳ бўлиш лозим?

— Энурез дардининг келиб чиқишига кўпинча қуйидаги касалликлар сабаб бўлади:

— буйрак яллиғланиши дарди — ниелонефрит билан сурункали, узоқ муддат оғриш;

— пешоб қопчасининг сурункали яллиғланиши — цистит дардидан ўз вақтида даволанмаслик;

— болакайлар вужудини ўта нимжонлаштириб қўювчи гижжаларни пайтида йўқотмаслик ҳамда камқонлик ва авитаминоз кабилар;

— томоқ, бурун, қулоқ, оғиз бўшлиғи каби аъзолардаги сурункали, ҳолдан тойдирувчи касалликлар ҳам энурезга мойиллик туғдириши мумкин.

— Пешобни ушлолмаслик дардининг даволаб бўлмайдиган турлари ҳам мавжудми?

— Дарҳақиқат, гоҳида пешоб тута олмаслик айрим руҳий хасталикларнинг кўриниши сифатида ҳам вужудга келиши мумкин. Зеро: бундай беморлар психиатр мутахассислар ҳисобида туришади ва айнан пешоб тута олмасликни нохуш ҳоллигини фаҳмлай ҳам олишмайди. Улар кечаси ҳам, кундузи ҳам бехосдан сийиб қўйиши, уялиш ўрнига, аксинча, истиҳоласиз завқланиши ҳам мумкин. Бундай ҳоллар шизофрения, маниакал депрессив психоз, тутқаноқ, телбалик каби дардларга хосдир. Бундай ҳолларда беморга психиатр-мутахассисгина ёрдам бера олади. Аммо тагини бехосдан ҳўллаб қўядиган руҳий соғлом беморларда сиқилиш туфайли руҳий хасталиклар пайдо бўлиши асло мумкин эмас.

— Аксари пешоб тута олмайдиган беморларда невроз дарди ҳам учраши тўғрими?

— Невроз асаб тизимига хос хасталик бўлиб, кескин сиқилиш, қўрқув, изтироб кабилар маҳсули бўлиши мумкин. Неврозга чалинган беморларнинг уйқуси бузилади, алғов-далғов тушлар кўришади ва қўрқув туфайли беихтиёр таг ҳўллаб қўйишади.

Невроз туфайли пешоб тута олмайдиганларнинг касаллик тарихи ўрганилганда уларнинг оналари ҳомиладорлик даврида кўп хасталанганлиги, туғруқ даври қийин кечганлиги, болакай касалмандроқ ўсиб, болаликда мияси шикастланганлиги ёхуд яллиғланганлиги аниқланади.

Умуман, пешоб тута олмайдиганларнинг уч турини тафовут этиш мумкин:

Биринчи тур ирсий мойиллик ва миядаги салмоқли ўзгаришларнинг натижаси бўлади. Бундай дардга чалинган болалар учун уйқудан олдин ичилган суюқлик миқдорининг аҳамияти йўқ. Одатда, кам туш кўриб, ўта чуқур ухлайдиган бундай беморлар кечанинг биринчи ярмида қовуқ унча тўлмаса ҳам сийиб қўяверишади. Таги ҳўллангач ҳам уйғонмаслиги, фақат у ёнбошдан бу ёнбошга ағдарилиши кузатилади, холос.

Иккинчи турга хос беморлар пешоб чиқариш йўллари ва аъзоларининг тонуси сусайганлиги боис, қовуғи тўлиб кетгандагина сийиб қўяди. Тонгга яқингина сийиб қўядиган бундай беморлар таги ҳўлланган заҳот уйғонишади. Пешоб миқдори ичилган суюқлик ҳажмига боғлиқ бўлади.

Учинчи турдаги беморлардаги ҳолат қовуқ тонуси сусайиши билан боғлиқ. Бу тоифадагилар бир кечанинг ўзида 4-5 маротабалаб, ҳатто кундуз ухласа ҳам таг ҳўллаб қўйиши кузатилади. Пешоб қилгач, уйқудан уйғонса-да ўзини идора қилолмайди. Шунинг учун уйғонгандан сўнг ҳам сийишда давом этишдан ўз-ўзини тия олишмайди. Оз-оздан тез пешоб қиладиган бундай беморлар шифокор урологдангина керакли ёрдам олишлари мумкин.

— Пешоб тута олмаслик дардидан батамом қутулиш учун нималарга аҳамият бериш жоиз?

— Бу дарддан батамом қутилиш учун унга олиб келадиган сабабларни бартараф этиш лозим:

1. Болада буйрак, қовуқ, пешоб йўллари яллиғланиши дардларини, фимоз, пешоб қопчаси жоми ўзгариши, уруғ безлари шишиши каби хасталиклар йўқлигига ишонч ҳосил қилиш лозим.

2.Ота-оналар энурезга чалинган болаларида дармондориларга муҳтожлик, камқонлик ва, айниқса, гижжалар йўқ бўлишига эришишлари лозим. Гижжаси бор болаларда озғинлик, уйқу бузилиши, иштаҳа пастлиги, босинқираб ухлаш, уйқуда тишларни ғижирлатиш, эрталаблари оғиздан сўлак оқиб юриши, кечалари орқа чиқарув тешиги соҳасининг қаттиқ қичиши каби аломатлар кузатилади. Бундай беморлар гижжалардан халос қилинса, энурезнинг ўз-ўзидан йўқолиб кетиши кузатилади.

3. Томоқ, бурун, қулоқ, оғиз бўшлиғининг сурункали касалликлари, ҳатто қуртлаган тишлар ҳам энурезга мойиллик туғдирувчи омиллардан эканлигини унутмаган ҳолда, бу дардларни бартараф этиш лозим.

4. Оиладаги ички муҳитни барқарорлаштириш, болада невроз пайдо бўлмаслигига эришиш мақсадида унга нисбатан атрофдагиларнинг муносабатини маромга солиш лозим. Бу мақсадда шифокор мутахассис — ота-она, ўқитувчи (ёхуд тарбиячи) иттифоқи изчилликда, ҳаммаслак бўлиб иш юритишлари лозим. Аниқроғи, дардманд болакай атрофдаги тенгдошларидан яккалаб қўйилмаслиги, унга асоссиз танбеҳ бераверилмаслиги, унинг ички дунёсига кириш лозим бўлади.

Одатда, энурезга чалинган беморларни даволаш узоқ муддатга — бир неча ҳафтадан беш-олти ойгача чўзилиши мумкин.

— Бундай беморларга психотерапевтик муолажаларнинг яхши таъсир этиши нечоғли ҳақиқатга яқин?

— Муборак китобларимизда “Бир ғамбода кишининг кўнглини кўтармоқ, ҳатто нафл ибодатларидан-да афзалроқ”, эканлиги бежиз таъкидланмаган. Айниқса, тенгдошларидан яккаланиб, анча одамови бўлиб қолган бундай беморларни даволашда руҳий таъсиротларнинг ижобий аҳамиятини инкор этиб бўлмайди. Қарангки, энурез дарди она меҳрига муҳтож, алла эшитмаган меҳрибонлик уйлари болаларида кўпроқ учраши кузатилар экан. Зеро, гўдакка айтилаётган алла болакай қалбига нафақат Жаноби Ҳақни танитиш мақсадини ўз ичига олар экан, балки болалар асаб-руҳий тизимини ҳар хил салбий таъсиротлар, қўрқув кабилардан муҳофаза ҳам этар экан. Демак, беқиёс руҳий муолажа ҳисобланган аллалардан болакайларни мосуво этмаслик мақсадга мувофиқдир.

Замонавий психотерапия уч босқични ўз ичига олади.

I. Дастлаб беморга мутахассис шифокор гипнотик уйқу воситасида таъсир этади.

II. Кейинчалик ота-она уйқу олдидан таъсир эта бошлайди.

III. Ниҳоят, бемор ўз-ўзини ишонтириш, яъни аутоген чиниқиш билан шуғуллана бошлайди.

Умуман, асосий даволаш усулларидан бўлган психотерапия беморни ишонтириш, чалғитиш, тушунтириш, ўз-ўзини ишонишга ўргатиш, тарбиявий тадбирлар, енгил ва чуқур гипноз қилиш кабиларни ўз ичига олади. Одатда гипноз 3-4 сеансдан 30 сеансгача ҳам ўтказилиши мумкин.

Айримларга кодлаштириш, яъни мияга махсус дастурли таъсир этиш ҳам ижобий таъсир этади. Игна билан даволаш ҳам самарали усул ҳисобланади.

Японларнинг Шиатсу ва хитойлик уқалаб даволовчилар фикрича, кечаси таг ҳўллаб қўйиш қовуқ жомлари мушакларининг бўшашиши билан боғлиқ. Улар буни бартараф этиш учун қуйидаги муолажаларни тавсия этишади:

Бел қисм умуртқаларининг икки ёнидаги бештадан нуқтага, сўнгра қуймичдаги уч нуқтага бармоқлар билан оҳиста босилади. Сўнгра кафт билан киндик пастига, яъни қовуқ ҳудудига таъсир ўтказиш лозим.

Замонавий табобат махсус ҳудудларга электростимуляция қилиш усули билан анча самарага эришмоқда.

— Халқ табобатида бу касалликни қайси услублар ёрдамида самарали даволашган?

— Халқ табобатидаги қуйидаги услублар бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган:

— Кечаси уйқуга ётиш олдидан мойчечакли (ромашка), доривор мармаракли (шалфей) ёхуд исириқли қайнатма тайёрлаб, 10-15 дақиқа давомида илиқ ванна қилиш мақсадга мувофиқ.

— 1 ош қошиқ шивит (укроп) уруғини термосга солиб, устидан 1 стакан қайноқ сув солинади. 3-4 соат вақт ўтгач, ушбунинг барчасини бир пайтда истеъмол қилиш ўта самарали ҳисобланади.

— Уч ош қошиқ жағ-жағ (пастушья сумка) ўтини термосга солиб, устидан 2 стакан қайноқ сув қуйилади. 3-4 соат ўтгач тайёр бўлган шифобахш дори бир кунлик маромга етади. Бир кунда 4 марта 0,5 стакандан овқатдан олдин истеъмол қилинади.

— Қуритиб майдаланган 6 грамм доривор гулхайри илдизи (корень алтая лекарственного) устига 1 стакан совуқ сув қуйиб, ярим кун давомида тиндириб, иккига бўлиб истеъмол қилинади.

— Бир чой қошиқ далачой (зверобой) ва тиллабош (золототысячник)ни талқон қилиб, чойдек дамлаб кунига икки уч маҳал истеъмол қилиш ҳам ўта фойдали.

Қуйида таг ҳўллаб қўйиш одати фарзандида рўй берган оналарга қўл келадиган тавсияларни келтирмоқдамиз.

1. Дардманд боланинг қатъий кун тартиби: вақтида ухлаши, сайр қилиши, хоналар ҳавосини тез-тез янгилаб туриши назорат қилиниши лозим.

2. Кунига 4 маҳал овқатланишга, овқат таркибида сут маҳсулотлари, оқсилга бой таомлар, ҳўл мевалар, сабзавотлар, калийга тўйинган майиз, туршак, олхўри кабилар бўлишига эришиш керак.

3. Дастлаб энурезга олиб келадиган бошқа касалликлар: қовуқ яллиғланиши, гижжа кабилардан халос бўлиш шарт.

Қуйидаги тадбирларга ҳам ҳар бир она жиддий эътибор қаратиши лозим:

— Болангизга куннинг иккинчи ярмида, айниқса, кечаси суюқлик истеъмол қилишини кескин чекланг; қовун-тарвуз, сархил узум, чанқовбосди ичимликларни меъёрида истеъмол қилгани маъқул. Агар у меъёридан зиёд суюқлик ичган бўлса, яримта шўр қурут сўрдиринг.

— Боланинг ака-укалари, опа-сингиллари унинг устидан кулишига имкон яратмаслик лозим. Бунинг учун уни ухлаш олдидан ўз ётоқхонангизга олиб киришингиз ва эркалаш, аллалаш усуллари каби билан психотерапия қилишингиз мумкин. Масалан, тахминан бундай: Болам, мен ўнга қадар санагунимча, (ёки алла айтиб тугатгунимча) ухлаб қоласан. Бир (ёки алла хиргойи этилиб) сен мендан бошқа нарсани эшитмаяпсан. Сен ўзингни яхши, қулай ҳис этаяпсан. Ёлғизсан, бахтиёрсан, юрагинг бир текис уряпти, чуқур-чуқур нафас олаяпсан. Қовоқларинг оғирлашаяпти, ёқимли чарчоқ сезяпсан. Икки… Хотиржамсан, мудраяпсан. Уч. Ухла, ухла, ухла, овозим элас-элас, узоқдан эшитилаяпти. Тўрт. Ухла. Беш… Туш кўраяпсан, ёқимли туш, дўстларинг билан ўйнаб юрибсан. Олти. Шу пайт сийгинг келди. Дарров ўрнингдан туриб, ҳожатхонага борасан. Сийиб келиб, қайта ётасан. Етти… Саккиз… Тўққиз, Ўн… Ухла, хаёлингда — бир фикр. Сийгим қистаса, ўрнимдан тураман. Ҳожатхонага бориб, сийиб келиб, яна ухлайман…

— Энурез дардини даволашда болада ижобий рефлекс пайдо этиш муҳим аҳамиятга молик. Бунинг учун Соат (Будилник) услубини қўллаш яхши самара беради. Бола ҳар куни 900 (2100)да уйқуга ётқизилиб, соат қўнғироғи 1200 (2400) га қўйилади. Шу пайтда онаси болани мажбурлаб уйғотиб, уйқусираган ҳолда эмас, мутлақ сергак торттириб ҳожатга чиқишга ўргатади. Натижада, бир неча ойлардан сўнг болада соат 1200 га келиб ўз-ўзидан уйғониб, бўшаниб келиш одати рефлекс тарзига киради. Дейлик, шундан сўнг ҳам бола тўшагини ҳўллаб қўйса, қуйидагича тадбирни қўллаш лозим. Уйдагиларнинг барчасидан барвақтроқ уйғонган она дастлаб дардманд боласи тўшагидан хабар олади. Агар ўрин ҳўл бўлса, уни уйғотиб ҳам ўтирмасдан тўшаги ва кийимларини билинтирмасдан янгилаб қўяди. Эрталаб болалар тургач, танбеҳ бериш у ёқда турсин, атрофдагиларга ва боланинг ўзига ҳам сир бой бермайди.

Умуман, оқшомги энурез дарди мутахассис шифокорлар маслаҳати билан узоқ даволаниши лозим бўлган дард ҳисобланади.

Ҳамзани ҳеч ким тошбўрон қилган эмас!

rsc — Sun, 31 May 2015 16:53:32 GMT

Ҳамзани ҳеч ким тошбўрон қилган эмас!

Қуйида Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий, Ниҳон тахаллуси билан танилган шоир ҳақидаги бир туҳмат, бўҳтонга тўла мақолани эътиборингизга ҳавола қиламиз.Ҳамза тошбўрон қилинмаганлигини , Ўпка сили билан касал бўлгач Шоҳимардонга боради, чўмилишга борганда "калла ташлаш" пайтида боши тошга тегиб, ҳушидан кетади, сув оққизиб кетади.Унинг ярми чириб кетган мурдасини олти ойдан кейин топишади.1929 йили Шоҳимардонда 6000 одам истиқомат қилган, улар қизиллар билан ҳисоблашган ва Ҳамзага қарши қўл кўтаришга ҳеч бири ботинолмасди.У ҳақидаги видеофильмнинг эллик фоизи тўқима.

“Халқ сўзи” Ҳамзани яна тошбўрон қилди

Шуҳрат Бобожон

Жорий ҳафтада “Халқ сўзи” газетаси Тошкентдаги Ҳамза тумани номини ўзгартириш таклиф қилинган мақолани чоп қилди. Профессор Муҳаммад Қуронов қаламига оид ушбу мақолада адиб, маърифатчи ва драматург Ҳамза тимсолининг шўро тарихчилари томонидан сохта доҳийга айлантирилгани даъво қилинди.

Педагогика фанлар номзоди, профессор Муҳаммад Қуронов ёзган мақола “Тарихий ҳақиқатни қарор топтириш – муҳим маънавий вазифа”, деб номланади.

Муаллифга кўра, шўро даврида нашр қилинган тадқиқотларда Ҳамза ҳақида рост гапдан кўра, ёлғон ва уйдирма кўп.

Мақолада Муҳаммад Қуронов мустақиллик йилларида Тошкент шаҳрида советларга оид номларнинг ўчирилиб, юзлаб топономик номлар қайта тикланганини олқишлайди.

Бу мантиқдан келиб чиққан Қуронов Ҳамза тумани номини ҳам ўзгартириш вақти келганини таъкидлайди:

"Ҳамза ҳақида том-том китоблар ва фильмлар ишлашнинг ортида узоқни кўзлаган ғаразли мақсадлар ётган. Яъни, бундай сиёсат замирида “Маҳаллий халқлардан чиққан ёзувчи, зиёли инсон социализмга, Кремль юлдузларига мана шундай садоқат билан хизмат қилиши керак”, деган маккорона бир ғоя борлигини, ўйлаймизки, тушуниш қийин эмас”, дейди Муҳаммаджон Қуронов.

Олий Мажлис ҳамда Вазирлар Маҳкамаси нашри бўлган “Халқ сўзи” газетасидаги мақолада Ҳамза шахсияти ва унинг хизматлари шубҳа остига олинади.

Мақолага кўра, совет даврида чоп этилган китоблардан Ҳамза шахси ҳақида ҳақиқатдан кўра ёлғон кўпроқ ёзилган.

Ўзбекистон мустақил бўлганидан кейин Ҳамзага бўлган эътибор сусайгани кузатилди. Тошкентдаги академик театрдан Ҳамза номи олиб ташланди. Маданият соҳасидаги Ҳамза мукофоти бекор қилинди. Адабиëтшунослик асарларидан ҳам “Ҳамза ўзбек адабиëти асосчиси" деган жумла бадарға қилинди.

Таниқли шоир ва ёзувчи, драматург ва маърифатпарвар Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий хотирасини унуттириш ташаббуси ўзбек зиëлилари орасида мунозара келтириб чиқарди.

Ўзбекистон Бадиий академияси аъзоси, профессор Рауф Қўзиевнинг айтишича, Ҳамза меросини унутиш мумкин эмас:

- Ҳамза Ҳакимзода Ниëзий ҳеч қандай муболағасиз катта иқтидор эгаси ва катта ижодкор булган. Буни ҳеч ким инкор эта олмайди. У ўз даврининг илғор фикрловчи маърифатпарварлари қаторида мустаҳкам туради. Жадидлар ичида ҳам анча фаол эди. Агар у фожеали ҳалок бўлмаганида эди, советлар уни ҳам шубҳасиз қатл этган бўларди. "Абдулла Авлоний 1934 йилда ўз вафоти билан ўлиб, 37-йиллардаги жаллодлардан қутулган", дея циничный "ҳазил" килганди манга бир "погонли". Ўзбек театрининг туғилиши, сайëр труппалар ташкил этилиши, илк сценарийлар, сценография мактабининг дастлабки куртаклари, рақс санъатининг оммалаштирилиши ва ҳоказолар, Ҳамзанинг жасоратисиз у даврларда асло рўëбга чиқмас эди, - деб таъкидлайди профессор Қўзиев.

Совет ўтмиши билан "пўм чиққан" режим

Совет даври арбобларини унуттириш тадбирлари Ўзбекистонда Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий билангина чекланмагани кузатилади.

Ўзбекистонда генерал Собир Раҳимов номи ва ҳайкалларидан воз кечилгани ҳамда халқлар дўстлиги рамзи ҳисобланган темирчи Шоаҳмад Шомаҳмудов оиласи ҳайкали шаҳар ташқарисига бадарға қилингани бунинг далилидай туюлади.

Ўзбекистонлик сиëсатшунос Мирза Анвар Ҳамидов собиқ СССР замонини қўмсаш ҳисси пайдо бўлмаслиги мақсадида қилинаëтган бу сиëсий тадбирларни қоралайди:

- Ҳамзанинг ҳам, Собир Раҳимовнинг ҳам, Горький, Охунбобоев, Акмал Икромовларнинг ҳам номларини олиб ташлаш, биринчидан шарт эмас эди, иккинчидан, умуман керак эмас эди. Уларнинг номи бизнинг тарихимиздан ўрнини олиб улгурган, керак бўлса, топономик номга айланиб улгурган эди. Учинчидан, номни ўзгартириш орқасидан молиявий сарф-ҳаражатлар келиб чиқишини ҳам ҳисобга олиш керак. Қирғизистонда ҳалигача Москва, Кремль, Крупская, Панфиловк каби номлар сақланиб турибди. Ҳатто, Лениннинг ҳайкаллари ҳам олиб ташланмаган. Ном ўзгартириш, ҳайкалларни олиб ташлаш, у ёқдан бу ёққа саргардон қилиш - бу каримовча тентакона сиёсатнинг энг хунук кўриниши, - деб таъкидлайди сиëсатшунос.

Ўзбекистонлик журналист Хосият Бекмирзаева собиқ совет даври меросига муносабатни немислардан ўрганиш керак, деб ҳисоблайди:

- Берлинда Рейхстагда кўрган бўлсангиз керак, рус солдатларининг ёзувиям шундай ҳолича сақланиб турибди. Ҳар қандай тарих, тарихий шахс ҳадеб замонга мосланмай борича сақланиши керак, менимча. Ҳамза хоҳласак-хоҳламасак, ўзбек адабиётининг шаклланишида асосий роль ўйнаган. Чунки ундан аввал "шарқ адабиёти" ёки "туркий адабиёт" дейилган бўлса, жадидлардан кейин "ўзбек адабиёти" атамаси қўлланила бошлаган. Ўша замоннинг энг зўр одами мен учун Ҳамза. Ҳозирги маориф системасини ҳам шаклланишида унинг хизмати катта. Ўша пайтларда маориф системаси расво эди, ўқитиш системасининг ўзи йўқ эди. Лекин Ҳамзанинг адабий мероси замонга тўғри келмай қолган бўлиши мумкин, - дейди журналист Хосият Бекмирзаева.

Ҳужумкор Ҳамзанинг ўзи ҳужумга учради

Ҳамзанинг ислом динига қарши бўлгани, аëллар юзидан чимматни олдиргани баъзи олимлар тарафидан уни бугунги кун нуқтаи назаридан қоралаш ичун асос сифатида кўрилади.

Яна бошқа манбалар эса Ҳамзанинг чор мустабиди Романовга бағишлаб қасида ëзганликда айблашади.

Ҳамза ижодини чуқур ўрганган шоир Ëдгор Обид эса бошқача фикрда:

- Ҳамзанинг ҳаёти ҳам, ижоди ҳам ҳали етарли даражада ўрганилган эмас. Лекин қўлимизда борларининг ўзи унинг тарихий ўрни борлигига далил бўла олади. Шоир сифатида ҳам... Баъзи мутаассиблар айтгандай, Ҳамза кофир эмас ва кофирларга хизмат ҳам қилган эмас. Мураккаблаштириб юборишди ҳаммасини. Унинг номини ўчириб юришлари мумкин. Лекин адабиётдан ҳам, тарихдан ҳам факт сифатида ўчиришнинг имкони йўқ, - дейди Ëдгор Обид.

Шоирнинг бу гапини мантиқан давом эттирган профессор Рауф Қўзиев ҳам Ҳамзани тарихдан ўчириш имконсиз, деб билади:

- Маданиятпарвар, маърифатпарварлиги билан у эски тузумда роҳатда яшаб келганларнинг ғазабини келтиргани унинг ҳаëтини хавфга қўйган. У ўзи билган, танлаган йули, принципларига садоқатли бўлган, унда мардлик ва жасорат устун бўлган. Уни инқилобга хизмат қилган деб тамғалаш, номини, хизматларини, ўзбек, умуман Туркистон ўлкасида миллий театр санъатини шаклантириш ва оёққа қўйишдаги катта ҳиссасини инкор этиш билан уни тарихдаги ўчиришнинг ҳеч иложи йўқ. У инқилобга эмас, қолоқлиги туфайли доим кимларгадир малай бўлиб келган халқини ҳеч кимдан кам бўлмаган зиëли, маданиятли, билимли, илғор қилиш йўлига ўз умрини бағишлади. "Ҳамза унақа эди, бунақа эди, бузуқ эди, шунинг учун уни халқ тошбўрон қилди" деган афсоналар юрарди. Шу афсонани энг ашаддий тарғиботчиси бўлган мактабимиздаги бир ўқитувчимизнинг ўзини саккизинчи синфдаги қизни ҳомиладор қилиб қўйгани учун ишдан ҳайдашган эди. "А судьи сами то кто?" дейишади руслар, - дейди суҳбатдош.

Тошбўрон бўлган Ҳамза

Янги давр ўзбек адабиёти яловбардорларидан бири, етук шоир ва бастакор, драматург ва режиссëр, маърифатчи ва матбаачи, публицист ва жамоат арбоби Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий 1889 йилнинг 7 мартида Қўқон шаҳрида табиб оиласида туғилди.

Мадраса толиби бўлган Ҳамза шеърият баробарида жадид ғоялари билан қизиқди. Ҳаж ибодатини адо қилди.

Ҳамза 1929 йил 18 март куни Шоҳимардонда оломон тарафидан тошбўрон қилиб ўлдирилди.

1926 йилнинг 27 февралида унга «Ўзбекистон халқ ёзувчиси» унвони берилган.

Ҳамза асарлари жаҳон халқлари тилларига таржима бўлган ва нашр этилган.

ЎЙЛА ВА БОЙ БЎЛ

rsc — Thu, 21 May 2015 11:08:17 GMT

Бизнес классикаси, Маслахатхона –

ЎЙЛА ВА БОЙ БЎЛ – 1

Ушбу китоб ўз олдингизга мақсад қўйишни, ишонч туйғусини мустаҳкамлашни, турли синовларни енгиб ўтишни, изланишни ўргатади. Шунингдек, махсус билимлар, ақл-заковат, ортга чекинмаслик ҳақида кенг тушунча беради. Китоб бой фикрлаш, орзу-истаклар устидан ҳукмрон бўлиш. Муваффақиятга эришишга қаратилган. Сиз ҳаётда қандай қилиб мақсадга эришишни, қатъиятли бўлиш мумкинлигини аниқ режасини топасиз. Бy эса ҳар бир ишда сизга қўл келади.

Китобда кўплаб инсонлар ҳаётидан олинган ибратли мисоллар келтирилган. Унда фикр кучи, ғайрат-шижоат, бахт- саодатга эришиш йўллари, муваффақиятнииг оддий сирлари баён этилган. Омад сари ундовчи тамойиллар, йўналиш, қоидалар билан бойитилган. Аниқ мақсад қўйиб, унга сари чалғимай бориш учун нималар қилиш кераклиги мухтасар айтиб ўтилган. Гарчанд китобнинг айрим ўринларида Наполеон Хилл тилидан ҳикоя қилинмасада, унинг қарашлари, нуктаи назари, тамойиллари ўз аксини топган. Китоб кенг китобхонлар оммасига мўлжаллангаи.

Таржимон: ФАТҲУЛЛА НАМОЗОВ

ЎЙЛА ВА БОЙ БЎЛ – 1

КИТОБ ВА УНИНГ МУАЛЛИФИ ҲАҚИДА БИР НЕЧА СЎЗ

Сиз дунёдаги энг мўъжизали таъсир кўрсатувчи китоблардан бирини ўқийсиз. Ушбу китобда бой бўлишнинг синовдан ўтган режасини топасиз. У қандай қилиб ишга киришиш тўғрисида ҳикоя қилиб беради. Ҳаёти давомида инсонга олға қадам ташлаш, ўз бахт-саодатини яратиш ва бойликни кўпайтириш учун нималар ёрдам беради, бошқалар, ҳатто бу ишни бошламаган дамларда қай тарзда кўмаклашади - китобда ана шу ҳакда сўз боради.

Аслида кимга нима куч-кувват бахш этади-ю, бошқалар нега суст, баёвлигича қолаверади? Нега айримлар тақдирнинг шафқатсиз зарбаларига заррача эътибор бермай, ўзлари орзу қилган истиқболга назар ташлаб, муаммолар гирдобидан ўтадилар, мақсадга етадилар? Шу билап бир вақтда эса бошқалар умидсиз хатти-ҳаракатлар ичида битмас-туганмас хатоларга йўл қўядилар, оқибатда ҳеч нарсага эга бўлмайдилар.

Кўп йиллар муқаддам Наполеон Хилл сайёрамизнинг энг бой одамларидан бири Эндрю Карнеги билан суҳбатлашганида, ушбу оламшумул сирнинг ярқирок, қиррасини кўргандай бўлган эди. Ўшанда Карнеги унга омад соҳиблари қандай воситалар билан унга ёндашишини таҳлил қилишни ва бутун дунё учун намуна ва ибрат бўладиган муваффақиятга эришиш формуласини шилаб чиқиш тўғрисида маслаҳат берган эди.

Мазкур китоб муваффақиятлар сирини очиб беради ҳамда ҳаракатлар режасини тавсия этади. У 1937 йилдан бошлаб АҚШда 42 марта босилиб чиққан ва қисқа муддатда сотилган. Ҳозирги нашри янги маълумотлар билан бойитилган, ҳар бир бўлим ўтилганларни мухтасар такрорлашни дам қамраб олади.

Хуллас, китоб барча тўсиқларни енгиб ўтиш, кўйилган мақсад ҳамда муваффақиятга эришувнинг ягона ҳамда бехато йўлини вақти билан бадий дарёсидан худди кино тасмаси сузиб ўтгандек кўрсатиб беради. Мутолаа жараёнида сиз нима сабабдан ўзига ишонган одамлар улкан бойлик эгасига айланиб, бахт-иқболга эришишларини билиб оласиз, бинобарин ўзингиз ҳам айнан шундай мавқе соҳиби бўласиз.

Наполеон Хилл 1883 йилда Виржиния тоғлари ўрмонидаги кичик кулбада дунёга келгаи. У ёшлигида Жоржтаун университетида ўқиш учун ҳақ тўлаш мақсадида газетада репортёр бўлиб ишлади. Журналистларга хос абжирлик унинг кейинги такдирини белгилаб берди. Наполеон Хилнинг ярқ этган хабарлари Теннесси штати губернатори ҳамда «Beb Teylore Megezin» журнали соҳиби Роберт А.Тейлорнинг диққатини ўзнга тортди. Шу тариқа йигирма беш яшар бу қаламкашга таниқли кишиларнинг юксак мартабага эришганлиги билан боғлиқ туркум мақолалар ёзиш бўйича буюртма берилди, бундай ипсонлардап биринчиси эса Эндрю Карнеги эди.

Хилл Карнегида чуқур таассурот қолдирди, у ёш қаламкашнинг катта ишига оқ йўл тилади. Наполеон Хплл бу иш билан йигирма йил машғул бўлмоғи керак эди. У муваффақият қозонган беш юздан зиёд америкаликдан батафсил интервью олишга ва ҳатто оддий қобилиятга эга одамларга ҳам мос келадиган умумий формулани олиб киришга муваффақ бўлди. Хиллнинг суҳбатдошлари орасида Ҳенри Форд, Уильям Ригль. КларенсДэрроу, Лютер Бербэнк, Жон Пьсрпоит Морган каби машҳур кишилар ва Американинг уч нафар президенти ҳам бўлган.

1928 йилда Карнеги билан ўтказилган - хотирада узоқ сақланадиган суҳбатдан сўпг Хилл бирипчи асари - шахсий муваффақиятга эришиш фалсафаси борасида ўзининг тахминий фикри жамланган китобини нашр этди. Ўтган вақт давомида у ўзи тўплаган маълумотларни умумлаштириш билан бирга ҳаёт кечириш учун турли соҳаларда, шу жумладан, Чикаго университетида реклама агента бўлиб ишлашига, «Голден рул» номли журнал нашр этишига тўғри келган эди.

Биринни жаҳон уруши даврида Хилл президент Вильсон маъмуриятида ижтимоий муносабатлар бўйича эксперт сифатида фаолият юритди. 1933 йилда эса Шимолий Виржиния сенатори Женнингс Рэндольф уни Теодор Рузвельтга тавсия қилди ва Хилл яна президентга маслаҳатчи булди. Бироз вақтдаи сўнг у ўзининг йигирма йиллик- «Ўйла ва бой бўл» лойиҳасини бир тизимга киритиш ҳамда такомиллаштиришга қарор қилди.

1952 йилда «Наполеон Хилл аесоциаиияси» таъсис этилганидан сўнг у шахсий муваффақиятга эришиш фалсафасини ёйишга фаол киришди ва одамларни «муваффақият илми»ни ўқитиш билан банд бўлган ижтимоий таълим йўналишидаги «Наполеон Хилл фонди»ни бошқарди. 1963 йили Хилл ўзи томонидан яратилган «Шахсий ютуқлар академияси» учун янги жадвал ва дастур тузди ҳамда шу асосда ўқиш ёки уйда ўқитишни ташкил этди. Бу вақтда Наполеон Хилл 80 ёшда эди.

СЎЗ БОШИ

Китобнинг ҳар бир бўлимида юзлаб одамларга бой бўлишга ёрдам берувчи сирлар ҳақида ҳикоя қилинади. Камина узоқ йиллар давомида уларнинг мартабага эришиш йўлларини таҳлил этиш билан банд бўлдим.

Ушбу сир тўғрисида илк бор бундан эллик йил муқаддам Эндрю Карнегидан эшитган эдим. Шотландиялик бу мулойим ва ёқимли қария мендек ғўр йигитга шнунчаки гапиргандай бўлганди. Кейин эса қўзлари хушнуд чарақлаганича ором курсига ястаниб олдида, мени диққат билан кузата бошлади: унинг айтганларини уқиб олши учун менда ақл-заковат етишармикан?

Қарияни жон кулоғим билан тинглаганим боисми, у медан, сиз йигирма йил ёки ундан зиёд муддат мобайнида бутун дунё миқёсида муваффақиятга эришиш формуласини тарқатишдан иборат фаолиятга ўзингизни тайёрлай оласизми, деб сўради. Сўнг қўшимча қилди: «Кимки уни эгаллай олмаса, бир умр омадсиз бўлиб қолаверади«. Meн бунга тайёр эканлигимни айтдим ва сўзимиинг устидан чикдим.

Муваффақиятнинг мўъжизавий формуласи жаноб Карнегинннг ғояларидан келиб чиққан эди. Бу унга ҳаддан зиёд бойлик келтирган, энди эса мазкур формула бой бўлиш каби узоқ на машаққатли меҳнатга вақти бўлмаган кишиларни қуроллантириш учун керак эди. Карнеги ўз хулосаларини текшира олишимга ва турли жинс, ёш ва ҳар хил соҳадаги кишиларга баён эта олишимга умид боғлади.

Бу фанни барча мактаб ва Коллежларда ўқитиш керак, уни талаб даражасида ўқитиш таълим тизимида инқилобий ўзгаришларга олиб келади, таҳсил вақтини деярли ярмига қисқартиради, деб таъкидлаган эди у. Муваффақият снри амалиёт синовидан ўтдн

Ишонч тўғрнсидаги бўлимда сиз ёш йигит Чарльз Шваб томонидан «Юнайтед Стейс Стил» номли улкан корпарациянинг вужудга келиши тўғрисидаги қизиқарли воқеаларни билиб оласиз. Бунинг мисолида Карнеги ким тайёр бўлса, муваффақият сири ўшанинг фойдаси учун ишлашига тўлиқ ишонди. Унинг жаноб Шваб томонидан кўлланиши туфайли ҳайратомуз муваффақинтга эришилди бойлик 600 млн. доллардан ошиб кетди.

Бу ҳол жаноб Карнегини таниган барча кишиларга маълум. Бу сиз учун, азиз китобхон, нимани хоҳлаган бўлсангиз, ана шу шарт билан намуна, ибрат бўлиши мумкин.

Ушбу сир минглаб эркак, аёл томонидан уларнинг шахсий манфаатни кўзлаган ҳолда очилдики, ҳаммаси жаноб Карнеги томонидан ўйлаб топилган эди. Айримларга муваффақият билан жилмайиш ҳам бойлик келтирди. Бошқалар эса унинг ёрдамида шахсий ишларини тартибга солиб олдилар. Ҳатто уни битта руҳоний шу қадар самарали қулладики, йиллик даромади 75 минг додлардан ошиб кетди.

Цинциннатилик тикувчи Артур Нэш «тажрибали қуён» сифатида касодга учраётган корхонани сотиб олди ва унда муваффақият формуласини текшириб кўрди.

Иш юришиб кетди ва Нэшга улкан бойлик келтирди. У ҳозир ҳам, гарчи жаноб Нэшсиз бўлса-да, гуллаб-яшнамоқда. Бу тажриба шунчалик нодирлик касб этдики, газета-журналлар уни алқаб, мақтов сўзлари учун миллион доллар сарфлашди.

Муваффақият сири Техас штатидаги Даллас шаҳрида яшовчи Стюарт Остин Уайсрга ҳам омад келтирганди. У муваффақиятга тайёр эди - шунчалик бўлдики, Уайер ўз касбини ташлаб, ҳуқуқни ўргана бошладн. У ўз мақсадига эришдими? Бу ҳақда ҳам сиз мазкур китобдан билиб оласиз.

Ўз даврида Ласалле университетида реклама агенти бўлиб ишлар эканмап, ректор Ж.Г.Чаплинга муваффақият формуласини қандай татбиқ этиш тўғрисида сўзлаб берган эдим. Бунинг иатижаси ўларок, университет мамлакатда экстенсив ўқитиш тизими бўйича энг намунали ўқув даргоҳларидан бирига айланди.

Китобда тилга олинган сир камида юз марта тилга олинади. Унинг аниқ номи учрамайди, боз устига уни мен танлаганим ҳам йўқ. Очиқ-ойдинлик эса бизга тасир қилмайди, бизга аслида махфийлик зарур. Ахир унинг қиррасидан тутсак, биз учун зийраклик имконияти юзага келади. Шу боис бўлса керак, Эндрю Карнеги ўзини унчалик уринтирмай, ушбу сирни ўзининг бирортаям сўзи билан белгиламаган. Қулоғи бор киши, албатта, эшитади

Тайёр бўлинг - муваффақиятга эришиш сири сизга ҳар бир бўлимдан сўнг энг камида бир бора намоён бўлади. Мен буни мамнуният ила сўзлаб берардим-у, аммо сизни шоду хуррамлик ҳамда биринчи кашфиётчининг фойдали жиҳатларидан маҳрум қилмайин, дейман.

Сиз умидсизлик гирдобида қолиб, ранж-аламлар юрак бағрингизни эзиб юбордими? Сизни касаллик ва жисмоний дардлар таъқиб этмокдами? Ҳечқиси йўқ, Карнеги формуласидан фойдаланиб, менинг ўғлим ажойиб кашфиётга қўлмургани ҳақида ўқийсизу, ўзингизни йўқотилган умид-орзулар саҳросидаги воҳада пайдо бўлгандай сезасиз.

Муваффақият сирларини амалга оширувчи, унга рўбарў келган ҳар бир киши сўзсиз ўзини омад оғушида ҳис этади. Унга сизда шубҳа-гумон туғилса, дарҳол муваффақият қозонган кишиларнннг мартаба амалига диққат эътибор билан қаранг. Ана шунда уларнинг муваффақияти сизни дарҳол ишонтиради ва шубҳа-гумонларингиз дарҳол ғойиб бўдади.

Албатта, муваффақият сирлари сиз учун нимагадир арзийди, аммо унинг асл баҳодан ҳам баланд туриши тайин гап. Бу баҳони сўз билан ифодалаш қийин, чунки сирни пул билан баҳолаш шунинг учун мумкин эмаски, гўё у икки қисмдан иборатга ўхшайди. Унинг бир қисми сир тўла-тўкис инсонни қамраб олишидан иборат.

Кимки сир-синоатга тайёр бўлса, у мутлақо бир хил хизмат қилади. Бунда маълумот ҳеч қандай аҳамият касб этмайди. Мен туғилгунча муваффақият сири Томас А.Эдисонга очилган эди. У буни юксак ақл билан амалга ошириб, дунёга машҳур кашфиётчи сифатида ном қозонди, ваҳоланки Эдисон мактабда бор-йўғи уч ҳафта бўлган, холос.

Муваффақият сирлари Эдисоннинг иш соҳасидаги шериги Эдвин С.Барнсга ҳам дуч келган эди. Барнс улкан бойлик тўплаган, бу эса ёш йигит чоғидаёқ фаол бизнесдан четлатишга сабаб бўлган эди. Мазкур воқеа тўғрисида сиз биринчи бўлим бошида бойлик эришадиган чегарада қўлга киритилншини билиб оласиз. Пул, обрў-эътибор, машҳурлик ва бахт-саодат фақат унга тайёр турган кишиларга ато этилади ва ўз-ўзига шундай дейди: «Мен ҳар қандай мўъжизаларга муносибман».

Камина бу сирни қаердан биламан? Бу ҳакда сиз китобни ҳали ўқиб чиқмасдан туриб, жавоб олиншнгиз мумкин. Уни айнан биринчи бўлимда ёки энг охирги саҳифадан тонишингиз эҳтимолдан холи эмас.

Йигирма йиллик тадқиқотлар жаноб Карнегининг хайру саховати ҳомийлигида ўтди. Мен юзлаб машҳур кишилар ҳаёти ва фаолиятини тахлил қилдим, улардан кўпчилиги Карнеги формуласи ёрдамида улкан бойликка эга бўлганликларини тасдиқладилар.

Бу инсонлар орасида Ҳенри Форд, Уильям Ригль, Жеймс Ж.Хилл, Жорж С.Паркер, Е.М.Статлер, Генри Л .Доэрти, Сайрус X.К.Кертис, Жорж Истмен, Чарльз М.Шваб, Харрис Ф.Уильямс, доктор Фрэнк Гонсалес Дэниэль Уиллард, Кинг Жиллет, Ральф Л.Уикс, судья Дэниэл Т.Райт, Жон Д.Рокфеллер, Томас Л.Эдисон, Фрэнк А.Вандерлип, Ф.В.Вулворт, полковник Роберт Л.Доллар, Эдвард А.Файлин, Эдвине С.Барнс, Артур Нэш, Теодер Рузвельт, Шон У Дэвис, Элберт Хаббард, Уилбер Райт, Уильям Женнингс Брайн, доктор Дэвид Стар Шордон, Ш.Ожин Армор, Артур Брисбейн Вудро Вильсон, Уильям Ховард Тафт, Лютер Бербенк, Эдвард У.Бок, Грехем Бэлл, Шон К.Патерсон, Шулиус Розениальд, Стюарт Остин Уайер, доктор Френк Крэйн, Жорж М.Александр, Ж.Р.Чаплин, сенатор Женнингс Рендольф бор эди.

Мазқур рўйхат айрим машҳур америкаликларнинг бир қисминй ташкил этади, холос. Уларнииг молиявий ёки бошқа муваффақиятлари Карнеги формуласини кимки ҳаётда кўллаган бўлса, ўша жамиятда юксак мавқе тутганидан гувоҳлик беради. Мен мазкур формула сирларидан илҳомланиб, ўз ишида катта муваффақиятга эрмшмаган бирор кишини кўрмадим. Манашу икки асосдан шундай хулосага келдим: муваффақият формуласи одатда «маълумот» деб аталувчи зарурий билимлар мажмуидан иборат.

Хулласи калом, маълумот деганнинг ўзи иима? Бу саволга ҳам сиз муфассал жавоб оласиз.

Ҳаётингиздаги туб бурилиш

Ажойиб кунларнинг бирида шубҳали муваффақият сири ушбу китоб саҳифаларидаи чиқиб, бутун салобати билан қаршингизда намоён бўлади. Бунга тайёр туринг! У кўринган ҳамон сиз уни танийсиз. Биринчи белгилари намоён бўлган заҳоти нафасни ичга ютиб, соатингизга нигоҳ ташланг: айни шу вақтдан эътиборап ҳаётингизда катта ўзгаришлар рўй бериши мумкин.

Эсингизда бўдсин: бу китоб далилларга асосланган бўлиб, уйдирмадан иборат эмас, унинг мақсади ҳам буюк умумий ҳақиқатлардан келиб чиққан. Ҳар қандай пухта тайёрланган нарса бағишлов бўлиши мумкин, нимани қандай қилиб тайёрлашни ҳам ўрганиш керак, албатта. Сиз унга киришиш учун зарурий рағбатга ага бўласиз.

Энди эса мутолаага берилишингиздан олдин озгина бўлса-да, сизга Карнеги формуласини ечишга қандай калит ёрдам беришини ишора қилиб ўтаман. Ҳар қандай бойлик ва муваффақиятнинг асосида фикр ётади! Агар сиз муваффақият қозонишга шай бўлсангиз, уни эгаллашнинг деярли ярмини ишғол этган бўласиз. Умид қиламанки, сиз ҳеч қандай қийинчиликсиз, ранж-алам тортмай муваффақиятнинг иккинчи ярмини ҳам эгаллайсиз, у шу заҳоти сизнинг онгингизгача етиб боради! Омад ёр бўлсин!

1. ФИКР, БУ- НАРСАЛАРДИР!

Сизнинг аклингиз биринчи бўлиб муваффақиятга тайёргарлик тўғрисида хабар (сигнал) беради. Ҳаётнинг ўзи сизга ва иззатталаб интилишларингизга ёрдам беришига эришиш учун ннма қилмоқ керак? Агар сизда аниқ мўлжал, ғайрат-шижоат, қатъийлик ҳамда уни пулга ёки қандайдир моддий бойликка айлантириш хоҳиш-истаги бўлса, фикр ҳақиқий равишда нарсага, бунинг устига буюк кучга айланади.

Эдвин С.Барнс бир куни ўзи учун мўъжизага тенг даъвони кашф этди: «Бой бўлишни истайсанми - ўйлагин». Мазкур кашфиёт унга бирданига келгани йўқ албатта. Барнс унта аста-секин яқинлашди, бундай фикр буюк Эдисонга шерик бўлишга қизғин истак пайдо бўлганида бошланган эди.

Бу борадаги асосий омил шуки, Барнснинг мўлжали бутунлай аниқ равшан эди. У Эдисон учун эмас, балки у билан бирга ишламоқчи эди. Унинг ўз мақсади сари қандай қадам ташлаб келганига диққат билан қаранг ана шунда муваффақият сари йўл қандай тамойилларга асосланганини тушуниб оласиз.

Шуни айтиш керакки, Барнс ўз истагини бирданига амалга ошира олмасди. Унга икки нарса халақит берди: Барнс Эдисонни билмас ва Ню-Жерси штатидаги Ист-Оринж шаҳрига бориш учун паттага пули йўқ эди.

Кўпчилик одамларга ишни охиригача етказиш учун хоҳишнинг мутлақо йўқолишига ана шугина омил етарли, холос. Барнс учун эса истак-майл иродага шунчалик боғлиқ эдики, бу олдингидан ҳам кўпроқ даражада қизғин истак-хоҳиш гирдобига чирмашди. Ва Эдисон унинг рўй-рост боққан кўзларига тикилди...

Барнс Эдисон лабораториясига келиб, буюк кашфиётчи билан бирга ишлаш ниятида эканлигини айтди. Эдисон кейинчалик бу илк учрашувни шундай хотирлаган: «У одатдаги саёқлардай кўзга ташланару, аммо юз ифода-си гумонга асло ўрин қолдирмас эди: ўйлаганини амалга оширадиганларнинг бари шундай қилишади. Одамлар билан йиллар давомида ишлаш менга анча нарсани ўргатган. Агар инсон ниманидир ниҳоятда кучли даражада кутадиган бўлса, уз келажагини харитага чизишга тап- тайёр бўлса, у сузсиз, тақдирни еигади. Мен унга шундай имконият яратдим: у уз мақсадига эришиш йулида бутун онгини ўргатди. Барнс менинг xamo қилмаганимни кўрсатди.

Ҳаммадан олдин ёш йигитнинг ташқи кўриниши Эдисонга ёққанмиди? Энг асосийси, унинг ютида фикр намоён бўлиб турар эди. Албатта, мазкур биринчи учрашувдан сўнг Барнс Эдисонга бирданига шерик бўлгани йўқ, аммо у иш билан таъминланди, номигагина бўлсада, маош билан ҳам таъминланаднган бўлди.

Орадан бир неча ой ўтди. Ташқи томондан ҳеч нарса ўзгармади; Барнснинг хоҳлаган мақсадига бирор нарса яқин ҳам йўламади. Аммо унинг онгида энг муҳим жараён рўй берди: Эдисонга шерик бўлиш истаги барибир ўса борди.

Ҳуқуқ соҳасидаги руҳшунослар шундай дейишади: «Агар инсон ниманидир чин кўнгилдан истаса, бу унинг ташки қиёфасида акс этади. Барнс Эдисон билан иш юзасидан рақобатга киришишга тайёр: у ўз айтганларига эришиш учун қатъиятга эга эди.

Барнс ҳеч қачон ўз-ўзига: "Жин урсин, нима фарқи бор, барибир уйлаб кураману, савдо агента бўламан!”- дегани йўқ. У шундай деган: «Мен бу ерга Эдисон билан бирга иш бошлаш учун келдим, ҳаётимни тикиб булса-да, шунга албатта эришаман!» Барнс айнан шундай деб ўйлаган эди! Ҳамма нарсани қамраб олувчи қизғин иштиёқ аланга олдиргунча, аниқ мўлжалга эга бўлган кишилар нақадар турли-туман воқеаларни айтиб беришлари мумкин!

Шуниси аёнки, ёш Барнс бу ҳакда ўйлаб кўрмади, аммо унинг ғиппа бўғиш, яккаю-ягона мақсад пулида оёқ тираб туриши («Ягона, аммо оловли иштиёқ») барча тўснқларга қарамай, у кутмаган ҳодисани рўёбга чиқариш имконини берди. Ҳодиса яширин йўлдан рўй берди

Шу билан бирга ҳодиса Барнс деярли кутмаган томондан келиб чиқди. Бу эса ҳодисанинг ўзига хос белгилари ҳисобланади. У яширин йўлдан фойдаланишдек макрли усулга эга ва вақтинчалик омадсизлик ва, ҳатто мағлубият ниқоби остида яширинган бўлади. Эҳтимол, шунинг учун кўпчилик уни танимай қолади.

Худди шу пайтда Эдисон ўзининг «Эдисоннинг айтиб туриш қурилмаси» деб номланган янги ускунасини такомиллаштириш билан банд эди. Албатта, савдо агентлари бундан упчалик хурсанд эмасдилар. Улар улкан ҳаракатлар туфайли бунга эришиб бўлишига ишонишмасди.

Барнс ушбу ускунасини сотувга чиқариш мумкинлигини тушунди. У Эдисонга ўзииинг хизматини таклиф қилди ва шу заҳоти имкониятга эга бўлди. Ва уни сотди! Шунчалик тез сотдики, Эдисон у билан ушбу маҳсулотни бутун мамлакат бўйлаб тарқатиш ҳамда ишлаб чиқариш борасида шартнома имзолади. Бундай ҳамкорлик пул олиб келди, шу билан бирга жуда катта даромад ҳадя этди: Барнс ҳар бир киши ўйлашни ўрганса, бой бўлиши мумкинлигига тўлиқ ишонди.

Билмайман, қандай илк дивидентлар Барнснинг хоҳиш- истагига мос келди экан? Балки икки ёки уч миллион доллардир, аммо бу миқдор қатъий билим билан солиштирганда, ҳеч нарсага арзимас бўлиб қолади: маълум тамойилларга риоя қилганда, фикрни моддий бойликларга айлантириш мумкин. Бошладингми, ташлаб қўйма.

Омадсизликнинг энг кўп тарқалган сабабларидан бири ишдан юз ўгириш ёки илк муваффақиятсизликдан сўнг уни ташаб кўйишдир. Ўз даврида жаноб Дербининг амакиси «олтин васвасасига берилиб қолган эди. У Ғарбга олтин қазиб олиш ва бойиб кетиш мақсадида йўл олди. Аммо табиатда олтин уни изловчиларнинг ҳикояларига нисбатан жуда оз эканлиги унинг хаёлига ҳам келмади.

Амаки жой ажратиб олди, чўкич, белкурак билан ишни бошлади. Бир неча ҳафталик меҳнат мукофот ато этди руда чиқди! Қимматбаҳо ялтироқ руда! Аммо уни катта миқдорда қазиб олиш учун қўшимча асбоб-ускуна талаб қилинарди. Шунинг учун амаки шахтани ниқоблаб, Мэриленд штатидаги қадрдои Вильямсбургга қайтиб борди. У ерда айрим қариндошлари ва қўшниларини ўзинииг «омади» билан таништириб, сирларини баҳам кўрди. Улар асбоб-ускуна ва улов учун пул тўплашди, шундан сўнг амаки жаноб Дерби билан биргаликда шахтага қайтиб келди.

Руданинг биринчи вагончаси қазиб олиниб, қайта ишлашга жўнатилди. Олинган синов намуналари Дерби томонидан Колорадодаги бой шахталардан бири эгалланганини тасдиқлади. Шундай вагончалардан бир нечтаси билан қарзларни қоплаш мумкин! Сўнгра битмас-туганмас бойлик оқиб келаверади...

Қазилма ишлари тобора пастлай бошлади - Дерби ва унинг амакиси томирига сув югургандай бўлди. Аммо... кейин нимадир рўй берди. Тилла кони қайгадир ғойиб бўлди. Олтин солинган хум энди йўқ эди. Улар хазина топиш учун қазишда давом этишди, охирги чегарага ҳам етдилар - афсус!

Ниҳоят Дербилар, ншни тўхтатиш керак, деган қарорга келишди. Улар асбоб-ускуналарни эскифурушra бир неча юз долларга сотишди-ю, бу жойни бутунлай тарк этишди. Эскифуруш эса тоғ муҳандисини чақирди. У шахтани кўздан кечириб чиқди, бир неча ҳисоб-китобни ўтказди ва шундай хулосага кедди: коннинг олдинги эгалари «сохта конлар» тўғрисида ҳеч вақо билмаганлари туфайли муваффақиятсизликка учраган эдилар. Муҳандиснинг ҳисоб-китобига кўра, тилла кони Дербилар қазиган жойдан бор-йўги уч фунт нарида бўлиши керак! Ҳақиқатан ҳам у айнан ўша жойдан топилди!

Муваффақият мағлубиятдан бир қадам нарида, холос

Орзу-истакни олтинга айлантириш мумкин. Дерби бу кашфиётни руёбга чиқаргунча бир неча бор ўз мағлубияти, омадсизликлари ўрнини тўлдирди. У ўз ҳаётиии суғурта қилиш ишлари билан шуғулланар экан, ёшлигида йўл қўйган қайғули тажрибадан сабоқ чиқариб олишга қарор қилди. Бу оддийгина сабоқ эди: «Олтин шундоққина оёғим остида турганида, ме уни ташлаб кетдим! Аммо кимдир мендан суғурта ҳужжатини сотиб олишни истамаса хамки, ҳеч қачон мўлжаллагаган ишимдан асло юз ўгирмайман!»

Ва Дерби бир йилда бир миллион доллар суғурта ҳужжатини сотувчи кишилардан бири бўлиб қолди.

...Сизнииг ҳам ҳаётингизга муваффақият кириб келар экан, вақтинчадик омадсизлик ва, ҳатто мағлубиятлар бўлмасин, барига чидашингизга тўғри келади! Ҳақиқатан ҳам бнзни омадсизлик таъқиб этдими, бас, энг оддий мантнқ - ишни ташлаш бўлади-қолади. Кўпчилигимиз худди шу тарзда йўл тутамиз, Шундай эмасми?

Ушбу китоб муаллифи Америка дунёга берган 500 дан ортиқ мунаффақият қозонган кишидан интервью олган, Ҳуллас, уларнииг айтишига кўра, энг «савдойи» муваффақият мағлубнятга бир қадам қолганда келар экан. Эҳ, бу мағлубият... У мулойимгина нигоҳ, нозик қарашлар ва ҳазил аралаш шафқатсизлик ила ташриф буюради-я! Ва муваффацият чегарасида одамни овлаб, домига туширади-ю, маза қилади... Амру фармон берувчн эркакнинг болалари

Олтин шахтасини излашда муваффақиятсизликка учраганидан сўнг Дерби тегишли ҳулосалар чиқариб олди ва тақдир унга «йўқ» дейиш ҳамиша «йўқ»ни аиглатмасликни билдиришига ўзини ишонтирди.

Уша куни у амакисига буғдой янчишда ёрдам бераётганди. Амакиси катта фермани бошқарар, фермада бир неча юзлаб қора танли корандалар яшар эди. Тегирмоннинг эшиги очилди. Мулат қизча кириб, остонада тўхтаб қодди.

Дербинииг амакиси бошини кўтарди ва қизчага кўзи тушиб сўради: «Хўш, сенга нима керак? Қизча қисқа қилиб: Онамга 50 цент берар экансиз», - деди. Ҳеч нарса бермайман, - жаҳли чикди амакинииг, - уйингга даф бўл». Қизча, «Хўп, жалоб», - деб рози бўлди, аммо жойидан жилмади.

Амаки ишини давом эттирди. Қизалоқ эса кетмай кутиб турди. Амаки бошини кўтаргаиида, унииг ҳали ҳам шу ерда эканини кўрди ва бақириб юборди: «Мен сенга уйингга йўқол дедим-ку! Тушириб қолмасимдан жўнаб қол чи!» «Хўп, жаноб», - деди қизча рози бўлгандай, аммо бир қадам ҳам жилмади.

Амаки дон тўла халтани ерга ташлади, уни хампа (бункер)га тўкмоқчи эди, аммо ундай қилмади. Бочкадан битта тахтачани олди-ю, қизча томон шундай важоҳат билан тордики, Дербининг нафаси тўхтаб қолаёзди. У амакисининг кутириб кетгудай одатини жуда яхши билар эди, шунинг учун ҳозир қандайдир хунук иш рўй беришига кўзи етди.

Амаки қизча турган жойга яқинлашганида, қизча орқага тисарилиш ўрнига бир қадам олдинга юрди-ю, бўғиқ овозда жарангдор тарзда: «ахир онамга 50 цент жудаям керак!» - деди.

Амаки тўхтади. У бир дақиқа чамаси қизчага тикилиб турди, сўнг қўлидаги тахтани полга оҳиста кўйди, қўлини чўнгагига тиқди... ва ярим доллар чиқарди.

Кизалоқ пулни олди ва шошилмай эшик томом йўл олди, у ўзи бўйсундирган одамдан кўз узмасди. Қизча чиқиб кетганидан сўнг амаки тахта кути устига ўтириб, узоқ-узоқларга тикилди. Эҳтимол, шу лаҳзаларда "миясига етиб борган гап сўзлар”ни мулоҳаза қилгандир.

Жаноб Дерби ҳам ниманидир ўйлар эди. У ҳаётида биринчи марта қизил танли қизалоқ катта ёшли оқ танли кишига буйруқ берганини кўрди. Бунга қандай қилиб эришди? Амакига нима бўлди ўзи? Қаҳр-ғазабнипг сўнишига, ўкираётгаи шер мўмин-қобил кўзичоққа айланиб қолишига нима мажбур қилди экан? Қизалок, вазиятни бошкара туриб, қандай номаълум кучдан фойдаланди? Шу ва шу каби саволлар унинг калласида ғужғон ўйнарди. Аммо мазкур сатрлар муаллифига ўзининг бошидан ўтганларни гапириб бсргунича Дерби бу саволларга кўп йиллар мобайнида жавоб топа олмаганди.

Дарвоқе, амаким муллам бўдиб қолган ўша эски тегирмон ёнида у одатдан ташқари рўй берган тажриба тўғрисида сўзлаб берган эди.

«Йўқ» ортида яширинган «ха»

Шундай қилиб биз эски тутдай тўкилиб турган тегирмон олдида турардик. Жаноб Дерби одатдан ташқари "Қамал” тўғрисида гапириб бераркан, савол берди: «Бундан қандай хулоса келиб чиқади? Қизча қандай кучга эга эди-ю, у амакимни мутлоқ енгди-қуйди?»

Бу саводга жавобни сиз китобда баён этилгаи тамойиллардаи топа оласиз. Жавоб тўлиқ ва барча қирраларни қамраб олган. Ҳар бир киши пайпаслаб, гўдак томоиидан тасодифан қўлланилган кучни бутун тафсидотлари ва тавсиялари билан тушуниб олиши ҳамда кўллаши мумкин.

Фикран тайёр бўлинг навбатдаги бўлимда сиз қизга ёрдам берган куч қай тарзда амалга ошгашши билиб оласиз. Ушбу китоб ғоялари сизнинг укувингизни чархлайди ҳамда шупдай куч берадики, унга асло қаршилик кўрсатиб бўлмайди. Биринчи ёки иккинчи бўлимни ўқиганингиздан сўнг уни англаб олишингиз мумкин. У аниқ ғоя ёки асосий режа, ёки мўлжал сифатида сизни ўтмишдаги йўқотишлар ва омадсизликлар сари бошлайди, хотирангизда ўтганларни тиклайди ва сиз нимани йўқотган бўлсангиз, барини жойлаштиришга муваффақ, бўласиз.

Мен жаноб Дербига кичкина қизча томонидан беихтиёр кўлланилган феъл-атвор кучини сўзлаб берганимда, у ўзининг сугурта агенти бўлиб ишлаган ўн уч йиллик иш тажрибасини фикран назардан ўгказиб, шу кичкииа қизалоқ берган сабоқ олдида, шубҳасиз, ўз муваффақиятлари билан қарздор эканлигига иқрор бўлди.

Жаноб Дерби шундай деб таъкидлаган эди: «Менга ҳар сафар сугурта ҳужжатини кайтариб бершмоқчи бўлишганида, эски тегирмон ёнидаги ўша қизчани, унинг даъват қили6 боққан кўзларини, эслайман еа ўз-ўзимга: Бу битимни, албатта, тузиш керак!» - дейман. Худди шу тарзда сугурта ҳужжатларининг жуда купини одамлар «йўқ» деб бош чайқаганларидан кейин сотганман».

Дерби олтин билан боғлиқ воқеада йўл қўйилган хатосини ҳам унутмаган эди. «Ўша тажриба, - деб айтганди у, - жуда эзгу иш бўлган эди. У менга ишлаб туриб, иш беҳуда кетмаслигига ўргатда. Meн бирор нарсага эришиш учун албатта буни бошимдан кечиришим керак эди.

Жаноб Дербининг синовларида одатдан ташқари нарсалар йўқ, албатта. Эҳтимол, бу тақдир битигидир, бу унинг учун жуда зарур эди, шекилли. У баён этилган ушбу икки вазиятдан сабоқ чиқариб олди, уни таҳлил этиб, ундан нималар ўрганиш зарурлигини аниқлади. Аммо муваффақият сари ўсиб борадиган нарсадаги рационал мағизни излашда ўз омадсизликларини ўрганиш учун вақти ҳам, имконияти ҳам бўлмаган одам иима қидиши керак? Муваффақиятга элтувчи кўприкка айланадиган мағлубиятдан сабоқ чиқариб олиш санъатини қандай қилиб, қаерда ўрганмоқ лозим?

Юқоридаги худди шу каби саволларга жавоб бериши учун ҳам мен мазкур китобни ёздим.

Муваффақият, бу - чуқур ғоялардан бири

Жавоб бера туриб, мен ўн уч тамойилни расмийлаштирдим. Эсингизда бўлсин, сизнииг бу ажиб ҳаётни кузатиш туфайли пайдо бўлган жавобларингиз онгингизда ғоялар, режа ёки мўлжаллар тарзида мазкур китобни ўқиганда, юзага чиқиши мумкин.

Муваффақият қозониш учун битта чуқур ғоянинг ўзи кифоя. Бу ўринда баён этилган тамойиллар, аслида, фойдали ғояларнинг униб чиқиши учун воситаларни айнан ўзгинасидир.

Уни тўлиқ баён этишдан оддин қуйидага даъволар устида ўйлаб кўришни тавсия этаман: "Бой бўла бошлаганингиз заҳоти пуллар шунчалик тез ва катта миқдорда оқиб келадики, сиз ҳақиқитан ҳам ҳайратга тушиб олдин қаерда эдинг, деб юборасиз...» Кимки узоқ ва қунт билан меҳнат қилса, ана ўша киши бой бўлиши мумкин, деган умумий ишончни этиборга олиш алоҳида мароқли бўлиб куринади.

Ва сиз ўйлай бошлаганингиз ҳамда бойиганингиз сари шуни аста-секин пайқайсизки, бунда онгингиз ҳолати, мўлжаллариигизнинг қатьийлиги ва жуда оғир меҳнатнинг катта бўлмаган қисми қўшилган экан. Шунга мувофиқ, сиз ва яна ҳар қандай киши ҳам бойликни ўзига тортадиган тарзда онгни банд этмоғи, унга «юк» ортишии ўрганиши керак. Мен ушбу муаммо билан йигирма йил машғул бўлдим - энди у бой кишиларга қандай муяссар бўлишини жуда билгим келади!

«Иложим йўқ» деган сўз инсоният яратилганидан буён мавжуд, Бўлмасам-чи! У ишламайдиган барча қоидаларии билади! Нима иш қилиш керак эмаслигини одам йўргакдан билади. Ушбу китоб муваффақиятга олиб борувчи қоидаларни ахтарган, бунга тайёр турган кишилар учун ёзилди.

Кимки муваффақият белгилари ва боғланишлари билан фикр юритса, ана шу инсон муваффақиятга муяссар бўлади. Кимки мағлубият белгилари ҳамда боғланишлари асосида фикрлар экан, уни ҳамиша мағлубият таъқиб этаверади.

Бу китоб мағлубиятдан муваффақиятга қадар бўлган онгни қайта ташкил этиш санъатиии ўрганишии истаганларга ёрдам беришга қаратилган...

Аммо кўпчилигимизда битта заиф жиҳат бор биз барча таассурот ва ишончимизии ўз қаричимиз билан ўлчаймиз. Шу боис ишонаманки, бу китобни ўқийдиганлар орасида ҳам бойишига ишонмайдиганлар бор. Нима учун? Чунки уларнинг тафаккури ночорлик, камбағаллик ва омадсизликлар шароитида шаклланган.

Бу бахтсизлар Америкага таълим олш учун келган хитойликни эслатади. У Чикаго университетига ташриф буюрди. Бир куни коллеж президента жаноб Хариер уни йўлакда учратиб қолиб, сўради: «Сизнингча, америкаликларга хос бўлгап чизиқлар нимадан иборат?» «Қандай бўларди, кўзларингиз бошқача, чунки улар қисиқ эмасда!» - деб хитоб қилди талаба.

Бу хитойлик тўғрисида нима ҳам дер эдингиз?..

Биз нимани тушунмасак, ундан юз ўгирамиз, уни рад қиламиз. Бизнинг қаричимиз ҳамма учун асосий ўлчов, эталон деб ишонамиз. Албатта, бу йигитнинг кўзлари «ғилай» эмас. Удар бизникидай эмас...

Истаяпманки, демак, рўй беради!

Ҳенри Форд «V-8» маркали машҳур машинани ишлаб чиқаришга қарор қилар экан, бир бирикмада саккизта цилиндрни жойлаштиршни истаб қолди. Айтилдими, бажарилиши керак ва Форд тегишли топшириқларни берди. Муҳандислар бир бўлиб, саккизта цилиндрни бирлаштириш асло мумкин эмас, ахир, деган фикрга келишди.

Қандай бўлмасин бажаринглар», - деди Форд. Муҳандислар оёқ тираб олишди: "Бунинг иложи йуқ - Форд бўш келмади: "Натижа чиқмагунча, қанча вақm талаб қилинсаиҳам шилайверинглар». Муҳандислар ишлай бошлашди, ахир, бошқа иложлари йўқ эди-да, чунки улар Фордда ишлашни истардилар. Орадан олти ой ўтди, ҳеч қандай натижа кўринмасди. Яна олти ой ўтди.

Улар барча усулларни фикр чиғириғидан ўтказдилар-, аммо «Иложи йўқ!» - деган вазият бўйин бермас эди. Йил охирида Фордга топшириғини амалга оширишнинг чорасини топа олмаганини айтдилар. »Ишни давом эттираверинг, мен шуни истпайман. Демак, бўлади, деди Форд. Муҳандислар ишни давом эттиришди ва ниҳоят ажойиб кунларнинг бирида ният рўёбга чикди, Форднинг қатъияти амалга ошди.

Балки мен бу воқеанипг айрим майда-чуйдаларида хатога йўл қўйгандирман, аммо натижа ва шароити учун барча жавобгарлик зиммамда. Сизми ёки бошқами, бой бўлмоқчи бўлган киши Форд миллионларидан келиб чиқадиган сабокни англасин. Сиз уни узоқ ахтариб юрмайсиз, деб ўйлайман.

Ҳенри Форд муваффақиятга эришди, чунки у муваффақият тамойилларини тушунган ва қўллаган эди. Улардан бири - нимага эришишни исташни қатъий билишдир. Форд тўғрисидаги воқеани эслаб, унинг ҳайратомуз ютуқларнни баён этувчи сатрларии белгилаб қўйинг. Агар сиз бу ишни бажариб. Форд бой булиш учун фойдаланган тамойилларини ажратиб олсангиз, унда нима учун сиз ҳам муваффақият борасида тенглаша олмайсиз? Айнан сизга қилинган хитобга жавоб қайтаришингиз керак.

Ҳақиқатнн фаҳмлаган шоир.

Хенли пайғамбаpнa сатрларии тузиб: «Мен уз тақдиримни самога етказгум, «Мен ўз қалбимнинг дарчасиман», - деганида, ўз фикрларини назорат қилишга кучи етганини назарда тутган эди.

Уни, эҳтимол, онгда устун турган фикрлар магнитлаб ташлаган эди. Бу «оҳанрабо»лар бизга куч-қувватни, одамлар, шароитларни устун турган фикрлар билан уйғунлаштириб. ўзига тортади.

Биз сон-саноқсиз бойликни жамғаргунча фикримиз, онгимизни бойлик истаги билан магнитлашими, пулга қизиқишимиз онгимизга, уни амалга ошириш бўйича аниқ режаларни яратгунча Хенли пул белгилари ва боғланишлари борасида фикрлай бошлашни баён этмоқчи бўлгандир, балки?

Ўз тақдирини кўрган ўсмир

Ниҳоят, биз муваффақиятнинг биринчи тамойилипи тадқиқ қилишга тайёр бўлдик, деб ўйлайман. Имкони борича уқувли бўлишга ҳаракат қилинг ва ёдингизда турсин. бу тамойидларнинг ҳаммаси бир кишининг кашфиёти эмас. У кўпчилик томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, сиз ҳам уни ўз муваффақиятингиз учун татбиқ этишингиз мумкин. Бу сиз учун қийин бўлмайди, деб умид қиламан.

Узоқ йиллар муқаддам Салем коллежи битирувчидари шаънига нутқ сўзлаган эдим (Салем шаҳри Ғарбий Виржиния штатида жойлашган). Кейинги бўлимда камина баён этадиган тамойил ўз нутқимда ихчам шаклда акс этган.

Менинг билишимча, битирувчилардан бири уни фақат ўзлаштирибгипа қолмай, балки дунёқарашининг бир қисмига айлантирди ҳам. Кейиичалик бу ўсмир конгрессмен ва президент Д. Рузвельт маъмуриятида эътиборли ходимга айланди. У менга хат юбориб, бу тамойил тўғрисида ўзининг қарашларини ифода этган эди. Мен уни навбатдаги бўлимга сўзбоши сифатида чоп этишни лозим топдим.

Шундай қилиб: «Қадрдоним Наполеон! Менинг конгрессдаги ишим Америка эркак ва хотин-қизлари дуч келадиган, муаммолар замирига қараш шиконимтини беради. Каминa сизга хат ёзиб минглаб одамларга маъқул келадиган маслаҳат беришингизни сурайман. 1922 йилда мен ҳали Салем коллежининг битирувчи курси талабаси эканман, сиз бизга нутқ сузлаб мурожаат қилган эдингиз. Сиз онгимга шундай ғоя бердингизки, у туфайли мен штатим аҳлига хизмат қилиш ва келгусидаги муваффақиятим билан уни боғлаш имкониятига эга бўлдим.

Мен буни худди кеча бўлиб ўтгандек эслайман. Сизнинг ҳайратга солган баёнингизга кўра, деярли мактаб кўрмаган, йулдан маҳрум, садоқатли дўстларга эга бўлмаган Ҳенри Форд шу қадар баланд мартабаларга эришган. Ўшанда, мен ҳали нутқингиз тугамай туриб, ўзимга шундай йўл танлайки, ҳар қандай қийинчилик, тўсиқлар учрамасин, уни, албатта, енгиб ўтаман, деган қарорга келган эдим. Бу йил ҳам, кейинги йил ҳам милионлаб кишилар ўқишни битиради. Уларнинг ҳарбири учун худди шундай руҳлантирувчи сўз ниҳоятда зарур бўлади, мен уни сиздан олган эдим. Улар қаёққа бурилиш, бу ҳаётни нимадан бошлаш кераклигини билишни ниҳоятда хоҳлайдилар. Сиз буни уларга тақдим эта оласиз, шу билан бирга кўпгина одамларга муаммоларни ҳал этишда кўмаклашдингиз. Ҳозирги кунда Америкада минглаб кишилар ўз гояларини пулга айлантиришни, минглаб одамлар ишни нолдан бошлашни, қўлдан кетган маглубиятлар ўрнини тўлдиришни истайдилар. Уларга сиздан бошқа киши асло ёрдам бера олмайди. Агар китобингиз нашр этилса, мен унинг биринчи нусхасини дасхатингиз билан олсам, деган истагим бор. Энг яхши тилаклар ила чин юракдан сизнинг Женингс Рендолф”

1957 йилда, мазкур нутқ сўзлангандан 35 йил ўтгач, камина яна Салем коллежига - бакалавр унвонини олишга муяссар бўлган битирувчилар ҳузурига боришимга тўғри келди. Ўшанда менга адабиёт доктори фахрий унвони берилгаи эди.

Женнингс Реидольф такдири билан эса 1922 йилдан бошлаб қизиқардим. У етакчи миллий авиокомпанияларнинг бирига бошқарувчи, жўшқин нотиқ ва Ғарбий Виржиия штати сенатори бўлди.

Эътиборга молик фикрлар

Бугун сиз қандай кийннгансиз, қанча пулингиз бор, бунииг асло аҳамияти йуқ. Худди Эдвин Барнс каби кимки ннтилса, муваффақият шунга келади.

Сиз муваффақият сари қанчалик олдинга қараб борсангиз, у шунчалик яқин келади. Жуда кўпчилик кишилар ғалабага бир қадам қолганида ишни ташлаб кетишади. Эсингизда бўлсин: бу қадамни бошқалар босади.

Мақсад сари интилиш - каттами-кичикми, ҳар қандай муваффақият синов тоши ҳисобланади. Ҳар қандай кучли эркак ҳам мақсад сари интилган гўдакдан енгилиши мумкин. Узингизнинг тутган ўрнингиз ҳақидаги тасаввурни ўзгартиринг, ана шунда сиз амалга ошмагаи нарсаларга эришасиз.

Ўз ишончингиз ва қатъиятингизга бошқаларни ҳам ишонтиринг. Унутманг, Ҳенри Форд ва сиз ҳам бажариш мушкул ишни амалга ошира оласиз.

Меҳрнинг умри узун

rsc — Thu, 21 May 2015 11:07:02 GMT

Меҳрнинг умри узун

«Ота-она қўлида болалар азиз омонатлардир. Шунинг учун буларни гўзал тарбия этмоқ, яхши хулқларга ўргатмоқ ва кўркам одатларни тушунтирмоқ лозим бўлади» дейилади ҳикматларда. Бу жуда пурмаъно гаплар. Айниқса, бугун орамиздан меҳр-оқибат бироз узоқлашган кезларда, жигарнинг жигарга эътибори сусайганида унинг мазмунини чақишга уринасан, киши. Қуйида ҳикоя қилмоқчи бўлган инсоннинг ота-онасидан яхши хулқ, яхши тарбия, кўркам одатлар мерос қолган эканки, уларга ҳавас қилса арзийди.

1978 йил. Наманган вилоятининг Уйчи туманидаги Қизилравот қишлоғида яшовчи Тошмуҳаммад Ўрозалиевнинг бошига тақдир жуда оғир синовларини ёғдирди. Йигирма ёшлардан ўтган йигитчанинг оёғига иш пайти темир тушиб, ёмон лат еди. Ўша пайтдаги раҳбарларнинг ичига ғулғула тушиб, уни аврашди. Фожиа иш вақтидан кейин бўлганди, деб тушунтириш хати ёздириб олишди. Раҳбарлар ўз амалидан, мавқеидан чўчишганини Ўрозалиев кейин тушуниб етди, аммо кеч бўлганди. Саломатлигини тиклашга кўмаклашадиган раҳбарлар ундан икки энлик тушунтириш хатини олгач, дарёга тушган тошдек йўқ бўлиб кетишди. Дастлаб оёғидаги битта бармоғидан айрилган йигит йилдан-йилга оёғидаги кучли оғриқдан азоб чека бошлади. Аввалгидек трактор бошқаролмайди, бола-чақа, рўзғор ташвишлари билан дардига қулоқ солишга вақт топилмади. Энг ёмони эса нақд йигирма йилдан кейин оёғида йиринглаш кучайиб кетди. Жарроҳлик операциясида бир оёғи кесиб ташланди. Жуда барвақт ногиронлик аравачасига михланган Тошмуҳаммаднинг ичига чироқ ёқса, ёришмасди. Бир этак боласи ҳали кўмакка муҳтож, аёли уй бекаси, бирор ерда ишламаса. Яхшиям бир парча ер бор, мол-ҳоли бор. Иш вақтидаги фожиани яширишга уринган раҳбарлар лавозимидан ҳам кетишганди. Лоақал қишлоқ фуқаролар йиғини раҳбарлари, хайрия фондидаги инсонлар дори-дармондан ёрдам бермасди. Агар вақтида тегишли жойларга мурожаат этганида балки бошқачароқ бўлармиди, деган армон уни қийнарди.

Тақдир уни жуда кўп бор турли касалликлар билан «сийлади». Кесилган оёғининг ўзидан уч марталаб жарроҳлик операцияси ўтказилди. Устига-устак кўричак билан оғриди, ўт пуфагини олдириб ташлашга тўғри келди. Хуллас оз эмас, кўп эмас танасига 14 марта тиғ тегди. Ҳар гал шифокорларни дуо қиларкан, Аллоҳдан яхши тилаклар сўрайди, уйига, жигарлари олдига омон боришини сўрайди. Дунёда яхши инсонлар борлигига шукроналар келтиради.

- Пўлат ўтда тобланади деганларидек, инсоннинг иродаси дард маҳали синовдан ўтаркан,- дейди Тошмуҳаммад ота. — Биринчи гуруҳ ногирониман, деб тинч ўтиргим келмайди, нима биландир машғул бўламан. Иложим қанча, йилда камида етти-саккиз марта шифохоналарда даволанишга тўғри келади. Барака топишсин, туманда ҳам, вилоятда ҳам яхши танишади. Дард чекканим боис дунёда яхши инсонлар кўплигини билдим. Уйчи туман шифохонасининг жарроҳлик бўлимидаги Ширмонхон Ғаниева менга ўз ҳисобидан дори-дармон олиб келганини билганимда кўзимга ёш олиб, йиғлаганман. Одамгарчиликни қаранг! Етти ёт бегона ҳамширанинг бағрикенг-лигини, саховатини қаранг. Кўзимни операция қилган пойтахтлик шифокорлардан, Дилшоджон исмли шифокордан бир умр миннатдорман. Соғлиғимни тиклашда ёрдам берган саломатлик посбонларини ҳар доим дуо қиламан. Илоҳим, шифобахш қўллари дард билмасин.

Тошмуҳаммад ака ҳар сафар шифохонадан уйига қайтаркан, Яратганга шукрона келтиради. Шу ўринда бюрократ раҳбарлар борлигидан ўкинади. Унинг яшаш уйи ниҳоятда абгор аҳволда эди. Бор пули тинмай саломатлигини тиклашга кетарди. Болалари ҳали ёш эди. Ўша пайтдаги раҳбарларнинг номардлигидан ўкинади. Шукрки, ҳозир дардингга дармон бўлгувчилар кўп. Ўтган йили туман ҳокимлиги томонидан унга бир бош қорамол берилди.

Тошмуҳаммад акани кўпчилик «ҳожи ака» деб чақиради. Сабаби у киши кўпчиликнинг муаммоларини тегишли идораларига ёзма мурожаат қилишга кўмаклашади. Вақтли матбуотни мунтазам кузатади, радио, телевидениени кузатиб боради, қонунлардаги ўзгаришлар билан танишади. Баъзи оғзига кучи етмаганлар уни «юмалоқ хат ёзувчи» деб бўҳтон тошларини отганида, индамади. Виждони буюрганини бажариб, кимнингдир муаммосини ҳал қилаяпти, нимаси ёмон? Қолаверса, у ҳақиқат тарафдори.

Тошмуҳаммад акани бир кўрган киши яна қайтиб суҳбатини олгиси келади. Юзларидан нур ёғилиб турадиган ширинсўз бу кишини танимаган одам шунча кўп дард чекканини билмайди. Қувноқ, ҳар бир ёруғ куннинг қадрига етади. Жуда камтар, кичик феълли, шукрли инсон. Ўзидан кичикларниям «ака», «опа» деб мурожаат қилади. Аёли Раҳимахоннинг ширинзабонию фарзандлари Гулнора, Муҳайё, Муқаддас, Худойбердининг одобини айтмасаям бўлади. Салкам қирқ йилдан бери ногирон эрининг кўнглига қараб, парвариш қилиб келаётган Раҳимахон ая сингари аёллар чинакам ўзбек аёлига хос барча эзгу сифатларни ўзида жо айлаган.

Раҳматли Абдусаттор ота билан Тўхтахон аянинг зурриёдлари эл ҳавас қиладиган инсонлар бўлди. Эркинбой, Фотимахон, Муҳаммаджон, Каримахон ва Тошмуҳаммадларнинг иноқлигига, аҳиллигига ҳавас қилмай иложингиз йўқ. Бир-бирларини сизлаб, бағриларига бош қўйишларини айтмайсизми.

- Акажонимсиз ҳаёт-ҳаётмиди, — дейди Каримахон чиройли наманганча лутфда. — Ҳар гал касалхонага тушганларида бирга азобланаман. Ота-онам тирилиб, менга ака олиб келармиди? Жигарнинг меҳри бошқача-да. Бир гапни айтишим керак, мен бир ярим яшарлигимда онам оламдан ўтган. Уч ёшга кирганимда отам яна уйланган. Ўгай онамни туққан онам деб биламан. Дадажонимдан кейин оламдан ўтдилар, 78 ёшда. Ўгай онанинг ҳам кўнглига Аллоҳ меҳр берса, туққанингдан қолишмас экан. Ота-оналаримиз ўқимаган бўлишсаям ҳаёт мактабини, оқибат дарсини билишган. Бизларни бир-бировимизга меҳрибон қилиб тарбиялашган. Баъзан ака-укасидан, опа-синглисидан ойлаб хабар олмайдиганларни эшитиб, ҳайратга тушаман. Касалхонага тушган жигаридан хабар олмаган жигарни ким деб биласиз? Шунча азиз-у мукаррам инсонларимизни топармидикки, бугун меҳрга зор жигаримизни қадрламасак?

Бу оддий ва содда кишиларнинг суҳбатидан баҳраманд бўлсангиз, дунёда меҳр деган улуғ тушунчанинг тириклигига, омонлигига ишонасиз. Уларнинг самимий дардлашганини, бир-бировларини авайлашганини кузатиб, кўнглингиз яйрайди. Кошки ҳамма туғишганлар мана шундай бир-бировига ота-онаси давридагидек ғамхўр ва меҳрибон бўлса деб ўйга толасиз. Тошмуҳаммад Ўразалиевнинг бир неча дарддан фориғ бўлишида, ўнлаб жарроҳлик синовларига дош беришида жигарларининг, ука-сингилларининг меҳр-муҳаббати қувват бергандек, назаримда. Бугунги ёшларимиз ана шундай оқибатли, меҳрни кўнгил ойнасига жойлаган улуғлардан ўргансин, ибрат олсин. Зотан ибратнинг умри узун, йўллари хайру саховатга лиммо-лимдир.

Норинисо ҚОСИМОВА.

ҚОЗОНГА ЯҚИН ЮРСАНГ...

rsc — Fri, 08 May 2015 17:15:50 GMT

ҚОЗОНГА ЯҚИН ЮРСАНГ...

Epson WorkForce WF-7015
скачать компоненты Joomla 3.0

Мактабда ўқийдиган бир ўқувчининг хулқи қониқарсиз деб баҳоланди. Дарҳол, унинг ота-онасини мактабга чақиришди. Бу оила намунали оилалардан эди.Отаси илмий иш билан машғул, онаси эса поликлиникада врач бўлиб ишларди. Улар эрта-ю кеч ишда, қизи билан ўғли эса мактабда ўқишарди. Ота-онани ҳайрон қолдирган нарса, боласи ўғирлик билан қўлга тушган эди.

Бунинг сабаби ота-она томонидан чуқур ўрганиб чиқилди. Маълум бўлишича, бундан ярим йил олдин ўғлининг синфига янги бир бола келган экан. Бу боланинг отаси ичкиликка берилган, онаси эса чет элга ишлагани кетган экан. Оилада бола билан ҳеч ким шуғулланмас, У ўз ҳолича кўчаларда тентираб, ўзига ўхшаш ўртоқлари билан безорилик йўлига кириб кетганди. Бизнинг кичик қаҳрамонимиз ҳам ана шу бола билан дўстлашган.

Бу ҳолатни таҳлил қиладиган бўлсак, боланинг ота-онаси зиёли кишилар бўлсада, иш билан овора бўлиб, ўғлига эътибор бермай қўйишган. Ўз ҳолига ташлаб қўйилган бола эса на дарс қилар ва на дарсларга қатнашарди. Хўш, қандай қилиб шу қисқа вақт ичида безори бола унга таъсир ўтказа олди?

Америкалик психолог Стив Роберт ўзининг “Маънавий психология» китобида шундай дейди: “Инсон бу дунёга тажриба орттириш ва ўзининг руҳини ривожлантириш учун келади. Ана шу ривожланиш даврида жуда катта космик кучлар таъсирида бўлади. Бу кучлар таъсирида юрадиган одамлар бизнинг ёнимизда: биз ҳар куни улар билан мулоқотда бўламиз. Худди юмшоқ қоғозга ўхшаб биз атрофдагиларнинг ички тўлқинларини ( фикрлари, ҳис- туйғулари, эмоцияси ва ҳатто тақдири) ни шимиб оламиз. Масалан, сиз бозорга ўзингизга кийим харид қилмоқчи бўлиб бордингиз, дейлик. Бозор бу катта аквариум, сиз унда кичкина балиқчасиз. Бу аквариумнинг ўз қонун-қоидалари бор, унга таъсир ўтказа олмайсиз, лекин у сизга таъсир қилади. Бозорда иши юришмаган савдогар, ҳафсаласи пир бўлиб, нолиб ўтирибди. Унинг руҳи чўккан. Сиз унинг ёнидан ўтаётиб, беихтиёр кайфиятингиз тушиб кетганини ўзингиз ҳам сезмай қоласиз. Сал нарида эса бир бозорчи аёл барзангидек йигит билан бақир-чақир қилиб, уришаяпти. Уларнинг жанжалидан ҳам дилингиз хира бўлади. Ана шундай ҳолатда бир дўконга кириб, кийим танладингиз, дейлик. Кийиб кўрганингизда сизга ярашмаганлигини сездингиз. Аммо қайтариб берганингизда сотувчи сизга ўшқириб ,“олмасангиз нимага овора қиласиз?” дейди. Тушкун кайфият билан бошқа дўконга кирдингиз, сизга ёққан костюмнинг бичими тўғри келмади, нари кетдингиз. Бозорни айланиб-айланиб , охири бир костюмни харид қилдингиз. Кайфиятингиз тушиб кетган, ўзингиз чарчаган ҳолда уйга келдингиз. Костюмни кийиб кўрсангиз, кичкинасидан олибсиз, ранги ҳам яхши эмас. Лекин яна бозорга бориб, костюмни алмаштиришга ҳафсалангиз бўлмади. Хўш, сизга нима таъсир қилди? Албатта, ён-атрофдагилар.

Улар ўзларининг ёмон кайфияти, фикрлари ва ҳис-туйғуларини сизга юқтирди.

Агар сиз тоза фикрли, онги юксак одамлар даврасида бўлсангиз сизнинг ҳам онгингиз ўсади, фикрларингиз тозаради. Агар атрофингиздагилар ёмон инсонлар бўлса, улар сизни ҳам ўз домига тортади. Бу таъсир шундай намоён бўладики, улар сизнинг фикрларингизни чалғитади, ўзиникини уқтиради. Орадан ҳеч қанча вақт ўтмай уларнинг фикри, кайфияти, қарорлари ва ҳатто хулқи ҳам сизга ўтиб қолади. Бошида сизда иккиланиш бўлиши мумкин. Вақт ўтиши билан иккиланиш ҳам йўқолади. Ёнингиздаги одамнинг аксига айланасиз. Шунинг учун қалин дўст, эр-хотин бир-бирига жуда катта таъсир қилувчилар тоифасига киради.

Ҳаётий қувватингиз пасайиб кетса салбий таъсирлар ҳам кучаяди. Устаси фаранг фирибгарлар худди шундай хусусиятга эга. Киши чарчаганда ёки стресс ҳолатга тушганда ёлғиз қолиб, асабини тинчлантириши, дам олиб, ундан кейин бирор ишга қўл уриши керак. Сабаби стресс ҳолатдаги инсоннинг онги зийрак бўлмайди. Масалан, оилада ичувчи бўлса барча оила-аъзоларининг руҳияти ўзгаради, асаби бузилади, тушкунликка тушади. Чунки ичувчиларда онг жуда пасайиб, тубанлашиб кетади, эътибор камаяди. У ўзи сезмаган ҳолда онги паст қатлам ёки хавфли аквариумга туша бошлайди. Уларнинг кўзига ҳар хил шарпалар кўринади. Медицинада буни галлюцинация ҳолати дейилади.

Психоз касаллигига чалинганлар билан ишлаш психологлар учун жуда оғир. Ичкиликбозликнинг охирги босқичларида беморларнинг ҳаммаси бир хил бўлиб қолади. Ўзига ишончи йўқолади, бор нарсасини сотиб бўлса ҳам ичкилик ичишга ҳаракат қилишади. Бола-чақа, ота-она, оила ва ҳатто ўзларини ҳам унутишади. Ахийри, уларнинг ҳаёти аянчли ўлим билан тугайди. Бундай кимсалар бошқаларни ҳам заҳарлайди. Унинг ёнидаги ёвуз кучлар оила-аъзоларига ҳам ҳамла қилади. Бундай одамлар билан бирга яшаш жуда хавфли.

Гиёҳвандлар ундан ҳам пастликка қулашади. Шунга ўхшаш ҳолатлар қамоқхоналарда ҳам рўй беради. У ерда фақат жиноятчилар эмас, балки қамоқхона ходимлари ва оддий ишчилар ҳам бор. Уларнинг ҳам асаблари таранг, жуда катта қувват сарфлаб ишлашади. Бундай жойларда ходимлар ҳар доим зийрак ҳолатда бўлиши керак. Акс ҳолда атрофдагиларнинг салбий фикрлари, ҳис-туйғулари уларга ҳамла қилиб чарчатади, кайфиятини тушириб юборади. Шунинг учун ҳам бундай оғир жойларда ишлайдиган ходимларга психологик босим билан ишлагани учун маош кўпроқ тўланади. Улар дам олиш кунлари албатта, маданий ва маънавий ҳордиқ чиқаришлари керак. Чунки паст онгли кимсалар тўпланган жойда яхши инсонларнинг ҳам руҳияти тушиб, онги заифлашиб кетиш хавфи бор. Улар дам олганда ҳам руҳиятни тинчлантирадиган мусиқалар эшитиши, театр ва музейларга бориб, юксак даражадаги асар ва спектаклларни кўриши керак. Чунки ҳар куни гуноҳга ботган ёвуз кимсалар, бировнинг ҳақини еган фирибгарлар тўдаси уларнинг ҳаётий қувватларини (виталик қисм) заифлаштиради. Шу билан бирга кишининг ҳаётдан нолиб яшаши ҳам унинг ҳаётий қувватини пасайтириб, онгини заифлаштириб юборади.

Ишхонамизда бир аёл бўларди. У бола кўрмай эридан ажрашган, уй ишларини умуман эплолмасди.Уйида на бир шинамлик ва на файзу барака бор. Ҳатто оддий гигиеник тозаликка ҳам риоя қилмасди у. Ахийри, эри бу ҳолатга чидолмай уни ташлаб кетди. Бу аёлнинг дугоналари ҳам ўзи каби калтафаҳм, фикру-зикри Америкага бориб, бойиб кетиш билан банд эди. Ким билан гаплашса Америка ҳақида гапирар, гўёки у ёқда ишламасдан ҳам маза қилиб яшаш мукиндек оғиз кўпиртирарди. Бир куни унинг орзуси ушалиб, дугонаси билан чет элга кетди. Аммо у ерда ҳам ҳаётдан лаззат ололмай тез орада қайтиб келди. У ёқда кунига ўн беш соатлаб ишлаб, кичкина хонада ижарада туришар, ишдан бўш пайтлари қаҳвахонага кириб, пиво ичишаркан. Лекин аёл бу ҳаётдан ҳам бахт топмади. Ортга қайтганида ҳолдан тойган ва юзларини ажин босиб кетганди. У ёқда чекишни ҳам ўрганибди. Энди эса “Европага кетаман, у ерни чиндан ҳам жаннат дейишади”, дея бошқаларга ҳам ўзининг фикрини уқтира бошлади ва яна дугона топиб, Европага йўл олди. Яқинда унинг ўша дугонасини кўчада кўриб қолдим. “Умуман шароити тўғри келмади, жуда зерикдим. Дугонам билан ўтирсам худди бир нарсамни йўқотгандек бўламан. У мени шунчалик заҳарладики, гапига лаққа тушиб, уйимни сотиб кетибман. Пулнинг ҳаммасини ишлатиб юбордим. Энди эса ижарама-ижара сарсон бўлиб юрибман. У худди лўлига ўхшаб, мени гипноз қилди. Жаннат бошқа юртда эмас, бизнинг қалбимиздалигини энди тушундим” дейди.

Яқинда бир аёл менга ўзининг ҳаётини айтиб берганди. Айтишича, эри жуда ялқов экан. У ҳеч жойда ишламас, кун бўйи уйда телевизор кўриб ётаркан. “Бешта болам бор, мен ялқов бўлиб қолмадим, лекин барча ҳаракатларим бўшлиққа кетяпти, ҳеч бирим икки бўлмайди. Шунча ҳаракатимга яраша зўрға рўзғор тебратаман”, деди.

Бу ҳолатни шундай изоҳлаш мумкин. Аёлнинг ялқов эри бўшлиқда яшайди. Бўшлиқ эса ҳамма нарсани ўзига тортади, ямлаб ютади. Оқибатда барака кетади. Маълумки, эркак киши оиланинг бошлиғи саналади. Эркакларнинг топгани баракали бўлади, дейишади. Аммо аёлнинг эри ишлашни истамайди, у ялқовлик домига илинган. Хотини қанча ҳаракат қилмасин бири икки бўлмайди. Чунки ялқов эрнинг ёнидаги ёвуз кучлар ҳамма ҳаракат ва баракани ютиб юборган. Ахир “қозонга яқин юрсанг қораси юқади” деб бежизга айтишмаганда.

Умримиз давомида ҳар биримиз ўз ҳаётимизни мунтазам равишда таҳлил қилиб туришимиз керак. Ўйлаб кўринг, ёнингизда қандай одам бор, у сизга қандай таъсир ўтказаяпти, ҳаётингизда қандай воқеалар рўй бераяпти, ишингиз юришаяптими ёки орқага кетаяптими? Соғлигингиз, кайфиятингиз ва даромадингизга ён-атрофдагилар салбий таъсир кўрсатмаяптими? Шулар ҳақида яхшилаб ўйлаб кўринг. Омадсиз, фирибгар, гуноҳкор одамлар ўзларидаги ёвуз кучлар билан чарчаган, ишдан толиққан пайтингизда сизга кучли таъсир этиши мумкин. Атрофга разм солинг, бундай одамлардан йироқ юринг.

Озода ТУРМУҲАММЕДОВА

СУЛТОНРАБОТ ҚИШЛОҒИДА НАВРЎЗ

rsc — Sun, 22 Mar 2015 17:43:39 GMT

Султонработ мактабида тадбир

rsc — Sat, 21 Mar 2015 10:27:06 GMT

ЖАНУБИЙ ҚОЗОҒИСТОН ЎЗБЕКЛАРИ НАВРЎЗНИ ИНШОНЛАШМОҚДА (ФОТОЛАВҲА)

rsc — Sat, 21 Mar 2015 10:12:54 GMT

Аввал Ўзбекистондан четда юрган ўзбекларни нима учун баъзилар диаспора деб аташмоқда, мана шу саволга жавоб излаб кўрайлик.Қадим замонлардан ота-боболари ўзга юртни макон қилиб, умр суриб келган бўлсаю, уларни келгинди деб аташ тўғрими?Бу ҳақда олимларимиз нима дейди?
Қадимдан Дашти қипчоқнинг шарқий қисмида, хусусан Ғарбий Қозоғистон, Тобольск, Тура ва Тюменда кўчиб юрган турк-мўғул қабилалари: арлот, баҳрин, буркут, дўрмон, ийжон, хитой, қорлуқ, можор, қипчоқ, қиёт, қўнғирот, манғит, найман, нукуз, танғут, қушчи, туман минг ва бошқа қабилалар XIII аср охири ва XIV—XVI асрларда яшаб нжод этган Шарқ тарихчилари томонидан умумий бир ном билан «ўзбек» деб аталган. Ҳамдуллоҳ Муставфийи Казвиний (1281 —1350) нинг «Тарихи тузида» («Танланган тарих») асарида Олтин Ўрда хони Ўзбекхонга тобе ерлар ва халқлар ҳақида фикр юритилади ва бу қабилалар «ўзбекиён» («ўзбеклар»), улар кўчиб юрган ерлар, яъни Шарқий Дашти қипчоқ эса «мамлакати ўзбек» («ўзбек мамлакати») деб аталган. «Ўзбек» атамаси қабилалар уюшмаси ва шу қабилаларга қарашли ерларнинг номи сифатида Ўзбекхонга қадар ҳам қўлланилган. Масалан, Мирзо Улуғбек ўзининг «Тарихи арбаъ улус» («Тўрт улус тарихи») номли тарихий асарида Узбекхоннинг ҳокимият тепасига келиши зикрида «узбек улуси унга берилди» деб ёзади. Амир Темурнинг замондоши тарихчи олим Низомуддин Шомийнинг «Зафарнома» китобида Оқ Ўрда хони Урусхон «ўзбек подшоси» дейилган. Араб тарихчиси ал-Калкошандий (1418 йилда вафот этган) Олтин Ўрда хони Тўхтамишни «ўзбек мамлакатининг подшоси» деб атайди. Ғиёсиддин Хондамир яна ҳам аниқроқ маълумот келтирган: у Тўхтамиш хоннинг қўшинини у«сипоҳи ўзбек» («узбек қўшини») деб номлайди. Хондамирнинг бу сўзларини султон Муъинуддин Натанзий ва Абдураззоқ Самарқандийлар ҳам тасдиқлайдилар. Улар Тўхтамишдан кейин Олтин Ўрдада хон бўлган Темир Қутлуғ, Шодибек, Пўлодхон, Улуғ Муҳаммадхонни «Дашти қипчоқ ва узбек вилоятининг ҳукмдори» деб атагамлар. Жувайний (1226—1283), Рашидиддин ва улардан бирмунча вақт кейин ўтган тарихнавислар: Масъуд ибн Усмон Кўҳистоний, Камолуддин Биноий, Рузбеҳон, «Таворихи гузида, нусратнома» китобининг номаълум муаллифи (XVI аср боши) ва Маҳмуд ибн Валилар Дашти қипчоқ ўзбеклари ва улар кўчиб юрган ерлар, уларнинг ўзаро муносабатлари ҳақида жуда кўп маълумотлар ёзиб қолдирганлар. Шайбонийхоннинг замондоши Рузбеҳоининг «Меҳмонномайи Бухоро» китобида ҳам муҳим маьлумоглзр учрайди. У Дашти қипчоқ ўзбеклари уч тоифадан: Шайбонийлар (Шайбон улусида кўчиб юрган ўзбеклар), қозоқлар ва манғитлардан ташкил топганлигини айтади.
Шайбон улуси, ишончли манбаларнинг маълумотларига кура, 1238 йили ташкил топтан ва Урал тоғининг жанубий этакларидан то Тобол ва Сарисув дарёлари соҳилларигача бўлган ерларни ўз ичига олган. Унинг жанубий ҳудуди Орол денгизининг шимолий соҳили, шимолий чегараси эса Чинги Турада (Тюмень) бўлган.
Манғит улуси эса Эмба билан Ейиқ дарёлари оралиғидагя ерларни ўз ичига олган. Манғитлар XV асрнинг 30-йилларида кўчманчи ўзбеклар давлатининг асосчиси шайбоний Абулхайрхонга бўйсунганлар.
Дашти қипчоқ ўзбеклари асосан чорвачилик билан машғул бўлганлар, воҳаларда қисман зироатчилик билан ҳам шуғулланганлар. Ҳайвон терисидан турли буюмлар тикканлар. Дашти қипчоқ ўзбеклари фақат Ўзбекхон замонида ислом динини қабул қилганлар, лекин уларнинг урф-одатларида маъжусийлик (зороастризм)нинг айрим аломатлари («яда тоши»нинг кароматларига ишониш, Қуёшга сиғиниш ва ҳоказо) сақланиб қолган. Дашти қипчоқ ўзбекларининг фаолиятида талончилик урушлари муҳим ўрин эгаллаган. Улар Ўрта Осиё ва Шарқий Туркистонинг бир неча халқнинг таркибига ҳам кирган.
Бўривой Аҳмедов.

Мана шу ўзбекларнинг бир гуруҳи Жанубий Қозоғистон вилоятининг Ленгер,ҳозирги Тўлебий туманида истиқомат қилишади.Статистик маълумотларга кўра бу ерда 18 мингдан ортиқ ўзбеклар бор.Туманда 24 миллат вакиллари аҳил ва иноқ яшашади.Қуйида туман марказида ўтган Наврўз байрамидан лавҳани томоша қилинг.

ЖАНУБИЙ ҚОЗОҒИСТОН

ЎЗБЕКЛАРИ

НАВРЎЗНИ

НИШОНЛАШМОҚДА

Ўғил бола

rsc — Sun, 15 Mar 2015 09:03:01 GMT

Ўғил бола

– Самандар! Ҳей Самандар! Кўча томондан кимдир баланд овозда чақирарди. Ошхонада онасининг ёнида куймаланиб юрган бола ўзининг исмини эшитиб, қулоғи динг бўлди. Беихтиёр онасига қаради. Ҳадича опа ҳам сергак тортди. – Чиқиб қара-чи, ким чақиряпти? – деди у ўғлига. Самандар кўча томонга чопиб кетди. Дарвоза олдида улардан беш-олти ҳовли нарида яшайдиган Карим ака турарди.

– Ассалому алайкум, келинг, амаки, – деди у. – Уйга киринг...

– Ва алайкум ассалом. Раҳмат, ўғлим. Қўшниларни тўйга айтиб юргандим, эртага эрталаб бизникига наҳорги ошга боринг, отангизнинг ўрни билинмасин. Хўпми, бўтам?!

Ўғлининг ортидан дарвозахонага келган Ҳадича опа қўшнисининг сўзларини жимгина эшитиб турарди. Карим ака жувонни кўриб, у билан саломлашди.

– Яхши юрибсизми, келин? Самандаржонни тўйга айтгани келдим, албатта, юборинг. От ўрнини той боссин энди.

Ҳадича опа “хўп” ишорасини қилди-ю, ўпкаси тўлди. Йиғлаб юборишдан ўзини зўрға тутиб, ортига бурилди. Аммо барибир кўзидан ёш қуйилиб келаверди. Унга ҳозир битта гап камлик қилади, иккита гап ортиқчалик, йиғлагани-йиғлаган. Беш ойдан буён кўнглига чироқ ёқса ёришмайди. Эрининг ўлими юрак-бағрини адо қилди, оиланинг устуни тўсатдан юрагини чангаллаб жон берди, дўхтир ҳам вақтида етиб келолмади. Ўшандан бери Ҳадича опанинг егани заҳар, сал гапга йиғлайди, кўз ёшидан болалари ҳам безиб қолди. Икки қизи-ку ҳали кичкина, кўп нарсанинг фарқига бормайди, бироқ Самандари анча ҳушёр, онаси йиғласа, қандай овутишни билмай эси кетади, ноилож ўзи ҳам йиғлай бошлайди. Жуда эзилиб кетди бола фақир.

Самандар ўзининг тўйга айтилганидан ҳайрон. Одатда катта одамларни тўйга айтишади, у ҳали кичкина бола бўлса. Эндигина саккиз ёшга кирди, сентябрь келса иккинчи синфга боради. Самандар хаёл суриб, онасининг ортидан ошхонага борди.

– Ая, Карим амаки мени тўйга айтдиларми?

– Ҳа, сени айтдилар, болам, – деди онаси.

– Мен тўйдан ош олиб келаманми? Товоқча берасизми?

– Йўқ, сени ошга эмас, тўйга айтиб кетдилар.

– Мен ҳали ёш боламан-ку.

– Тўғри, сен ёш боласан, лекин ҳовлимизнинг каттаси – эркагисан. Шунинг учун ҳам сени тўйга айтдилар. Бундан кейин янаям одобли, ақлли бола, отангга муносиб ўғил бўл. Отангни маҳаллада ҳамма яхши кўрарди, тўйлар у кишисиз ўтмасди. Отанг тилла одам эди...

Ҳадича опа ҳар қанча уринмасин, йиғлаб юборди. Самандар хомуш тортиб қолди. Онасининг пинжига тиқилиб, қўллари билан унинг кўз ёшларини артди. Ниҳоят онаси тинчиди. Самандарнинг кўнгли жойига тушиб, яна савол берди:

– Эртага тўйга бораманми, ая?

– Албатта, борасан. Айтилган жойга борадилар, йўқса, ҳурматсизлик бўлади. Ўзим сени чиройли кийинтириб, “фасон” қилиб қўяман. Одамлар: “Қаранг-а, Абдуғаффор аканинг ўғли катта йигит бўлиб қолибди. Бунча чиройли бўлмаса, кийимлари бирам ярашибдики, одобини айтмайсизми?”, дейишсин. Хўпми?

– Хўп, ая.

Самандар яна ниманидир сўрамоқчи бўлиб онасига тикилди, Ҳадича опа буни сезиб, кутиб турди.

– Ая, Карим амаки мени сизлаб гапирдиларми?..

– Ҳа. Бу ҳурмат-да, болам. Сенга ва дадангга ҳурмат...

Самандарни ўртоқлари чақириб қолиб, она-боланинг суҳбати бўлинди, у кўчага чиқиб кетди. Бироқ фикру зикри эртанги тўйда эди. Кечки овқат пайти ҳам, овқатдан кейин ҳам фақат шу ҳақда ўйлади. Ҳатто кечқурун уйқуси қочиб кетиб, алламаҳалда онасига яна сўз қотди:

– Ая, ҳали ухлаганингиз йўқми?

– Йўқ, нима эди?

– Тўйга Бегали ўртоғим билан борсаммикин, деб турибман. Сиз нима дейсиз?

Ҳадича опа ўғли бугунги таклифдан ўзини бошқача ҳис этаётганини сезганди, кўрдики, ҳали ҳам ухламай, хаёл суриб ётибди.

– Менимча, ўзинг борганинг дуруст. Тўйга Бегали эмас, дадаси айтилган. Бегали билан борсанг, Карим амакинг: “Ўзини айтгандим, ўртоғини етаклаб келибди”, дейишлари мумкин.

– Унда ўзим бораман...

Самандар қачон ухлаб қолганини билмайди. Эрталаб уйғониб қараса, онаси жойида йўқ, икки синглиси пишиллаб ухлаяпти. Самандар ўрнидан туриб, юз-қўлларини ювди, қараса, онаси кўча супураётган экан.

– Кўчамизда тўй бўлаяпти, дарвозанинг олдидан қанчадан-қанча киши ўтади, супуриб-сидириб қўйсак яхши-да, – деди Ҳадича опа ўғлини кўриб.

Самандар бекор туришни истамади, кичкина челакчада сув ташиб, супурилган жойга сепиб келаверди. Бир зумда кўчага файз кирди. Сўнг она-бола уйга кирдилар. Ҳадича опа Самандарнинг эгнига мактабга кияди деб олган янги костюм-шимини, бошига дўпписини кийдирди.

– Мана, ҳақиқий йигит бўлдинг, – деди ўғлига фахр билан тикилиб. – Сени кўриб танимай қолишмаса деб қўрқаман... Борақол, болам. Борақол. Қара, қанақа чиройли қўшиқ эшитилаяпти. Насиб этса, сен катта бўлиб уйланганингда ҳам ана шунақа ҳофизларни олиб келамиз.

– Эй, ая!..

Самандар уялиб кетди. Онасининг қучоғидан чиқиб, кўчага отилди. Одамлар оқимига қўшилиб, тўйхона томон юраркан яқинлашгани сайин ҳаяжон босди. Катта-катта кишилар орасида юриш унга эриш туюлди. Кўчада бирорта бола кўринмайди, онаси рози бўлганида Бегали билан келар, икки ўртоқ бемалол кириб кетишарди. Энди қандоқ киради?

У секин ортда қолиб, йўл четидаги тут панасига ўтди-да, одамларни кузата бошлади. Гуруҳ-гуруҳ тўйдан чиқиб келишаяпти, гуруҳ-гуруҳ кириб боришаяпти. Самандар бирпас қараб тургач, ўзига ўзи аҳд қилди: “Нима бўлса бўлди, ахир мени тўйга Карим аканинг ўзлари айтдилар, бормасам ҳурматсизлик бўлади. Онам ҳам айтилган жойга бориш керак, дедилар”.

Самандар тутнинг панасидан чиқиб, тўйхонага яқинлашди. Шинам кийиниб олиб, катта кишилардай тўйга келаётган болага биринчи бўлиб Карим аканинг кўзи тушди. Беихтиёр ўрнидан туриб кетди.

– Келинг, келинг, Самандарбек. Ичкарига киринг.

Карим акани кўриб “хуш келибсиз”га турган бошқалар ҳам ўринларидан туришди. Улар илк бор ёш болада ўзига хос салобатни кўришди. Бу салобат уларга таъсир қилди. Самандар кириб кетгунига қадар тавозе билан туришди. Ҳамманинг назарида Самандарнинг отаси Абдуғаффор ака тирилиб келгандай туюлди.

Самандар қўлини кўксига қўйиб, салом берди ва ичкарига кирди. Меҳмонлар орасидан бир кўриниб, бир кўринмай тартиб билан терилган стол-стуллар томон ўта бошлади. Шу пайт нимадир оёғини чимчилаб олгандай бўлди. У чўчиб тушди. Бир зум нима гаплигини тушунмай гангиб қолди. Сўнг кўзи Карим аканинг ён қўшниси Амин чўлоққа тушди. У хипчин кўтариб ёнида турарди. Самандар унга ажабланиб қаради.

– Сен, зумраша, катталар орасида нима қилиб юрибсан? Эрталабдан буён эшикдан қувласам тешикдан кириб келасанлар. Оёқ остида ўралашганларинг-ўралашган. Бор, уйингга кет!

Самандарга еру осмон бир бўлиб, боши айланиб кетди.

– Амаки, амаки, мен... Ҳалиги ошга эмас, тўйга келганман... Мени Карим амакимнинг ўзлари таклиф қилганлар... Мен...

Амин чўлоқ унинг сўзларига қулоқ ҳам солмади. Одамлар орасидан туртиб-туртиб дарвоза томонга ҳайдади. Самандар уят ва аламдан ер ёрилса, кириб кетгиси келди. Миясида: “Дарвозадан қандай чиқиб кетаман?” деган фикр маҳкам ўрнашиб олди. Амин чўлоқ эса унинг фикри билан иши йўқ, туртиб борарди.

Самандарнинг кўзлари ёшга тўлди. Дарвозага яқинлашганида ерга қараб, бошини хам қилиб олди. Нигоҳи бирор-бир нигоҳ билан тўқнашишини истамади. Аммо Карим ака уни кўриб қолди. Ҳозиргина тўйхонага кириб кетган боланинг зум ўтмай, қайтиб чиқиши унга шубҳали туюлди.

– Самандар! Самандар! Нега кетаяпсиз? Нима бўлди?

Самандар бошини кўтармади. Бир сўз демади. Индамасдан дарвозадан чиқиб кетди. Карим аканинг кўзи қўлига хипчин кўтариб олган Амин чўлоққа тушди-ю, гап нимадалигини англади.

– Югур, Ражабали! Югур! Самандарни қайтар!

У ёнидаги йигитга буюрди. Ражабали югурди. Бироқ тўйхонадан чиқиб олган Самандар ўқдай учиб борарди. Унга етиб бўлмасди.

Ражабали ноилож ортга қайтди. Самандар уйи томонга эмас, кўчанинг нариги бетидаги жарлик томонга елиб кетди. Жарликка тушиб, тўғри чашма бўйига борди. Бу жойлар унинг учун қадрдон. Болалиги шу ерларда ўтаяпти. Дўстлари билан ҳали қувлашмачоқ ўйнайди, ҳали бекинмачоқ. Ҳозир эса ёнида ҳеч ким йўқ. Танҳо ўзи. Қизиқ. Бир лаҳзада кап-катта кишилар унинг иззатини жойига қўйиб ўстириб юборишди. Яна бир лаҳзада ер билан битта қилишди. Шундай бўлишини билганида тўйхонага қадамини ҳам босмасди.

Самандарнинг ўпкаси тўлиб, йиғлаб юборди. Анчагача ўзига келолмай, ҳиқиллаб турди. Сўнг чашма сувига юз-қўлларини ювиб, ундаги балиқларни томоша қилди...

Самандар чашманинг бўйидан кетгиси келмади. Лекин онаси хавотирланади. Шу сабабли секин ўрнидан турди. Жарликдан чиқиб, уйи томонга йўл олди. Дарвозасидан кираркан, кайфиятини кўтариб олиш учун жилмайиб қўйди. У шу кўринишда онасига рўпара келмоқчи эди. Пешайвонда онаси, сингиллари ва қўшниси Салима ая нонушта қилишаётган экан.

Самандарнинг кўзи дастурхон устида буғи чиқиб турган бир товоқ паловга тушди. Ошнинг ёқимли ҳиди димоғини қитиқлади.

– Келдингми, ўғлим, – деди уни кўриши билан Ҳадича опа. – Карим аканинг хотини Гулбаҳор опа жуда фаросатли аёл-да. Азадорлигимни билиб, шундан шунга ош юборибди. Гуручидан гўшти кўп, барака топсин. Кел, ўғлим, гўштидан егин.

Самандар гап нимадалигини бир зумда англади. Бироқ онасига сир бой бермади. Оғзидан сўлаги оқаётган бўлса-да, уйга кираркан:

– Ая, ахир мен тўйдан келяпман-ку, – деди.

Карим аканинг хонадонидан ҳануз мумтоз наволар эшитилар, тўй ҳали давом этарди...

Лола Ўроқова

Совғами ёки ғавғо?

rsc — Sun, 15 Mar 2015 09:02:11 GMT

Совғами ёки ғавғо?

Шерзод билан Шахзод тонг отишини роса интиқлик билан кутди. Чунки бугун якшанба. Бувижони уларни истироҳат боғига олиб боришга ваъда берган.

Болакайлар чала-чулпа нонушта қилишди. Дадаси машинасида ташлаб қўймоқчи бўлди. Мавжуда буви:

– Саҳармардонлаб паркда нима бор? Сал кун қизисин. Одамлар кўпайсин. Қолаверса, ғизиллаб борволишнинг қизиғи йўқ. Болаларимни ўзим автобусда сайр қилдириб олиб бораман, – деб унамади.

Улар тушга яқин йўлга чиқишди. Боғдаги катта-катта, баланд-баланд дарахтпояларни кўриб болаларнинг ҳайрати тошиб кетди: – Бувижон нега бизнинг олмамиз бунақа баланд эмас, буви, бувижон, нега бизнинг ўрик дарахтимиз танаси озғин? Улар қачон катта бўлади. – Бувижон, биз ҳам боғимизга ана шунақа дарахт экайлик, – бири олиб, бири қўйиб чуғурлашарди болакайлар.

– Вой болажонларим-ей, битта-битта гапиринглар. Нима сиз бу ерга сайр қилгани келганмисиз? Ёки текширганими?..

– Бу чинор икки юз-уч юз ёшда бўлса керак. Ахир бизнинг боғимизга энди уч ой бўлди-ку. Шошмасангиз улар ҳам шунақа катта бўлади.

– Вуй, бувижон бу чинор сиздан ҳам каттами, – сўради Шахзод.

– Додангиздан ҳам катта, – кулди Мавжуда хола.

– Шунинг учун у сиздан ҳам баланд, сиздан ҳам семиз эканда, – билағонлик қилди Шерзод.

– Бувижон, бизни ўригимиз сиздай бўлганда-чи, теппасига чиқиб сизга ўзим ўрик териб бераман.

– Тилингга шакар болам, у мендай бўлгунча, сен мендан ҳам катта бўласан.

– Унда, теппасига чиқмасдан, ерда туриб, шохини эгиб териб олавераман эканда.

– Бувижон, додам ўрикни теппасига чиқмади, шундай қўл узатганда етади. Бизга бир ҳовуч довучча териб бердилар...

– Шахзод югур ана арғумчоқ, юр учамиз. – олдинга югурди Шерзод суҳбат мавзусидан чалғиб.

– Шошма, болам шошма. Мен аввал, анави чиптачи амакига пул тўлайман кейин учамиз, – ҳамёнини қўлига олди Мавжуда хола.

– Ие, бувижон, сиз ҳам учасизми? Бувилар арғумчоқ учмайди. Учса уят бўлади, югуриб кетаётган жойида тўхтади Шахзод.

– Агар билсанг кампир бувилар кечаси учмайди, бизни бувимиз қари эмас тишлари бор. Арғумчоқ учаверади, – тўғрими бувижон, – бувисининг қўлидан ушлади Шерзод.

– Бўбти, унда мен бувим билан учаман. Сен ўзингга буви топ, – бувисини қучоқлади Шахзод.

– Мен ёш бувиманми, – дея кулди Мавжуда хола. Мавжуда хола кечгача набиралари билан маза қилиб боғ кезди. Улар билан бирга овқатланди. Ўзи ҳам ёшаргандай бўлди. Анави ўлгур дурбин бўлмаганда...

Мавжуда буви болаларига китоб, учадиган шар олиб қайтаётганди. Бирдан Шахбоз ака телефон қилиб ҳозир бораман уйга бирга кетамиз деди.

– Унгача чарчамаган бўлсанглар яна бир оз айланамиз. Бир пас кутсак даданг келади. Мавжуда буви ўриндиқдан турди.

– Чарчамадик, чарчамадик, – чуғуллашди болалар. – Бувижон анави сотувчи холада дурбин бор экан олиб берақолинг, бувисини дўкон томонга судради Шахзод.

– Дурбинни нима қиласан, ана шарингни учир, – кўнмади бувиси.

– Обберинг бувижон, обера қолинг, унга қўшилди Шерзод.

– Бўбти, битта оламиз.Иккаланг талашмай ўйнайсанлар, – шарт қўйди Мавжуда хола.

– Аввал мен кўраман, аввал мен – бувисининг қўлига ёпишди болалар.

– Бошлаяпсизларми, – қошларини чимирди буви.

– Бўбти, талашмаймиз, – дурбинни кўзига яқинлаштирди Шаҳзод.

– Дадалари келгунча болалар галма-гал дурбин томоша қилишди.

Мавжуда хола газета ўқиди.

– Шахзод, нега кўзингни таги қизил, нима қилди? – ўғлини юзидан ўпиб сўради Шахбоз ака.

– Ҳеч нарса, қилмади, – кўз остини силади Шахзод. Улар машинада ҳам дурбин кўриб кетишди.

Машинадан тушиб ичкарига киришлари билан кутиб олган ойилари:

– Вой шўрим, Шахзод юзингга нима қилди, қонаб кетибди-ку! – деди вахима билан.

– Йўғе, бир яхши кетишганди-ку! – Мавжуда буви шундай деб набирасининг юзига қаради. Унинг кўз ости қип-қизариб шишиб чиққанди.

– Ҳеч нарса қилмадик. Фақат дурбин томоша қилдик, – деди Шахзод юзини силаб, ачишяпти.

Ойиси Шерзоднинг қўлидаги дурбинни тортиб олди, синчиклаб қаради.

– Ноинсофлар, шунақаям ўйинчоқ сотишадими. Ахир ойнасининг қирраси очиқ эканку. Боламнинг юзини кесиб ташлабди.

– Яхшиям кўзига зарари тегмабди, – деди Мавжуда хола ҳижолатомуз.

Афсуски, Шахзодни бўлмаса ҳам Шерзоднинг кўзига зарар қилган экан. Эрталабгача унинг кўзи қизариб қовоқлари шишиб кетди.

Ширин опа болаларини олиб дўхтирга кетди. Шахбоз ака эса болаларнинг соғлиғига зарар етказувчи ўйинчоқлар сотаётган дўкончи холани излаб йўлга тушди...

Болаларга совға эмас ғавғо олганидан афсусланаётган Мавжуда буви эса ҳижолатдан нима қилишини билмай дарвоза олдида туриб қолди.

Муҳаббат ҲАМИДОВА

Мусиқанинг шифобахш оҳанглари

rsc — Sun, 15 Mar 2015 09:01:25 GMT

Мусиқанинг шифобахш оҳанглари

Ренесанс давридаги бир нечта италян мусиқа асбобларида “Мусиқа қалбни даволайди” деган ёзувни учратиш мумкин. Буни қарангки, Қадимги Мисрлик табиблар беморларни оҳанглар ёрдамида даволашни яхши йўлга қўйишган экан. Қадимги хитойликлар эса беморларга хар бир тана аъзоси учун алоҳида “мусиқий рецепт” тавсия қилишган.

Ҳозирги кунда тадқиқотчи олимлар мусиқани бизнинг кайфиятимизга яхши таъсир этувчи омил сифатида фойдали эканлигини таъкидламоқда. Кимдир бош оғриғи ёки тушкун кайфиятни турли дори воситалар билан бартараф этишни истаса, баъзилар учун ушбу муаммолардан халос бўлишга яхши мусиқа тинглашнинг ўзи кифоя.

Қандай мусиқалар организм учун фойдали?

XIX аср охирларида америкалик врач-невропатолог Жеймс Корнинг мусиқанинг таъсирини ўрганиб чиққан. Шифокор асабидан шикоят қилган беморларни даволаш чоғида мусиқадан фойдаланади. Натижалар эса кутилганидан ҳам яхши самара берди. Шундан сўнг касалхонада “шифобахш” концертларни ўтказиш йўлга қўйилди. Орадан юз йил ўтгандан сўнг Америка ва Европада ҳам шифокорлар стоматология ва операция хоналарида ҳамда болалар касалхоналари ва ҳарбий госпиталларда ҳам “мусиқатерапия”дан фойдалана бошладилар.

Бундан бир неча йиллар илгари Рим фанлар академиясининг изланишлари натижасида мусиқа ёрдамида инсондаги қўрқув, депрессия, юрак қисмидаги оғриқларни, гипертония, стрессни тўлиқ даволаса бўлади деган хулосани эълон қилишди.

Тадқиқотлар натижасида беморларнинг аксарияти айнан мумтоз мусиқалар хасталикни бартараф этишда самарали эканлигини эътироф этишмоқда. Моцарт, Бах, Бетховен, Чайковский, Шопен, Бородино, Биз, Штраус, Кальман, Легар каби бастакорларнинг мусиқий асаралари шулар жумласидандир.

Мусиқа турларига қараб инсонга турлича таъсир этади. Масалан, шўх мусиқа диққатни жамлашга ёрдам берса, сокин куй уйқунинг нормаллашувига ёрдам беради. Мутахассисларнинг фикрича пионино орқали чалинган куй қалқонсимон без фаолиятига таъсир этар экан. Скрипка қалбни даволайди. Раҳм-шавқат ҳиссини фаоллаштиради. Виолончель буйрак фаолиятига таъсир этар экан. Флейта (найсимон мусиқа асбоби) ўпкани тозалайди ва кенгайтиради. Орган ақл фаолиятини мувозанатлаштиради. Зарбли чолғу асбоблари эса юрак ритмини тикланишида ёрдам беради. Қон айланиш тизимига самарали таъсир кўрсатади. Уйқусизлик пайтида сокин мусиқаларни тинглаш тавсия этилади. Мисол учун Чайковсикийнинг мусиқаларини. Эрта тонгдан Вивальдонинг мусиқаларни, Шубертнинг серенадасини тинглаш самаралироқ. Бетховеннинг мусиқа асарлари эса бош оғриғига ижобий таъсир кўрсатар экан.

Оливье Мессианнинг “Уйғонган қуш”, Эдвард Григнинг “Эрталабки кайфият”, Рихард Штрауснинг “Тонг”, Клод Дебюссининг “Денгиз” ва “Ой ёғдуси” мусиқалари асаб тизимини мустаҳкамлашда тавсия этилади.

Мумтоз адабиёт каби мумтоз мусиқа ҳам инсонларни таъсирчан, атроф-муҳитга, инсонларга меҳр-муҳаббатли, қилиб тарбиялайди. Шунинг учун бу асарлар асрларга татигуликдир.

Малоҳат НАЗАРОВА

Кут яхшиликка яхшилик

rsc — Sun, 15 Mar 2015 09:00:39 GMT

Кут яхшиликка яхшилик

Оила ва ундаги маънавий муҳит барча замонларда ҳам жамият ҳаётининг муҳим масалаларидан бири бўлиб келмокда. Юртбошимиз таъбири билан айтганда – “Оила, авваламбор, ҳаётнинг абадийлигини, авлодларнинг давомийлигини таъминлайдиган, муқаддас урф-одатларимизни асраб-авайлайдиган, шу билан бирга келажак насллар қандай инсон бўлиб етишишига бевосита таъсир кўрсатадиган тарбия ўчоғидир”.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 64-моддасида ота-оналар ўз фарзандларини вояга етгунларига қадар боқиш ва ғамхўрлик қилишга мажбур эканликлари кўрсатилган. Шунга кўра, агар ота-оналар фарзандлари тарбиясига беэътибор бўлсалар қонун олдида жавоб берадилар, айрим ҳолларда эса ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинадилар.

Бу тушунчалар давом эттирилиб, Ўзбекистон Республикаси Оила Кодексининг 73-моддасида шундай дейилади: “Ота-оналар ўз болаларини тарбиялаш ҳуқуқига эга ва тарбиялаши шарт, ота-она ўз болаларини тарбиялашда бошқа барча шахсларга нисбатан устун ҳуқуққа эга. Ота-она болаларининг қонун ҳужжатларида белгиланган зарур даражада таълим олишини таъминлаши шарт”.

Бугунги куннинг фарзандларини тарбиялашда масъул бўлган ота-оналар, тарбиячи устозларнинг ўзлари ҳар томонлама ибрат бўла оладиган кишилар бўлмоқликлари зарур. Зеро, юртимизнинг келажаги болаларимизнинг таълим-тарбияси билан боғлиқлигини асло унутмаслигимиз даркор. Шу ўринда мутафаккир Абдулла Авлонийнинг қуйидаги фикрларини келтириб ўтиш жоиздир: “Тарбия биз учун, ё ҳаёт, ё мамот, ё нажот, ё саодат, ё фалокат, ё ҳалокат масаласидир”.

Биз ўз фарзандларимизнинг бахту саодатини иқболи ва камолини кўришни истар эканмиз, нафақат оиладаги, балки маҳалла-кўйдаги одамларнинг хатти-ҳаракати ҳам боланинг шаклланиб келаётган соф қалби ва онггига қандай таъсир кўрсатиши ҳақида ўйлашимиз, бу масалада зиммамизда қандай масъулият борлигини доимо ҳис этиб туришимиз лозим.

Бош Қомусимизнинг 66-моддасида “Вояга етган меҳнатга лаёқатли фарзандлар ўз ота-оналари ҳақида ғамхўрлик қилишга мажбурдирлар”, деб кўрсатиб ўтилган. Аслида ота-оналарнинг олдидаги мажбуриятлари ахлоқий қоидалар ҳисобланади. Демак, бу қоидалар давлат томонидан ўрнатиб қўйилишига туб сабаблар бор. Бу жамиятмизда, ҳатто бугунги кунда ҳам ўз ота-онасига, фарзандларига бепарво қараётган, уларни қаровсиз қолдираётган кимсаларнинг учраб туришидир.

Аҳмад Дониш айтади:

Сен отангга ҳар на қилдинг яхшилик,

Кут болангдан яхшиликка яхшилик.

Фарзандлар ўз ота-оналарига бир умр яхшилик қилсалар ҳам камлик қилади. Шундай экан улар ҳар кун, ҳар дақиқа падари бузрукворлари ва волидаи муҳтарамаларини рози қилиш, яхши хулқи ва ишлари ила хурсанд этиш ўйи билан яшамоқлари керак. Шуни унутмаслик жоизки, бугунги фарзанд эртага ота-она бўлади. Фарзанд ота-онасига қандай муносабатда бўлса, келажакда унинг боласи ҳам унга шундай муносабатда бўлади.

Демак, фарзандларимизни маънавиятли инсон бўлиб улғайиши учун уларни китоб ўқишга, ўқигандаям қандай китобни ўқишни ҳам ўргатмоғимиз лозим. Чунки, китоб ҳаёт акси, ундаги ижобий қаҳрамонлар эса уларга ибрат бўлади. Болаларни яхши кишиларга ўхшашга ўргатиб тарбияласак, ҳаёт давомида унинг мевасидан баҳраманд бўламиз.

Зулфия ЯКУБОВА,

Хоразм вилояти педагог кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш институти ўқитувчиси

Ёш оила – ёш ниҳол

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:59:48 GMT

Ёш оила – ёш ниҳол

у қачон улкан чинорга айланади?

Ўз жисмидан икки-уч баробар катта ва оғир юкни кўтарганча одимлаётган чумолини ҳеч кузатганмисиз? У тенгсиз азоблар билан хас-чўплар оралаб ўз уяси томон илгарилайди. Шундай пайтда чумолининг оғзидан ўлжасини олмоқчи бўлиб кўринг-чи?! Миттигина жонзот ўз насибасини осонликча бериб қўймайди, оёқлари ердан узилса-да, унга ёпишганча тураверади. Нима учун? У бунга шунчалик муҳтожми? Йўқ, албатта. Аммо шу ҳашаротда ҳам яшаш учун курашиш инстинкти мавжуд. Бу ҳол, ҳаттоки, ўсимлигу дарахтларда ҳам

учрайди.

Боғимиздаги икки олма дарахти орасидан бир терак униб чиқди. У дарахтлар соясида жудаям нимжон, қуёш тафтидан бебаҳра ўсарди. Икки-уч йил ўтиб, шаҳардан қишлоққа борганимда, боғни айлана туриб, яна ўша теракка кўзим тушди. Таажжуб! Ўша нимжон ниҳол бир-бирига чирмашиб кетган олма шохларининг орасидан ўтиб, кўкка бўй чўзибди. Буни қаранг-а, ҳаётга иштиёқ қанчалик кучли! Ўсимлик ва ҳайвонларга хос биофиллик (ҳаётни севиш) одамзотда онгли равишда кечгани боис бир неча баробар юксакроқ бўлмоғи керак. Аммо кўкси тоғдек баъзи ёшлар кундалик турмушда учраган кичиккина тўсиқни-да забт этолмай, тушкунликда қолганига гувоҳ бўламиз. Не-не машаққатлар билан тикланган оила қўрғони фалакнинг салгина эпкинидан осонликча дарз кетади. Ҳатто муҳаббат ила боғланган икки қалбнинг муқаддас риштаси қаттиқроқ тортилиш пайти келганда тез узилади...

Чамбарчас икки омил

– Мамлакатимизда фуқаролар эркин ва тенг ҳуқуқлидирлар, – дейди педагогика фанлари номзоди Фарида Эгамбердиева. – Бугун собиқ тузумдаги каби “олма пиш, оғзимга туш” қабилида иш тутмоқ ва яшамоқ ярамайди.

Истиқлол йилларида мамлакатимиз иқтисодиёти ва ижтимоий-сиёсий тизимида кенг ислоҳотлар олиб борилди. Натижада аҳоли турмуш даражасининг ўсганлигини барчамиз кўриб ва билиб турибмиз. Бу ютуқларга осонликча эришилаётгани йўқ, албатта. Булар минг-минглаб кишиларнинг уйқую ҳаловатдан кечиб, тинимсиз меҳнат қилаётгани самарасидир. Аммо шундай кимсалар учраб турибдики, уларнинг хатти-ҳаракатини кўриб, юритаётган фикр-мулоҳазасини эшитиб, кайфиятинг бузилади. Баъзан кўча-кўйда, таниш-билишлар даврасида ёш оиласининг парокандалиги, иқтисодий таназзули сабабини “яшаш қийин бўлиб кетди” дея изоҳлаётган кишиларга кўзимиз тушади. Шунда уларга қараб ачинасан киши.

Баъзи оилаларнинг катта дабдабабозлик билан тўй қилиб, сўнгра иқтисодий танг аҳволга тушиб қолаётгани, оқибатда эса янги кўчириб ўтқазилган ёш ниҳол мисол ёш оиланинг моддий, маънавий-руҳий инқирозга юз тутаётганига гувоҳ бўламиз. Баъзан оиладаги моддий етишмовчилик ёшлардаги ишбилармонлик маҳорати, иқтисодий билим, ижтимоий-сиёсий онг ва дунёқараш етарли даражада шаклланмаганидан, никоҳдек муқаддас риштага масъулиятсизлик билан қарашдан, фарзандлар олдидаги бурчга садоқатсизликдан келиб чиқади. Нима бўлганда ҳам, фикрлаш қобилиятига эга инсон ўз тақдирини ўзи белгилай олиши, ўзи учун қулай яшаш шароитини ярата билиши бор гап. Зеро, Президентимиз таъкидлаганидек, “Мустаҳкам оила ва бахтли турмуш, авваламбор, оила қурадиган ёшларнинг ўзига, уларнинг ақл-заковати, маънавий фазилатларига, оила, жамият олдидаги ўз бурчи ва масъулиятини чуқур англаб етишига боғлиқ”.

Оила мустаҲкамлиги гарови

– Оила қўрғонининг мустаҳкамлиги пойдеворининг бақувватлигига боғлиқ, – дейди Шайхонтоҳур туман марказий поликлиникаси никоҳланувчи шахслар бўйича масъул шифокори Мастура Абдураҳимова. – Бу пойдевор эса нафақат муҳаббат, ўзаро ишонч, балки жисмонан ва маънан саломатлик асосидаги муносабатлардан тикланади. Оила бўсағасидаги ёшларнинг никоҳдан олдин тиббий кўрикдан ўтиши мана шундай ишончли муносабатларга асос бўлади.

Истиқлол берган буюк неъматлардан бири келажак авлодга давлат миқёсида соғлом муносабатнинг қарор топганидир. Ёшларнинг тиббий маданиятини ошириш, оналик ва болаликни муҳофазалаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Никоҳланувчи шахсларни тиббий кўрикдан ўтказиш тўғрисида”ги қарори қабул қилиниб, барча туман поликлиникаларида махсус комиссиялар тузилди. Ҳозирда катта ҳаёт остонасига қадам қўяётган ёшлар яшаш жойидаги муассасаларда беш йўналишда – сил, ОИТС, наркология, тери-таносил ва руҳий касалликлар бўйича ФҲДЁ йўлланмасига кўра бепул тиббий кўрикдан ўтказилмоқда. Бу эса, аввало, соғлом оилани шакллантириш учун шарт-шароит яратади, ирсият билан боғлиқ ва туғма касалликларга чалинган болалар туғилишининг олдини олишга хизмат қилади. Бундай тадбирлар мустаҳкам оиланинг таянчи, соғлом авлоднинг гарови экани, шубҳасиз.

СоҒлом муҲит асоси

– Мамлакатимиз Президенти “Ёш оилани ҳаётнинг турли тўфонларидан асраш, унинг мустаҳкам оёққа туриб олиши учун елкадош бўлиш, бу борада зарур кўмак, маслаҳат кўрсатишда маҳалланинг роли ва аҳамиятини ҳеч нарса билан қиёслаб бўлмайди”, дея айни ҳақ гапни айтган. Баъзан турмушимизда учрайдиган кичик-кичик муаммолар эр-хотин ўртасида жиддий тушунмовчиликларни келтириб чиқаради, – дейди Ҳамза тумани бош имом-ҳатибининг хотин-қизлар бўйича бош маслаҳатчиси Тўтинисо Масаидова Бу эса ёш оилаларнинг бузилиб кетишига ҳам сабаб бўлиши мумкин. Шундай пайтда катта ҳаёт тажрибасига эга бўлмаган, турмушнинг майда чигалликларига босиқлик ва кенг мулоҳаза билан ёндашмайдиган ёшларга тўғри маслаҳат бериш керак. Бугун худди шу вазифани ҳар бир маҳаллада обрўли, ҳаётий тажрибаси бор, диний ва дунёвий билимларга эга кишилардан тузилган Яраштириш комиссияси бажармоқда.

Ажрашмоқчи бўлган оила дастлаб ўзи яшаётган маҳалла фуқаролар йиғинига мурожаат этади. Сўнгра эр-хотинга уч ойлик муддат берилади. Бу орада Яраштирув комиссияси ўша оила билан махсус шуғулланади. Агар шунда ҳам эр-хотин фикридан қайтмаса, ариза ФҲДЁ бўлими ёки судга оширилади. Бугунги кунда кўплаб низолар ярашув билан ҳал қилинмоқда.

– Яқинда туманимиздаги “Баҳор” маҳалласида яшовчи ёш оиладан ариза тушди, – дея гапида давом этади маслаҳатчи опа. – Ажралиш тарафдори – келин. Эри топар-тутармон, гулдек фарзандлари бор. Ҳолатни ўрганиб билдик-ки, яқинда қайин опа ўз оиласидан ажрашиб, қайтиб келган. Икки орада майда муаммолардан низо келиб чиққан. Турмушнинг аччиқ-чучугини тотиб кўрмаган келин ажрашишга қарор қилган. Биз унга оиланинг муқаддаслиги, отасиз ё онасиз ўсишнинг фарзанд руҳиятига салбий таъсирини тушунтирдик. Қайин опа билан ҳам суҳбатлашиб, маслаҳатлар бердик. Ариза қайтариб олинди ва оила ҳозир аввалгидек тотув ҳаёт кечираяпти. Демакки, ўзаро бир-бирини тушуниш – маънавий-руҳий соғлом муҳитнинг асоси, ҳамдаму ҳамжиҳат эр ва хотин эса оила айвонини ушлаб тургувчи мустаҳкам устунлардир.

Оила – катта жамиятнинг кичик бир бўлаги. Жамиятнинг обод ва фаровон бўлиши, аввало, ушбу кичик жамиятнинг тинч ва тотувлигига боғлиқ. Зотан, аҳил оилада соғлом муҳит қарор топади. Соғлом муҳитдагина одоб-ахлоқли, меҳнатсевар, ўз халқининг миллий қадриятлари, урф-одатлари ва анъаналарига ҳурмат билан қарайдиган ёшлар камолга етади. Жисмонан соғлом, маънавий етук, масъулиятни тўлиқ ҳис қиладиган, турмуш талотумларига тайёр, курашларда руҳию қадди букилмас ёшлар эса мустаҳкам оила қўрғонини бунёд этишга қодирдир.

Дилшодбек КАРИМ

БАЛДАИ МАҲФУЗА ДЕРЛАР...

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:57:43 GMT

БАЛДАИ МАҲФУЗА ДЕРЛАР...

“Бобурнома”да Самарқанд тасвири

Инсон қачон азиз бўлади? Қачон у меҳру муҳаббатга лойиқ кўрилади? Умуман, инсон деган чинакам номга муносиб бўлишнинг шартлари қайси нуқтада экан? Албатта, бу саволларга жавоб бериш мумкин. Мардлик, ҳалоллик, покдиллик каби фазилатлар инсон қадрини юксакка кўтаради.

Юқорида қўйилган саволларга биз ҳам яққол мисол билан, исбот билан жавоб беришга шайланамиз. Шунда чинакам мард инсон, йирик шахс сиймосида намоён бўладиган боболаримиздан Заҳириддин Муҳаммад Бобурни ёдга оламиз. Унинг таржимаи ҳолига – ҳаёт йўлига нигоҳ ташлаймиз...

Жозиба деган нарса кишининг кўрки ҳисобланади. У инсонни сеҳрлайди, бошқаради. Сиз бундайн инсон билан ҳамсуҳбат бўлсангиз, ундан айрилгингиз келмай қолади, унинг файзидан ботинингиз нурланади, маъноли жумлаларидан ҳайратга тушасиз. Ҳеч иккиланмай айтиш мумкинки, ҳазрат Бобур Мирзодаги жамики фазилатлар йиғилиб, жозиба шаклига кирган. У асрлар ўтса-да, одамларни ўзига жалб қилишда давом этяпти.

“Бобурнома”даги фактлар, тасвирлар, тафсилотлар, самимий услуби кишини лол қолдирмай иложи йўқ. Биз муаллифнинг ростгўй инсон эканлигига, оқил шахслигига тан берамиз. Агар асардаги маълумотларни гуруҳлаб чиқсак, унда турли шахсларга берилган тавсиф, ҳудудлар ҳақида географик, этнографик, тарихий ва ҳоказо маълумотларни ўқиймизки, бу Мирзо Бобур дунёқарашининг нечоғлик кенг бўлганига далолат қилади.

Самарқанд юртимизнинг энг қадимий, энг қадрли шаҳарларидан. Биз Бобурномада Самарқандни ўзгача меҳр билан тавсифланганига гувоҳ бўламиз: “Рубъи маскунда Самарқандча латиф шаҳр камроқдур”.

Рубъи маскун – тўрт томон, чор атроф демакдир. Демак, дунёнинг тўрт томонида Самарқанд каби латиф шаҳар кам. Латиф сўзи, одатда, юмшоқ, мулойим, нафис каби маъноларни ифода этади. Муаллиф латиф деганда Самарқанднинг ҳавоси мулойим демоқчи бўлганми? Ёки Самарқанд одамларининг ҳалим қалбли эканлигига ишора этганми?

Ёки барча хислатларни шу бир сўзда мужассам қилган бўлса ҳам, не ажаб!

“Ҳеч ёғий қаҳр ва ғалаба била мунга даст топмоғон учун балдаи маҳфуза дерлар”.

Бобур Мирзо Самарқандни ёғийлар – душманлар забт эта олмаганларини таъкидлаган: “...ҳеч ёғий қаҳр ва ғалаба била мунга даст топмоғон”, шунинг учун “балдаи маҳфуза дерлар”. “Балда” сўзи шаҳар, “маҳфуза” – сақланган, ҳимоя қилинган демакдир. Хулоса қилиш мумкинки, Мирзо Бобур даврида Самарқандни сақланган, ҳимоя қилинган шаҳар деб таърифлашган экан!

“Темурбек пойтахт қилиб эди. Темурбекдин бурун Темурбекдек улуғ подшоҳ Самарқандни пойтахт қилғон эмастур”.

Демак, ҳазрат Бобурнинг маълумот беришича, Самарқандни Соҳибқирондан олдин у киши каби бирор ҳукмдор пойтахт сифатида белгиламаган. Бу эса Самарқанднинг “балдаи маҳфуза” деб таъриф этилиши, нуфузининг ошиши, “жаҳон сайқали” мақомига кўтарилиши бевосита Амир Темур сиёсати билан боғлиқ бўлганлигини билдиради.

Бобур кейинги ўринларда Самарқанд аҳлининг эътиқодига тўхталади, бугунги кунда истиқлол шарофати билан зиёратгоҳга айланган Имом Исмоил ал-Бухорий қабри, имом Мотуридий қишлоғи ҳақида маълумот беради, “Ҳидоя” асари муаллифи Марғинонийни ҳам эслайди. Сўнг Самарқанднинг географик ўрни, қўшни ҳудудлари, сувлари – дарёларини таърифлайди, шу ўринда Самарқандда боғдорчилик ривожлангани билан боғлиқ ажойиб далилни келтиради:“Узуми ва қовуни ва олмаси ва анори, балки жамъи меваси хўб бўлур. Вале икки мева Самарқанддин машҳурдир: себи Самарқанд ва соҳибийи Самарқанд”.

Маълумки, “себ” – олма демакдир. Ҳазрат Бобур яшаган даврда Самарқанд олмаси ва узуми бизнинг ўлкамизда анча машҳур ҳисобланган экан.

“Темурбек ва Улуғбек мирзонинг имороти ва боғоти Самарқанд маҳаллотида кўптур”.

Бундан келиб чиқадики, Самарқандда қурилган диққатга сазовор иморатларнинг аксари Амир Темур ва Мирзо Улуғбекка тегишли бўлган.

“Самарқанд аркида Темурбек бир улуғ кўшк солибтур, тўрт ошиёнлиқ, Кўк саройға мавсум ва машҳур ва бисёр олий имораттур”.

Арк, одатда, ҳукмдор қароргоҳи маъносини билдиради. У давлат ишлари амалга ошириладиган ҳукумат маҳкамаси вазифасини бажарган. Самарқанддаги арк Амир Темур давлатининг бошқарув идораси саналган. Ўша ерда Соҳибқирон кўшк – сарой қурдирган. Маълумки, кўшк ўта ҳашаматли қаср маъносини билдириб, у одатда, камида икки қаватли қилиб қурилган. Бобурнинг маълумотига қараганда, Амир Темур тўрт қаватли – тўрт ошиёнли қаср бунёд қилдирган, у “Кўксаройға мавсум”, яъни Кўксарой деб номланган (мавсум – номли демакдир), шу ном билан машҳур бўлган ва жуда ҳам кўркам, баландлиги – олийлиги кишиларни ҳайратга солган. Афсуски, бугунги кунгача ўша қаср сақланиб қолмаган. Биз фақатгина Бобурнинг ушбу маълумотига суяниб, Соҳибқирон Самарқандда яшаган қасрни тасаввур қила оламиз, холос. Шу жиҳатдан ҳам, мазкур маълумот ўта қимматлидир. Тўғри, Абдураззоқ Самарқандий, Давлатшоҳ Самарқандий, Шарафиддин Шомий, Шарафиддин Али Яздий каби тарихчилар ҳам Амир Темур қурдирган бинолар ҳақида маълумот қолдиришган, лекин уларнинг ҳеч бирида “Бобурнома”даги каби содда ва аниқ тасвир учрамайди.

Кейинги ўринларда Бобур Мирзо Самарқанднинг ўша даврда Оҳанин деб номланган дарвозасига яқин қалъада Амир Темур қурдирган масжид ҳақида гапирган. Бу масжид қурилишида ҳиндистонлик сангтарош – тош йўнувчилар меҳнат қилишган экан. Пештоқида эса ўта гўзал санъат билан “Қуръон”дан оят битилган.

Бобурнинг айтишича, Самарқанднинг шарқий қисмида Боғу Бўлду ҳамда Боғи Дилкушо деган иккита ажойиб боғ барпо қилинган. Боғи Бўлду аркка йироқ, Боғи Дилкушо яқинроқ жойлашган. Айнан Боғи Дилкушодан бошлаб Самарқанднинг Феруза дарвозасигача бўлган оралиқда хиёбон – катта кўча бунёд этилган ва унинг икки тарафига терак экилган. Боғи Дилкушода ҳам бир қаср бўлиб, унда Амир Темурнинг Ҳиндистон жанги сурати чизилган.

Сиз “Бобурнома”ни ўқир экансиз, ўзингизни темурийлар давридаги Самарқанд шаҳрига тушиб қолгандек ҳис этасиз!

Бобур Нақши Жаҳон, Боғи Чинор, Боғи Шамол, Боғи Биҳишт боғларини, турли мадрасаларни, Улуғбек расадхонасини ҳам батафсил таърифлайди, уларнинг жойлашиш ўрни – жанубдами, шарқдами, ғарбдами, шимолдами – ҳаммасини айтиб ўтган.

У табиатан олим инсон бўлган. Ҳолатни, вазиятни таҳлил қилган. Даврни, одамларни яхши тушунган.

Эътиборли жиҳати Бобур Мирзо тарихни бўяб-бежамасдан, очиқ-ойдин ёзиш тарафдори бўлган. Шунинг учун бугун “Бобурнома”ни эъзозлаймиз, қийналмасдан мутолаа қиламиз.

Хулоса қилиб айтганда, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, гарчи тақдир ҳукми билан ўз юртини тарк этса-да, миллати, халқи, керак бўлса, даҳо сифатида инсоният ва тарих олдидаги вазифасини, бурчини аъло даражада уддалаган. Биз ундан ибрат олишимиз лозим.

Акром МАЛИК

МАЪРИФАТГА ИНТИЛИШ

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:56:19 GMT

МАЪРИФАТГА ИНТИЛИШ халқимизнинг азалий одатларидан биридир

Вақт – оқар сув. Тарих олдида йигирма уч йил кўз очиб юмгулик фурсат. Лекин ана шу қисқа давр юртимиз ижтимоий-маънавий ҳаёти ривожи учун оламшумул ютуқларни олиб келди. Истиқлол халқимизга озод ва обод Ватанда эркин яшаш бахтини берди. Юртбошимиз таъбири билан айтганда, одамларнинг онги, дунёқараши ўзгарди, халқимиз ўз ҳақ-ҳуқуқига эга бўлди, қадр-қимматини англади. Халқимизнинг бир пайтлар топталган қадриятлари қайта тикланди.

Оилаларимиз тинч, хонадонларимиз файзли. Унда яшовчи одамлар кундан-кун ёруғ орзу-умидлар билан тонг оттирмоқда. Айниқса, ёш авлоднинг замонавий билимларни пухта ўзлаштираётгани чексиз қувонч бахш этади.

Биргина мисол: бундан 20-30 йил олдинги ота-оналар орасида қизини ўқитиб, олий маълумотли бўлишини истовчилар жуда камчиликни ташкил этган бўлса, бугун қизларимиз ҳар соҳада йигитлар билан елкама-елка меҳнат қилишмоқда.

Республика Маънавият тарғибот маркази раҳбари Қаҳрамон Қуронбоев билан бўлган суҳбатимиз ҳам юртимиздаги ана шу ўзгаришлар, одамларимиз онги ва дунёқарашининг кундан кун ўсиб бораётгани, бир сўз билан айтганда, жамиятимиздаги маънавий-маърифий муҳит ва ёшларга яратилаётган кенг имкониятлар хусусида бўлди.

– Қаҳрамон ака, маълумки, фарзанд тарбияси, аввало, оиладан бошланади. Соғлом оиладагина соғлом болалар камолга етади. Ана шу эзгу амаллар ривожи йўлида Сиз раҳбарлик қилаётган марказ томонидан қандай ибратли ишлар амалга оширилмоқда?

– Дарҳақиқат, фарзандларимиз маънавиятига эътибор қаратиш нафақат оиланинг, балки бутун бир жамиятимизнинг бурчидир. Шу сабабдан Марказимиз томонидан умумтаълим мактаблари ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълим муассасаларида маънавий-маърифий тарғибот тадбирлари, давра суҳбатлари, учрашувлар ўтказилмоқда. Маҳаллаларда ҳам ота-оналар учун турли маънавий-маърифий тадбирларнинг ташкил этилишига эътибор қаратилмоқда.

Шунингдек, Марказимиз томонидан вилоятларда ташкил этилаётган ўқув-семинарлар, видеоанжуманлар ҳам ўз самарасини бермоқда. Хусусан, республика Маънавият тарғибот маркази, Олий ва ўрта махсус таълим, Халқ таълими вазирликлари ва Ўрта махсус касб-ҳунар таълими маркази ҳамкорлигида “Амалга ошираётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир” номли маърузанинг барча таълим муассасаларида ўқитишнинг назарий ва амалий жиҳатларига бағишланган видеоанжуманлар ўтказилди.

Республика Маънавият тарғибот маркази томонидан жорий йилнинг январь ойида ҳудудлардан саралаб олинган 140 нафар жамоатчи тарғиботчилар учун икки босқичли ўқув семинари ташкил этилди. Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси раиси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимларининг маънавий-маърифий ишлар бўйича ёрдамчилари Республика Маънавият ва Маърифат Кенгашининг 2013 йил 15 ноябрдаги йиғилиши баёнига кўра бевосита, Республика Маънавият тарғибот марказига ҳисобдорлиги белгилаб қўйилди. “Наврўз” умумхалқ байрами муносабати билан ҳудудларда шоир-ёзувчилар, олимлар, кино ва театр намояндалари, эстрада хонандаларидан иборат жами 287 нафар тарғиботчидан ташкил топган гуруҳлар шакллантирилиб, улар томонидан жойларда 1 минг 562 та маънавий-маърифий тадбирлар, жонли мулоқот ва ижодий учрашувлар ўтказилди.

Жорий йилнинг февраль ойида Бухоро вилояти ҳокимлиги, Республика Маънавият тарғибот маркази ҳамда унинг минтақавий бўлимлари, “Тасвирий ойина” ижодий уюшмаси ҳамда унинг ҳудудий бўлимлари ҳамкорлигида “Соғлом бола йили” Давлат дастурини кенг тарғиб этиш мақсадида “Соғлом бола – ёруғ келажагимиз асоси” мавзусида республика кўргазмали семинари ташкил этилди.

– Бугун истиқлол туҳфа этган тинчликнинг қадрига етиш, уни кўз қорачиғидек асраш, турли ёт ғоялар таъсиридан ёшларимизни ҳимоя қилиш, энг муҳими, халқимиз онги ва тафаккурининг ўсишида жонбозлик кўрсатиш, нафақат юртимиз зиёлиларининг, балки ўзини мана шу юрт ривожига дахлдор деб билувчи ҳар бир замондошимизнинг фуқаролик бурчидир. Бир сўз билан айтганда, одамларимиз бу ҳаётий ҳақиқатларни тўла англаган ҳолда ҳар жабҳада ўз маънавий позициясини белгилаб олмоқда...

– Мушоҳадаларингизни мазмунан давом эттирсам. Бугунги кунда дунё миқёсида содир бўлаётган турли нохуш воқеаларни кузата туриб, гўзал Ўзбекистонимизда ҳукм сураётган тинчликнинг нақадар азиз неъмат эканлигини яна бир бор юракдан ҳис этамиз. Айниқса, турли миллат ва элатлар истиқомат қилаётган юртимизда ўзаро дўстлик ва ҳамжиҳатлик ришталарининг мустаҳкамлиги кишига хушнудлик бахш этади.

Бугун ҳеч бир юртдошимиз мамлакатимиз гуллаб-яшнаши, унинг халқаро майдондаги обрў-эътиборининг юксалиши, турмуш даражамизнинг янада яхшиланиши йўлида олиб борилаётган кенг кўламли ижтимоий воқеликлардан четда тургани йўқ. Мустақиллик берган кенг имкониятлар сабаб ўз орзу-мақсадлари йўлида тинимсиз изланмоқда, меҳнат қилмоқда. Айниқса, тадбиркорликка берилган кенг имкониятлар халқимиз учун айни кутилган тарихий воқеа бўлди, десак хато бўлмайди. Чунки қадимдан ижодкорлик ва меҳнатсеварлик қон-қонига сингиб кетган, дунё миқёсида ҳунармандчилик ва меъморчиликнинг тамал тошини қўйган ўзбек халқи бу эркинликдан чин маънода завқланди, мустақилликнинг туб моҳиятини юракдан ҳис қилган ҳолда белини маҳкам боғлаб ишга киришди. Натижада, юртимиз бўйлаб кўплаб фабрикалар, катта-кичик цехлар, корхоналар ишга тушди. Уларда бизга фахр улашувчи ўзимизнинг маҳаллий маҳсулотлар ишлаб чиқарила бошланди. Айниқса, чет давлатлар билан ҳамкорликда очилаётган қўшма корхоналар кишига юксак ғурур бағишлайди. Энди биз қандайдир чет эл шаҳарларига хомашё етказиб берувчи жойдан халқаро талабларга жавоб бера оладиган маҳсулот ишлаб чиқарувчи йирик индустриал давлатга айландик. Қувонарлиси, бу маҳсулотлар кўплаб халқаро иқтисодий анжуманларда илиқ фикрлар билан қабул қилинди. Яна бир дилга қувонч улашувчи жиҳати шуки, тадбиркорлик натижасида бугунги кунга қадар минглаб, миллионлаб янги иш ўринлари яратилди ва яратилмоқда.

Бу мисолларни бежизга тилга олмаяпмиз. Чунки ҳар қандай ўзгариш, аввало, инсон иродаси ва меҳнати билан амалга оширилади. Онги ва тафаккури юксалмаган, боқимандалик ва ўзибўларчилик кайфиятига берилган, асосийси, шукроналик туйғуси билан яшамайдиган инсондан, халқдан бундай катта ўзгаришларни кутиш қийин. Бугун ҳар бир юртдошимиз ана шу тарихий ҳақиқатни теран ҳис қилган ҳолда орзу ва мақсадларини ана шу мезонлар асосида шакллантирмоқда.

– Ҳақли равишда айтиш керакки, бугун ёшларимиз учун яратиб берилаётган кенг имкониятларнинг саноғига етиш қийин. Айниқса, мамлакатимизда ёшларга оид қабул қилинаётган ҳуқуқий ҳужжатларнинг кўлами ва даврталаблилиги, моҳияти кишини қувонтиради. Шу ўринда марказнинг мамлакатимиздаги ёшлар билан олиб бораётган амалий ишлари ҳақида ҳам тўхталиб ўтсангиз.

– Жорий йилнинг Соғлом бола йили деб номланиши ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасида ёшларга оид давлат сиёсатини амалга оширишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарорининг эълон қилинишидан ҳам англаш мумкинки, ёшлар масалалари ҳозирда давлат сиёсатининг устувор жиҳатларидан биридир. Олиб борилаётган мазкур изчил ишлар давоми сифатида Марказимиз томонидан ҳам бир қанча ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан, Марказ ва унинг минтақавий-ҳудудий бўлимлари, давлат ва жамоат ташкилотлари билан ҳамкорликда олимлар, сиёсатчи мутахассислар, ижодкор зиёлилар иштирокида аҳолининг турли қатламлари ўртасида жорий йилнинг олти ойи давомида 24 минг 690 та учрашув, суҳбат, маъруза, савол-жавоб ва бошқа маънавий-маърифий тадбирлар ўтказилди. Шунингдек, Республика Маънавият тарғибот маркази қошида олий таълим муассасаларининг “Маънавий-ахлоқий ва тарбия ишлари” бўйича проректорларидан иборат Кенгаш ташкил этилди. Республика Маънавият тарғибот маркази ва унинг минтақавий-ҳудудий бўлимлари ўртасида тезкор маълумотлар алмашинувини йўлга қўйиш мақсадида Марказ UNICON.UZ ДУК томонидан электрон ҳужжат айланиши тизими (е-hujjat ва e-xаt) билан таъминланди. Қўшимча равишда Республика Маънавият тарғибот марказининг еzgulik.uz веб-сайти яратилди.

Миллий ғоя ва мафкура илмий-амалий маркази томонидан жорий йил давомида 15 номдаги китоб ва услубий қўлланма, 8 номда 25 минг нусхада буклетлар, 8 номда 80 минг нусхада плакатлар мажмуи тайёрланди ҳамда 30 га яқин турли долзарб мавзуларда слайд материаллари, йўриқномалар ишлаб чиқилиб, таълим муассасаларига ҳамда турли вазирлик, идоралар, корхоналарга бепул тарқатилди. Маънавий хуружлар, ахборот ва мафкуравий таҳдидларнинг олдини олиш, миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини оширишга қаратилган 12 та республика илмий-амалий конференцияси ўтказилди.

Жамила ҲАЙДАРОВА

суҳбатлашди

Ҳайрат дақиқалари

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:55:18 GMT

Ҳайрат дақиқаларининг ҳақиқатлари

Мустақилликнинг дастлабки кунлариданоқ Юртбошимиз театр санъатига алоҳида этибор қаратиб, мамлакатимизда мавжуд театрларни қайта таъмирлаш, замонавий жиҳозлар ўрнатиш, иқтидорли ёшлар учун студиялар ташкил этишни йўлга қўйди. Бугунга келиб, театрдан томошабин аримайди. Бу, ўз навбатида, халқнинг маърифати, маданияти тобора юксалиб бораётганидан далолат беради. Ўзининг ҳалол меҳнати туфайли эл эъзозига сазовор бўлаётган актёрлар маънавият тарғиботчиси сифатида эл орасида қадр топмоқда. Ана шундай ўз касбининг фидойиларидан бири Ўзбекистон халқ артисти Эркин Комилов билан кечаги кун хотиралари ва бугуннинг истиқболли онлари ҳақида суҳбатлашдик.

“Президентимизнинг “Ўзбек Миллий академик драма театрининг юз йиллигини нишонлаш тўғрисида”ги қарори қабул қилинди”. Биргина шу сўз замирида халқимизнинг бой маданий мероси ва анъаналарини асраб-авайлаш, юртдошларимиз, айниқса, ёш авлодимизни миллий ва умумбашарий қадриятлар, Ватанга муҳаббат ва садоқат руҳида камол топтиришдек эзгу мақсад мужассам. Зеро, театр кишилар маънавий оламини шакллантирадиган қудратли кучга эга. Шу боис ҳам у ибратхона дея эъзозланади.

– Истиқлолнинг қарийб йигирма уч йиллик даври мобайнида юртимизда барча соҳада улкан ўзгаришлар, ривожланиш палласи бўлди ва давом этяпти. Хусусан, санъат соҳасида ҳам кенг кўламли ишлар амалга оширилди. Тажрибали устоз сифатида, кичкинтойлар учун мўлжалланган спектакллар ҳақида қандай фикрдасиз?

– Ёш авлод бизнинг бугунимиз, эртамиз давомчиларидир. Уларнинг ҳар томонлама етук инсон бўлиб улғайишлари учун театр ижодкорлари ҳам ўз ҳиссасини қўшяпти. Мана, Соғлом бола йили муносабати билан Республика ёш томошабинлар театри қайта таъмирланди, кетма-кет янги спектакллар намойиш этиляпти. Эртак қаҳрамонларининг турли-туман саргузаштлари кичкинтойларга олам-олам қувонч улашмоқда. Қолаверса, Ўзбек Миллий академик драма театрида ҳам байрам кунлари болажонлар учун томошалар ташкил этилади. Катталар боласини телевизор қаршисига “михламасдан” театрларга олиб борса, уларнинг маънавий олами янада бойийди, маърифатли, теран фикрли бўлиб вояга етади.

– Эркин ака, ёшлигингизда болалар театри бўлганми? Умуман, сизнинг болалигингиз қандай ўтган-у, набираларингиз қандай улғаймоқда?

– Очиғи, мен кутган савол бўлди. Мен Андижон вилояти Кўрпа қишлоғида туғилганман. Уйимизда битта сиёҳдон ва битта ручка бор эди. Эрталаб Фаридахон синглим ручка ва сиёҳдонни олиб мактабга кетарди. У қайтгач, ручка билан сиёҳдонни кўтариб мен мактабга борардим. Биз оилада йигирма икки нафар фарзандмиз. Ака-укалар бир-биримизнинг кийимимизни кийиб, кураш тушиб, топганимизни ўртада тақсимлаб, оч қолган пайтларимиз бир-биримизга суяниб катта бўлганмиз. Болалар театри йўқ эди. Ёшларнинг бели меҳнатдан дол бўларди. Оға-инилар, сингилларим билан далада меҳнат қилганмиз, мактабдан қолиб, пахта терганмиз. Байрамларимиз таъқиқланиб, сумалаклар, ҳалимлар ариққа оқизилганини кўрганмиз. Заҳматли кунлар эртак мисоли хотирамда қолди. Тинчлик шарофати билан барча қадриятларимиз, урф-одатларимиз қайта тикланди. Қаранг, ҳар кунимиз байрамдай ўтади-я! Ёшларнинг салоҳиятини айтмайсизми?! Юртимизнинг истаган жойига борсангиз коллежлар, лицейлар барпо этилган. Ёшларнинг ўқиб-изланишлари учун барча имкониятлар яратилган. Фарзандларини севувчи шундай юрт яна қаерда бор?! Ҳозир дориламон замонда яшаяпмиз. 21 нафар набирам, биттагина эварам фаровон замонда, тинчлик-хотиржамликда улғаймоқда. Набираларимдан бири Америкада ўқийди, яна бири Японияда. Қолганлари ҳам олий ўқув юртларида таҳсил оляпти.

– Ҳаётни бежиз оқар сувга менгзашмайди. Одамлар умри давомида ўзлари учун янгиликларни кашф қилишга интилади. Аммо ҳар ким ҳам яшашнинг асл саодатини англаб етмайдигандай. Даврлар силсиласини кўрган инсон сифатида умр мазмуни нимада деб биласиз?

– Атоқли шоир Муҳаммад Юсуф ёзганидек: “Одам бўлиб келдик, одам бўлайлик. Эл, юрт дардига малҳам бўлайлик”. Бола-чақам, турмушим, ишим, деб умримиз ўтаётганини билмай қоламиз. Аммо инсоннинг мақсади фақат пул топишдан иборат эмас-ку, тўғрими?! Киши фақат ўз манфаатини кўзлаб эмас, атрофдагиларга ҳам эзгулик улашиб яшаса, ҳаёти фараҳбахш, умри мазмунли ўтади. Ўзгалар дарди билан яшаш ҳақиқий инсонийлик белгисидир.

Биргина мисол, илгари одамлар “қўшни ҳаққи” деган гапга қаттиқ риоя этишган. Қозондаги овқатидан бир коса, ярим коса қўшнисига чиқарган. Онам раҳматли, тандирда иссиқ нон ёпса, биттасини сочиққа ўраб, “Эркинбой болам, мана бу нонни Раҳима холангга олиб чиқиб бер”, деб қўлимга тутқазарди.

Маҳаллада кимнингдир уйида ҳашар бўлса, етти ёшдан етмиш ёшгача ҳаммамиз бирдек меҳнат қилардик. Дошқозонларда ош пишириб, дастурхон атрофида жам бўлардик. Кимнингдир бошига ташвиш тушса, хонадонида нотинчлик бўлса, мушкулотда қолиб зориқса, жимгина қараб ўтирмасдан уларга ёрдам бериш зарур. Яшашдан асл мақсад ҳам шудир. Ахир, инсон билан тирикдир инсон, дейишадику!

– Инсонлар орасидаги меҳр-оқибат йўқоляпти, демоқчимисиз?

– Йўқ, ундай демоқчи эмасман. Халқимиз азалдан бағри кенг, саховатпеша. Уларнинг бошидан сув ўгириб ичса арзийди. Ҳалол, виждонли, бировнинг кўнглини қолдирмайдиган, бошқаларнинг ризқига хиёнат қилмайдиган, меҳр-мурувватли. Лекин муҳит ўзгармоқда. Дунёнинг турли ҳудудларида сиёсий бўҳронлар авж олиб, кишилар орасида ваҳима, хавотир кучайиб бормоқда. Бундай таҳликали пайтда юртимиздаги тинчлик-осойишталикни қадрига етиш, кўз қорачиғидек асраш зарур. Бунинг учун эса бола тарбиясига янада жиддийроқ қараш керак бўлади. Отанинг дарди пул топиш, онанинг иши сериал кўриш билан чекланса, назоратсиз қолган фарзанд турли оқим ёки муҳит таъсирига тушиб қолади.

“Темур тиғи етмаган жойни, қалам билан олди Алишер”, – дейди Абдулла Орипов. Мана, биз кимларнинг ворисларимиз. Уларга муносиб иш кўришимиз, шарафли йўлини давом эттиришимиз ҳам фарз, ҳам қарздир. Истиқлол берган имкониятдан унумли фойдаланишни, шижоатини хайрли ишларга йўналтиришни ҳар бир бола онгига сингдириш керак. Бугун ёшларга берилаётган имтиёзлар бир пайтлар биз учун орзу эди. Бирор соҳани танлашга, бир оғиз гапиришга ҳадиксирардик. Қани, энди мен ҳам ҳозир навқирон давримга қайтсам-у, озод юртимда мириқиб ўқисам, меҳнат қилсам, бир қанча соҳанинг мутахассиси бўлсам!

– Фарзанд тарбияси ҳақида гап борар экан, сиз ижодкорсиз, доимо изланишда бўласиз. Болалар тарбиясига қачон вақт ажратасиз?

– Ўзбек аёли ўзининг жасурлиги, фидойилиги билан дунёни лол қолдирган. Фарзанд тарбиясида оқила умр йўлдошим ёрдам беради. Ҳар қандай вазиятда менга суянч, оиламизга таянч бўлади. Ишдан қайтганимда рафиқам болаларга “Дадангиз келди, тез кутиб олинглар, қани”, дейди. Бири сумкамни олган, бири кийимларимни тайёрлаган, бири хонтахта атрофига кўрпача солган, бири ошхонада онасига ёрдам беради. Бу оилада отага бўлган ҳурмат белгиси. Тўғри, мен ижодий сафарларда кўп бўламан, лекин оиламни назоратсиз қолдирмайман. Ўғилларим, қизларим ортидан бирор марта номаъқул гап эшитмаганман. Ҳаммаси тарбияли, ўқимишли, оилали. Улар билан фахрланаман. Эр-хотин бу кунларга етгунча етти нафар болани катта машаққат, сабр билан вояга етказдик. Ҳамфикрлик, меҳр-муҳаббат, садоқат оиланинг мустаҳкам занжиридир. Болаларим – давлатим, санъатим – роҳатим, фароғатимдир.

– Сиз дунё кезган, юрт, миллат кўрган инсонсиз. Ватан меҳри, қадрдонлар дийдоридан азизроқ нарса йўқ, шундай эмасми?

– Яқинда Истамбулда янги “Гумроҳлар” номли фильмни суратга олиш учун бордик. Муҳаммаджон исмли бир тадбиркорнинг вилласида яшадик. Мен ҳўл меваларни яхши кўраман. Тошкентдан сафар халтамга олма, тут, яна бир икки хил мевалардан солиб олгандим. Муҳаммаджон дўстимиз, тутдан бир-иккитасини едида, ўйланиб қолди. Бироздан кейин кўзларида ёш айланди. Тинчликми биродар, дедим. “Эркин ака, мен ўзбекман. Бир пайтлар отамни ноҳақ айблаб, қулоқ қилишган. Ўшанда ёш эдим. Отам билан отга миниб, Афғон юртига йўл олганмиз. Кечки пайт бир тут дарахтининг ёнида тўхтаб, хуржундан нон олиб, ариқдаги сувга ботириб еганмиз. Отам тут териб берган. Шу билан қорин тўйдириб, Ватанимиздан йиғлаб-йиғлаб узоқлашгандик. Мен ҳали-ҳануз ариқдаги сувни, тутни, қишлоғимни соғинаман!”

Унинг гапларини тинглаб, юрагим увушди. Ҳар кимнинг ўз Ватани, тупроғидан айирмасин. Бобур Мирзо ўзга юртларда яшаганда дард тўла мисралар битган. Ерга кўмилган бойликлар учун эмас, Ватанига бўлган соғинчи ўртагани учун Андижон йўлларига кўз тикиб ўтган. Юртимизга кўз тегмасин, Оллоҳ назари тушган диёр. Истиқлол шарофати билан барчанинг хонадони тинч, ризқимиз бутун, ҳамма ўз маҳалласи, қишлоғида шоду-хуррам яшаяпти.

Ватанимиз кун сайин чирой очмоқда. Эрта тонгдан кўчаларга сув сепилган, атроф турфа хил анвойи гулларга бурканган, баланд иншоотлар қад ростлаган, замон андозасига мос уйлар қуриляпти. Рангин фавворалар, истироҳат боғлари, хуллас, бу мўжизаларнинг кетма-кетлигини санаб адоғига етолмайсиз. Санъат ва маданият, савдо-саноат, туризм, техника, механика, армия, илм-фан, барча-барча соҳада жаҳоннинг етакчи мамлакатлари билан бўйлашяпмиз. Ер ости ва ер усти бойликларимиз ўзимизники, қўшни юртлар билан аҳил-иноқмиз. Энг муҳими, мусаффо осмонимизда қуёш нур сочиб турибди. Болаларимиз кўзида қувонч, кексаларимиз тилида шукроналик, хонадонларимиз файзли, дастурхонларимиз тўкин. Бундай давр ҳали келган эмас. Қушлар эркин парвоз қилаётган юртимиз мустақиллиги барқарор бўлсин!

Дилдора ҚАРШИБОЕВА

суҳбатлашди

МЕҲМОН БОЛА, ТОЙ БОЛА!

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:54:19 GMT

Меҳмон боланинг одоби

Хонадонимиз давлати, уйимизнинг файзи – бобо-бувимнинг ёшлари бир ерга бориб қолган бўлса-да, етти аждодининг исмини ҳеч қийналмай айтиб бериши, мени ҳамиша таажжубга соларди. Уларни хотирлар эканман қариндошлик риштасига ўз жонини боғлаган, бахту иқболини аҳиллик, бирдамликда бунёд этган инсонлар эканига яна бир бор амин бўламан.

Ёдимда, болалигимда бувим қариндошларидан бирини йўқлаб борсалар, албатта мени ўзлари билан олиб кетарди. Онам ҳазил оҳангда “бу кетишда қизингизни эркалатиб юборасиз”, десалар: “Меҳр кўзда, йўқлаб борганда! Болалигидан қавму қариндошларни йўқлаб туришни ўрганса, бунинг нимаси ёмон”, – деб қўярди. Шу-шу болаликда кўрган, билган таниш чеҳралар дилга яқин бўлиб қолди.

...Менга таниш аёлнинг бир одати бор. Фарзандларини ўзи билан бирор жойга олиб борганини ҳеч кўрмайсиз. Ҳатто, оилавий йиғинларда ҳам ҳамиша ўғил-қизларисиз иштирок этарди. Бир қарашда бу аёлнинг йиғинларга тартиб билан келиб, тартиб билан кетиши ҳавас қилса арзигулик. Аммо шу йўсинда тарбия кўрган болалар бора-бора, ҳатто бобосини кўргани келишга ҳам ошиқишмай қўйганини она кейинчалик афсусланиб гапира бошлади.

– Фарзандларимиз ҳаётни ҳиссиёт ила бошқариб боради. Ҳиссиётлар бизнинг ҳаётдаги йўлбошчимиз, – дейди психолог Зебинисо Аҳмедова. – Болаларимиз кўриш, англаш орқали ҳаётни ўрганиб боради. Шу жумладан, инсонларни ҳам. Бола ўз маҳалласи, етти авлодини, шевасини билиши шарт. Бу эса меҳмондорчиликка боришда янада яхшироқ шаклланади. Болангиз атрофдагилар билан мулоқотга киришган чоғидагина янги ахборот қабул қилади. Шунингдек, ўз “МЕН”ини топишга киришади, мушоҳада этади. Ўзгалар билан кам мулоқотга киришган бола, бундай жараёнга мослашишга қийналади ва ёлғиз бўлишга, ўз ишлари билан овунишга уринади. Натижада болада ўзига бўлган ишонч сусайиб боради.

Илгари маҳалла ёки қариндошларникида тўй бўлса, даврани болалар эгаллаб олар, тўй эгаларининг “тўй бола билан файзли-да”, деган сўзлари қулоққа чалинар эди. Аммо, бугунги кунда тўй-маросимлар тугул, гоҳида яқинларнинг кичик йиғинларида ҳам оилага яқин болаларни учратмайсиз. “Боланинг бўйи етганда олиб юриш ярашади”, “Қўйинг, тинчгина ўтирайлик”, қабилидаги жавоб ҳам тайёр.

Савол туғилади. Хўш, фарзандларимизни меҳмонга, яқинлар даврасига олиб бориш унинг феъл-атворига ижобий таъсир қилар экан, нега оилавий муносабатларда фарзандаримизнинг ўрни сезилмаяпти? Нега дилбандларимизнинг қариндош-уруғлар билан аралашуви фаол эмас? Шу ўринда дугонамнинг берган жавобини келтириб ўтсам: “Бола номи билан бола-да. Бир ерга олиб борсам, доим беодоблиги билан мени изза қилади. Табиийки, ота-она бундай ҳолатга тушмаслик учун ҳам фарзандларини олиб юрмайди”. Бир қарашда онанинг сўзларида ҳам жон бордек. Келинг, масалага бир томондан ёндашмайликда яна психологга мурожаат этайлик:

– Ривожланган ахборот асрида кундалик ҳаётимиз янада илдамлагандек, гўё. Ота-оналар ўзига холи бўлиш шароитини фарзандларисиз яратишга, ёки бола келтириши мумкин бўлган нохуш ҳолатлардан қочишга уринишади. Улар наздида бу боладан бирон муддатга озод бўлиш, жавобгарликдан қочиш ёки ҳаловатга етишиш демакдир. Шунинг учун уларни барча яқинлар жам бўлган байрам кечаларига, қариндош ётган шифохоналарга, ёки шунчаки зиёратга олиб боришдан қочишади. Аммо, тарбияни биринчи ўринга қўювчи ота-оналар бунга унчалик ҳам эътибор бермайди. Сабаби, улар бу ҳолатга фарзандини аллақачон тайёрлаб бўлишган.

Бола табиатан шундайки, у ўз хатти-ҳаракатларининг охирини ўйламайди. У учун қилаётган ишининг натижаси қандай бўлиши унчалик муҳим эмас. Шу боис баъзи меҳмондорчиликка борган бола кўпинча ноқулай вазиятларни юзага келтириши мумкин. Масалан, шовқин-сурон қилиши, дастурхонга тинимсиз қўл узатиши ёки мезбон болалар билан жанжаллашиши ва ҳоказо.

Тарбия бола билан униб-ўсиб, камол топади. Шундай экан, бундай вазиятни болага бирдан уқтириб бўлмайди. Уни йиллар давомида секин-асталик билан ўргатиб бориш лозим. Ҳар сафар меҳмонга отланаётган маҳал болангизга унинг ниҳоятда тарбияли эканини ва у ота-онасини меҳмонлар орасида уялтириб қўймаслигига ишонишингизни таъкидлаб боринг. Баъзан фарзандингиз билан уйда “меҳмон-меҳмон” ўйнаб, онгига меҳмондорчилик одобларини ўйин орқали сингдириб боринг. Болам меҳмонга борса, у ердаги болалар билан шовқин солади ёки келишолмай қолади, деган фикрдан холи бўлинг! Сабаби ҳиссиётли боладагина бироз келишмовчилик бўлиши мумкин. Болалардаги келишмовчилик, низолар ортидан уларда ижтимоий ҳамфикрлик шаклланади. Улар бир-бирини кашф этади, феъл-атворини бир-бирига мослаштириб боради. Шуни унутмангки, “иши бор”, “уйида тинч ўтирсин” қабилидаги сўзлар қарор эмас, аксинча, сизнинг масъулиятдан қочишингиздан дарак беради.

Боланинг ўзини тутишини реал шароитда кўрмоқ лозим. Фарзандингизни ташқаридан кузатиб боринг. Бундай имкониятни эса болангиз яқинларникига меҳмондорчиликка борган чоғида кўришингиз, бевосита унинг билган ва билмаган ижобий ҳамда салбий жиҳатларини пайқашингиз мумкин. Шунингдек, бу жараёнда тарбиянгизнинг ютуқ-камчиликлари ҳам ошкор бўлади. Боланинг қилган одобсизлиги учун уни қаттиқ уришманг. Меҳмондорчиликдан сўнг қилган иши ёки дўстининг ҳаракати, ҳамманинг эътиборини тортганини ва сиз бу ҳолатдан уялганингизни тушунтиринг.

Яқинларингизникида меҳмондорчилик чоғида болалар учун ҳам алоҳида дастурхон тузашга эътибор беринг. Сабаби эътибор берган бўлсангиз ёш бола катталарга ўхшагиси, тезда катта бўлгиси келади. Шунинг учун бундай вазиятда кичикларга эндиликда улар ҳам катталар сингари масъулиятли бўлганликларини айтиб, рағбатлантириб қўйинг. Болаларни бундай пайтда тинчлантирувчи самарали усул бу – улар орасида энг тўполончи ҳамда шўхини сардор этиб тайинланг ва меҳмондорчиликдаги тартиб-интизомга масъул қилиб қўйинг.

Бола тасаввури осмон қадар кенг ва мусаффодир. Шундай экан, меҳмонга сиз билан боришга ошиқаётган болага рад жавоб бериб, унинг шаштини сўндирманг. Зеро, фарзандингиз қалбида меҳр-оқибат каби инсоний фазилатлар уларни яқинлар даврасига олиб бориш орқали ҳам шаклланиб боради.

Маърифат ТОЛИПОВА

АЁЛ БАХТИ НИМАДА?

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:52:59 GMT

Аёл қачон бахтли бўлади?

Биз одатда опа-сингилларимизнинг турли соҳалар ривожига қўшаётган катта ҳиссасини тан олиш, уларнинг ҳаётимиздаги ўрни ва ролини ошириш, ҳам сиёсий, ҳам ижтимоий нуфузини кўтариш, оғирини енгил қилиш ҳақида кўп гапирамиз. Лекин мен бу масаланинг бошқа томонига эътибор беришни истардим.

Қачон оила бахтли бўлади? Қачонки, аёл бахтли бўлса.

Қачон аёл бахтли бўлади? Авваламбор, унинг болалари, оила аъзолари, турмуш ўртоғи соғ-омон бўлса.

Қачон аёл ҳаётдан рози бўлади? Қачонки, оиласи тинч, рўзғори фаровон бўлса, эртанги кундан кўнгли тўқ бўлса.

Бобоқуёш уфқдан заррин нурларини сочмоқда. Қалдирғочлар симёғочларни туташтириб турган узун симларга тизилишган. Сўри устида соч ўрими сингари бир текис таралган узум новдалари узра ёйилган баргларни элас-элас тебратаётган шаббода мисол оҳиста юриб келаётган аёлнинг қўлида тандирдан эндигина узилган бир даста иссиқ нон. Олов тафтидан бўлса керак икки юзи қирмизи ранг тортган. Лабидаги майин табассуми, меҳр тўла қалби билан сўридаги дастурхон атрофида ўтирган турмуш ўртоғи ва фарзандлари даврасига келиб қўшилади. Чинни чойнакдан қуйилган чойни минг бир илтифот билан дастлаб турмуш ўртоғига, сўнгра ўғил-қизларига узатади. Унинг сўзи ширин, табассуми жозибали, кўзларида акс этган қувонч нурлари оила аъзоларининг қалбига кўчади.

Мунис аёл сўри устидаги шу мўъжазгина оила аталмиш бебаҳо неъматнинг илк саҳарданоқ жамулжамлигини таъминлаб, аҳил-иноқлигига тиргак бўлади. Ана шу саодат онлари унинг бахту иқболимикан?!

Хўш, аёл қачон бахтли бўлади?

Ўктам Мирзаёров,

“Ҳуррият” газетаси бош муҳаррири:

– Бахт – жуда кенг тушунча. У умумий нуқтаи назардан қаралса, киши эҳтиёжининг ҳар томонлама қониқиши билан боғлиқдир. Эҳтиёж эса чегарасиз. Демак, бахт умр бўйи изланилади. Ҳамма гап, инсон уни ўз вақтида таниб олишида. Аксарият ҳолларда кўпчилик бирор бир оғирроқ ҳолатга тушиб қолганида: “Вой, бир пайтлар қандай бахтли эканман-а”, деб андуҳ чекади. Аммо энди кеч. Қўлингиздан кабутар учиб кетса, у қайтиб қўнар, аммо кетган бахтчи?! Шундай экан, ҳар бир кунимизга зийракроқ боқайлик. Бахт ўзимиз билан. Айниқса, аёлларимиздан бахтлироқ инсон йўқ. У аёл сифатида ардоқланади. Она бўлиб қадрланади. Ижтимоий шахс сифатида ҳурмат-эътиборга сазовор. Турмушимизга бир назар ташлайлик: Аёл – устоз, шифокор, депутат, сенатор, тадбиркор... Ҳа, бу рўйхатни узоқ давом эттириш мумкин. Оиламиздан тортиб, маҳалла-кўйнинг, мамлакатимизнинг таянчи – Аёл! Уларсиз бирор ишимиз битмайди. Ҳамиша ёнимизда, ардоғимизда! Аёл киши мана шуларни сезиб, ғурурланиб, руҳланиб яшаса, ундан бахтлироқ одам бўлмайди.

Алоҳида қайд этишни истардимки, аёл киши ўзлигини қадрлаб яшаши лозим. Қўлидаги, бағридаги бахти – инон-ихтиёрига эгалик қилиши, ўзига, оиласига, маҳалласига, ватанига садоқати уни бахт кўшкига элтишини унутмаслиги керак. Инсон атрофидагиларнинг эътиборидан қолса, ўзини ҳеч кимга кераксиздай сезади. Ҳамма гап ана шу меҳр-эътиборда. Ўзбек аёллари эса доимо эътиборимизда. Уларга ҳамиша жилмайиб қарашимизнинг боиси шу. Шу ўринда бир воқеани ҳикоя қилгим келди.

Самарқандда, ижодий сафарда эдик. Санъат аҳли, ёзувчилар, олимлар... Учрашувлардан қайтгач, кечки овқатни бирга тановул қиламиз. Биз ўтирган дастурхон атрофига германиялик сайёҳлар жуфтлиги келиб қўшилди. Ҳамроҳларимдан бири немис тилида бемалол мулоқот қиларди. Суҳбат қизиб кетди. Сайёҳлар ҳайрон. “Одамлар Ўзбекистонда хорижий тилларни яхши билишар экан, гидимиз ҳам уч-тўрт тилни биларкан”, – деди ўз таассуротлари билан бўлишиб, немис аёли. Биз ундан юртимизда яна нималар диққатингизни тортди деб сўрадик. “Аёллари” деди у ва қўшни стол атрофида нонушта қилаётган икки дугонага имо қилди. “Худди рассом чизгандек, қошларига қаранг, барваста, кўзларига қаранг, чўғдек, кийимлари ҳам ўзларига ярашиқли” Шундагина таққослаш учун немис аёлининг юзига боқдим. Қоши ҳам, сочи ҳам малларанг экан. Киприкларигача. Шу пайт “қўшниларимиз” ўзларига чой олиб келиш учун ёнимиздан ўтиб қолди. Бу ҳақда уларга “Сизларни чиройли экан, дейишаяпти” деб айтдик. “Сизлар ҳам меҳмоннинг шаънига бирор нарса денг”, дея гап ҳам қистириб қўйдик. Бирдан германиялик аёл ўрнидан туриб қизларнинг эгнидаги атлас кийимларини қўллари билан сийпалаб кўрди. “Жуда чиройли, жуда гўзал” дерди у. Дугоналар ҳам анойи эмас экан. Улардан бири немисчада бурро-бурро гапириб, германиялик аёлнинг ҳайратини янада оширди. Замон билан ҳамнафаслиги, хорижий тилларни ўрганиши, энг муҳими ривожланган давлат аёлларини ўзининг кийиниш одоби, шарму ҳаёси билан лол қолдириш ўзбек аёлининг яна бир бахти эмасми?!

Шуҳрат Қаюмов,

Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган артист, олий тоифали сухандон:

– Акаси, укаси, ўғли ва энг муҳими умр йўлдоши, отаси – уларнинг барчаси аёл киши учун бахт улашишга кучи етади. Қачонки, аёл киши уларга кераклигини ҳис этса, у ўзини бахтли ҳисоблайди.

Агар аёл катта бир қасрдай уйда яшасаю емоқ, ичмоқ ҳамда кийими зиёда бўлиб, севган умр йўлдоши, фарзанди бўлмаса, у қасрнинг чайлачалик ҳам қадри қолмайди. Доимо сиз менга кераксиз, яхшиям сиз борсиз, – деган икки оғиз ширин сўз учун ҳатто касаллигини айтмай ҳам яшайверади, оиласи учун жонини ҳам беришга тайёр туради.

Ҳабиб Абдуназар, шоир:

– Аёл – нафис олам! Унинг бахти – кўнгил. Аёл ана шу оламдан ўзи учун хаёли ва ибо нуридан ёруғ йўл излайди. Кўнгил эса ширин сўзга доимо эҳтиёж сезади. Бу англанган ҳақиқат, Аммо бу ҳақиқатга олиб борувчи сўқмоқлар анчагина. Оила, фарзандлар камоли, уларнинг соғ-саломат униб-ўсиб, жамият, ота-она корига ярайдиган фарзандлар бўлиб вояга етиши ҳам аёлнинг бахтидир. Аёл оилани бекаму кўст кўришни истайди. Гарчи бахт молу дунё билан ўлчанмасада, аммо у ҳаёт кемтикларини тўлдирувчи, орзу-умидларини қўллаб-қувватлаб турувчи дунёвий воситадир.

Нима бўлганда ҳам сўз яна юқорида эслатганимиз кўнгилга бориб тақалади. “Ширин сўз – жон озиғи”, – деганларидек аёлга озгина эътибор, бир оғиз ширин сўз бўлса, турмушнинг барча камчиликларидан кўз юмади ва дунёда ўзини энг бахтли аёл ҳисоблайди.

Ботир Бузруков,

тиббиёт фанлари доктори, профессор:

– Тани сиҳатлик – жон роҳати, шундай экан, ҳар бир аёл, аввало соғ-саломат бўлса, у бахтлидир. Бу ёруғ оламни мунаввар кўзлари билан кўра олаётган, қўлларида боласини кўтариб бағрига босаётган, эшик ёнида турмуш ўртоғини табассум билан кутиб олаётган аёлга фақат меҳр бериб яшамоқ лозим.

Эр киши жуфтиҳалолининг соғлиғига ҳамиша эътиборда бўлса нафақат оиласи, фарзандлари, балки энг аввало, хонадонидаги ўз оромини ҳам асло йўқотмайди. Самимий қилиб айтганда, гурсиллаб, қарсиллаб, чопқиллаб рўзғор юмушларини уддалайдиган жуфти ҳалолимиз бахтли экан, биз ҳам албатта, бахтлилар сафидан жой оламиз. Кексалик қаддимизни дол айлаб, қўлларимизга асо тушганида ҳам бизни суяйдиган жуфтиҳалолимиздир. Уларни бахтиёр айлашни асло эртага қолдириб бўлмайди...

Ҳа, шом чўкиб бирин-кетин дастурхон атрофига йиғилган фарзандлари, турмуш ўртоғининг кўнглини топишга уриниб, яқинлари учун қалб қуввати билан таом тайёрлаган, оила юмушларини саришталаган аёлнинг қўли-қўлига тегмайди. Тош келса кемириб, сув келса симириб ҳам рўзғорини, ҳам севимли касбини бирдек уддалаётган беканинг дилига озорлар яқин йўламасин. Зеро, Аёл – меҳр-муҳаббат маъбудаси, хонадонимизнинг фариштаси ва файзидир.

Жамила ҲАЙДАРОВА тайёрлади

Қуёш туҳфа этган тонг

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:51:39 GMT

Қуёш туҳфа этган тонг

Бошланғич синфда таҳсил олардим.

Ҳовлимиз шундайгина қишлоғимизда ягона (ҳозир бешта) мактаб биносига туташиб кетганди. Бир қадам бу ёққа ташласам мактаб, бир одим у ёққа юрсам уй.

Синфдошларимнинг ҳаваси келарди:

– Сенга маза, қўнғироқ чалинганда югурсанг ҳам ўқитувчи синфга кириб улгурмасдан етиб келасан.

Кўпинча дарс соатлари тугагандан сўнг ҳам мактаб ҳовлисида ўралашиб юрардим.

Мени ўқувчилар кетиб бўлгандан сўнг озодликка чиқадиган оёғи тахтакачланган лайлак ва қаноти мажруҳ бургут қизиқтирарди.

Негадир мактабнинг хўжалик мудири Рўзи бобо (қизиғи бу болажон инсон ҳам урушдан ўнг қўли яраланиб қайтганди) ўқувчилар бор пайти ҳар икала жониворни Сулаймон темирчига ясатган қафасларига қамаб қўярди.

Қафаслар ҳовлининг бир бурчагида тургани сабабли танаффус пайтлари шу ер ўқувчилар билан гавжум бўларди.

Рўзи бобонинг қушларга тегажаклик қилаётган болаларни ҳайдайман, деб эсхонаси чиқиб кетарди:

– Ҳой, яқин борма, бургут йиртқич қуш;

– Лайлак беозор жонивор, озор берма...

Фақат синфхоналари бўшаб, мактаб ғала-ғовури тинчиган пешин чоғи ҳар икала қуш қафасдан озод этиларди.

– Нега бўшатдингиз, учиб кетишмайдими, – сўрардим Рўзи бободан.

Рўзи бобо отамнинг ошнаси, қолаверса, мактаб директорининг арзандасиман, ҳар бир саволимга жавоб олмасдан тинчимасдим.

– Қани эди учиб кетишса, лайлак олис ўлкаларга етиб боролмайди, бургут эса учолмайди.

– Нега учолмайди?

– Ёмон одамлар унинг қанотидан отишган.

Беихтиёр ёмон одамлардан нафратландим:

– Шундай баҳайбат қушни қандай отишди экан?

– Бунисини билмадим, аммо уни менга келтириб беришганда шу аҳволда эди, ярасини тузатаман деб шунча уриндим, бўлмади.

Кейин Рўзи бобо менинг саволларимдан қутилмоқчи бўладими:

– Яхшиси сен уйингга бориб бир бўлак хом гўшт олиб кел, бургут бечора очликдан озиб бораяпти, – дейди.

Муҳим топшириқни бажариш учун уйга қараб еламан, йўлини топиб нимагадир андармон бўлган онамнинг кўзини шамғалат этиб мактабга ўлжа билан қайтаман.

Бургут қўлимдаги емишни кўриб қағиллайди.

Уни интиқ қилмай лаҳмни емиш идишига ташлайман.

Бургут бир зумда гўштни лахта-лахта бўлиб, ютиб юборади...

Одатдаги кунларнинг бирида, қуёш олис ётоғига бош қўяётган палла фалакдан ғалати овоз эшитилди:

– Қий-хув-в-в, қий-хув-в-в...

– Қишлоққа қирғий оралаяпти, энди у кимнингдир қаровсиз қолган товуғини олади, – деди Рўзи бобо билан гурунглашиб ўтирган отам.

– Қирғийси нима, – сўрайман қизиқсиниб.

– Ху-у, ана, – Рўзи бобо соғ қўлининг кўрсаткич бармоғи билан осмондаги қора нуқтани кўрсатди. – Қирғий дегани ҳам шу бургутимизнинг аждодларидан.

Қора нуқта аста-секин қанотларини кенг ёйиб учаётган баҳайбат қушга айланади.

Бургут безовталанди, қарасам у ҳам қип-қизил қондек кўзларини қирғийга тикиб, учишга уринарди. Аммо, уринишлари бесамар кетди, мажруҳ қанот унинг майлига бўйсунмади.

Шу-шу ярадор бургут ҳеч нарсага қиё боқмай қўйди, минг азобда уйдан олиб чиққан гўштларим тупроққа қоришиб қолаверди. Орадан уч-тўрт кун ўтиб бургутни ўткир кўзларини осмонга қадаганича ўлиб ётган ҳолда кўрдим.

– Эрк истаги, мусаффо осмон, озод ҳаёт соғинчи бургутни боқий масканига олиб кетибди, – деди Рўзи бобо кипригига қалқиган ёшни менга сездирмаслик учун файласуфона оҳангда...

* * *

Ўқувчилик йилларим “қизил империя”
чуқур илдиз отган даврга тўғри келганди. Синфимизда аълочилар кўп эди, болалик қизиқувчанлиги билан бугун кечагидан кўпроқ билишга интилардик.

– Муаллим, ўтмишда бизнинг ҳудудимизда кучли давлатлар, доно ҳукмдорлар бўлмаганми, нега уларни ўрганмаймиз, – сўраб қолди синчков синфдошларимиздан бири “Ватан тарихи” дарсида Александр Невский, Демитрий Донский, Степан Разинлар ҳақида узундан-узун маъруза ўқиб чарчамайдиган ўқитувчимиздан.

Эҳтимол савол кутилмаганлиги, бироз қалтисроқ бўлгани учунми, у киши анчагача бошини қашлаб турди, жавоб тополмай қийналди, сўнгра, тилига келган гапни айтиб юборди:

– Бўлган, аммо ҳукмдорлари қонхўр, босқинчи бўлишгани боис дарсликка киритилмаган...

...Олтмишинчи йилларнинг ўртаси, отам давлат хўжалигига фирқа қўмитаси котиби бўлиб ишга ўтдилар, илгари дарсдан бўшаган вақтлари уйда бўладиган киши энди кўпинча биз ухлаб қолганда ишдан қайтар, гоҳида ҳафталаб отамизни кўрмаган вақтларимиз бўларди. Бир кун одатдагидек ишдан кеч қайтган отамнинг совиб иситилган овқатни наридан-бери тамадди қиларкан онамга ҳасрат билан айтган гапларини эшитиб қолдим:

– Бугунги йиғилишда вилоятдан келган вакил “Байналминал”ни ўрисча айтишимизни талаб қилди, райком аъзоларининг ҳаммасига бирма-бир матнни ўқиттириб кўрди. Чўл хўжаликларидан бирида ишлайдиган бригада бошлиғи ўрисча ўқишни ўрганолмаганди вакил уни роса сўкиб берди, пахтадан бошқа нарсага вақти йўқ бечора деҳқон кўпчилик олдида изза бўлганидан йиғлаб юборди, раҳмим келиб кетди, унинг қилган меҳнатлари қадри тил билмаганининг ўрнини босолмади...

* * *

Ў тган йили ўғлим Билимлар куни ара-
фасида шаҳардан тўнғич қизига китоб-дафтар, ручка-қалам, янги ўқувчи сумкаси олиб келди.

Эндигина биринчи синфга чиқаётган Мироншоҳ хархашани бошлади:

– Ахир мен ҳам ўқишга боришим керак, қани менга сумка. Мактабга икки қўлим бўш бораманми?

Ота-ўғилнинг мулоқотини бир чеккадан кузатиб турдим.

Бола барибир болада, отасининг у деганига ҳам, бу деганига ҳам кўнмади, қандай қилмасин опасининг китоб-дафтарини “арра” қилиши керак. Уни эркалатиб ёнимга чорладим:

– Отангга азоб берма болам, сенга ҳамма нарсани Президент бобонг совға қилади.

– Мени алдамоқчи бўлаяпсизми, – ишонқирамади набирам.

Орадан икки кун ўтиб Мироншоҳ мактабдан оғзи қулоғида қайтиб келди. Елкасида яп-янги сумка:

– Бобо, бобо, Сиз тўғри айтган экансиз, ўқитувчим ўқувчилар сумкаси берди, ичида ҳамма нарсаси бор. Биласизми, Президент бобомиз “Шахсан Мироншоҳнинг қўлига топширинглар” деган эмиш.

– Бошқаларчи?

– Бошқаларга ҳам совға қилишди. Президент бобомиз жуда сахий эканлар. Мен ҳам катта бўлсам болалардан ҳеч нарсани аямайман...

...Онам қийқим матолардан қуроқ қураб, китоб халта тикиб берди.

Елкага осадиган тасмаси ҳам қуроқдан.

Оғзим қулоғимда: “Аканг қарағайнинг сумкасини кўриб қўйинглар” қабилида ғоз юриб синфхонага кириб бордим.

Табиийки, синфдошларим янгиликни сезмай қолмади:

– Вой, халтасининг чиройлилигини.

– Ким тикиб берди?

– Ойим, – дедим уларнинг ҳавасини ошириб.

– Қани эди, менда ҳам шунақаси бўлса, – орзуланди синфдош қизлардан бири.

– Бунақасини кўтариш учун, ойинг ҳар куни янги кўйлак кийиши керак, билдингми?!

Дўстларимнинг бириси айтган кесатиқдан сўнг ҳавасманд қизнинг уни ўчди.

Бу воқеа қирқ беш йилча илгари содир бўлганди. Ҳамон ўша қуроқ халта кўтарган кунларим хотирамда тез-тез жилваланиб туради...

...Бу йил мактаб остонасидан ҳатлаётган ярим миллион ўғил-қизга 12 турдаги ўқув қуроллари Юртбошимиз совғаси сифатида тақдим этилаяпти. Ҳар бир жамламанинг нархи қарийб 24 минг сўмга тенг эканлигини ҳисобга оладиган бўлсак юртимизда баркамол авлодни тарбиялашнинг биргина йўналишига кўрсатилаётган ғамхўрликнинг нақадар теранлигини ҳис қилиш мумкин. Эндиям Сиз бирон ўғил-қизга мактабга чит халта тугул, эски сумка кўтариб бор, деб кўрингчи...

* * *

Мен юқоридаги воқеаларни бежиз эсламадим.

Истиқлол қайта ҳаёт бахш этган иймонимиз, қадриятларимизни санаб ниҳоялаш мушкул.

Фермер дўстим бор, яқин ўтмишда эгнидан охори қочган, йиртиқ-ямоқ кўйлак-шим аримасди, кунда, куноша танишларидан қарз кўтариб, бир амаллаб рўзғор тебратарди, кун бўйи далада тер тўкиб бири-икки бўлмасди. Мустақиллигимизнинг илк йилларидаёқ ўз фермер хўжалигини очганди.

Қуёш туҳфа этган тонг!..

У билан учрашиб қолдим, эгнидаги кийимларига ҳавасим келди, “деҳқон ҳам зиёлидек кийинса бўларкан-ку”.

– Вилоят марказига кетаяпман, мошина олмоқчиман, – деди у.

– Муборак бўлсин, қанақасидан?

– Албатта, ўзимизда ишлаб чиқарилганидан – “Нексия”.

– Бу бахтга қандай эришдинг?

– Истиқлолдан айланай, тадбиркорга қанот берди, ишлаган яхши яшайдиган замонлар келди...

Мен шу заминда яшаётганим, омон-омон кунларга етганим учун қайта-қайта шукрона ўқийман.

Дарвоқе, ўтган йили оиламиздан икки киши – кичик акам ва опам ҳар бир мўмин-мусулмонга фарз этилган муқаддас ҳаж сафарини адо этиб қайтиш бахтига муяссар бўлишди.

– Эл омон кунларга етмаганимизда шундай улуғ жойларга бориш насиб этармиди, – дейди Ориф ҳожи акам. – Гапнинг очиғи, бошқа биронта мамлакат ҳожиларига ҳам биз сингари шарт-шароитлар яратиб берилмаган экан.

– Бир куни ҳожилар орасида адашиб қолдим, – деб эслайди Гўзал ҳожи опам. – Ҳамма бир хил либосда, орқасидан кимнинг-ким эканлигини ажрим этолмайсан. Эҳ-ҳей, бу сафда кимлар йўқ дейсиз, ҳабаш ҳам бор, занжи ҳам бор, араб ҳам бор, лекин қанча қидирмайин, таниш чеҳра учратолмадим. Икки соатлар чамаси ўтгач, юрагимга ғулғула тушиб бошлади, наҳот бегона тупроқда адашиб қолсам. Шу пайт биласизларми, олисдан нимага кўзим тушди?

– Нимага?

– Баланд бино устида ҳилпираб турган Ватанимиз байроғини кўриб қолдим. Юрт тупроғининг бир парчасига етишгандай бўлдим, кўзларимдан тирқираб ёш чиқди. Қадримни-қийматимни баланд этган, орқамда тоғдек таянч бўлиб турган Ватаним борлигидан қалбим қувонч туйғуларига тўлди.

Абдунаби АБДИЕВ

“Бири эрур марҳамати волидайн”

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:49:50 GMT

“Бири эрур марҳамати волидайн”

Алишер НАВОИЙ

Бири эрур марҳамати волидайн,

Билки, мунинг қилмоғидур фарзи айн.

(Кишининг муҳим бурчларидан бири ота-онанинг ҳурматидир.)

Нафъинг агар халққа бешакдурур,

Билки, бу нафъ, ўзунгга кўпракдурур.

(Агар кишиларга фойда етказаётган бўлсанг, билки, бундан ўзингга фойда кўпроқдир.)

Бу гулшан ичра йўқдур бақо гулига сабот,

Ажаб саодат эрур қолса яхшилик бирла от.

(Бу дунёда мангу қолиш мумкин эмас, аммо яхши от қолдириш улуғ саодатдир.)

Ҳунар аҳли ани дегилки бўлғай,

Ўзини қилса ўз олинда маъюб.

(Ўз камчиликларини сезиб, ўзини танқид қилувчилар доно кишилардир.)

Лутфу карам гарчи эрур дилпазир,

Қаҳру сиёсат ҳам эрур ногузир.

(Болаларга меҳрибонлик, юмшоқлик яхши бўлса ҳам, ўрнида қаттиққўллик ҳам керакли чорадир.)

Дониш тилаю, ҳар сори гар кетгайсен,

Ҳифз айламасанг, варақ йиғиб нетгайсен,

Саъй айлаки, ҳифзи ганжиға етгайсен,

Йўқ улки, кутуб саъй ила жам этгайсен.

(Қаерга борма илм ўрганиш пайида бўл, лекин китоб йиққандан кўра, илм ганжини хотирангга жо қилганинг яхши, бас, китоб йиғиш эмас, ёдингга сақлашга интил!)

Бувимнинг дуолари

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:48:58 GMT

Бувимнинг дуолари мени қўллайди

Бувим шу йил ёзда 90 ёшни қаршилайди. Бувимнинг туғилган санасини аниқ билмайман-у, улар доим “...Онамнинг айтишича, мен айни қовун пишиғида туғилган эканман”, – дея кулиб қўяди. Бувимнинг ану шу “қовун пишиғида туғилганман...”, деган сўзини фахр билан айтишининг ўзида шу туғилган юртга, киндик қони тўкилган тупроққа бўлган чексиз меҳр-муҳаббати, садоқати уфуриб турганини ажин босган нурли юзларидан, хира тортиб қолган кўзларининг маъноли боқишларидан уқиб олгандек бўламан.

Ўша пайтларда, айни болалик давримизда бувимнинг бирор тўй ёки маросимдан “набираларимга” деб илиниб, енгининг барида тугиб келадиган хўрозқанд, қурт ёки бир бўлак ҳолва бизга шу қадар тансиқ ва қадрли туюлардики, ҳозир энг сархил егуликни тотинганимда ҳам ўша таъм ва мазани топиб бўлмаслигини тушунаман. Чунки, ўша ширинликларда бувимнинг қайноқ меҳр-муҳаббати, ёшликнинг саргашта лаҳзаларининг бетакрор мазаси қўшилган бўлса, ажаб эмас.

Айни пайтда, вояга етиб, ўқиб, ҳозирда пойтахтда яшаётган бўлсамда, мудом шўх-шодон болалигимни, бувимнинг серажин, меҳр балқиб турган юзларини, унинг дастурхон бошида қўл очиб ўқиган узундан-узоқ дуоларини ёдга олавераман. “...Насибангизни қаердан терманг, соғ-омонликда, орқамда қолиб юринглар. Олганингиз олтин бўлсин! Кўпнинг қаторида туринглар. Каттага ҳурматда, кичикка иззатда, юртда ардоқда бўлинглар, болаларим!...”

Бувим ва раҳматли бобомнинг мустажоб дуоларининг ижобати ила акам ва мен пойтахтда яшаб, ёлғиз онамнинг ёрдами ва ғамхўрлигида ўқиб, билим олдик, касб эгалладик. Айни дамда мен пойтахт марказидаги нуфузли газеталардан бирида саҳифаловчи бўлиб фаолият кўрсатиб, аҳил жамоамиз ва тажрибали раҳбаримизнинг кўрсатма ва топшириқларини ўз вақтида адо этишга, улардан ибрат олишга ҳаракат қилиб келяпман.

Биз бахтли фарзандлармиз, омадли ёшлармиз. Чунки, давлатимиз раҳбарининг биз ёшларга кўрсатаётган чексиз ғамхўрлиги, илм олишга, касб-ҳунар ўрганишга, эркин меҳнат қилишга, тадбиркорликни ривожлантириш учун биз ёшларга барча шарт-шароит ва кенг имкониятларни яратиб бераётгани шу юртда яшаётган ҳар бир инсоннинг юрагида фахр ва ифтихор туйғуларини уйғотиб, шу она Ватанга муносиб фарзанд бўлишга ундайди.

Ўқиган сари яна ўқигинг, излангинг, жавлон уриб меҳнат қилгинг келади. Бундан ташқари, яқинда муҳтарам Президентимизнинг таклифи билан жорий 2015 йилнинг “Кексаларни эъзозлаш йили” деб номлангани яна бир муҳим ва қувончли воқеа бўлди. Чунки, бу сўзлар биз ёшларга кексаларни ҳурмат қилиш, уларнинг оғирини енгил қилиб, эъзозлаш, қадрлаш, қимматли ўгит ва насиҳатларига қулоқ тутиш ҳамда уларга муносиб фарзандлар бўлиб вояга етиш масъулиятини юклайди.

Демак, олис туман ёки вилоятларда бир йилда бир ёки икки марта зўрға хабар оладиган фарзандларининг дийдорини соғиниб, йўлига интизор кўз тутаётган бобо-бувиларимиз, ота-оналаримиз ва яқинларимизнинг жамолига тез-тез мушаррафликка, уларнинг соғинчу қувончларига шерик бўлишга, уларга қисқагина вақтли дийдоримизни, лаҳзалик бахтли онларни ҳадя этишга шошилайлик!

Мен ҳам бу йилги режаларим қаторида аввало вилоятда бизни, яъни доимо онам ва акамни соғиниб кутадиган, биз учун азизу мукаррама бўлган, тўқсон билан тўқнашаётган қадрли бувижоним – Мушаррам аянинг мустажоб дуосини, беминнат ўгитларини олишга, иссиқ бағри ва меҳридан баҳраманд бўлишга аҳд қилдим. Чунки, бу сўзлар юрагим тубида ётган соғинчларни, меҳр-оқибат туйғуларини оловлантириб юборди, ўзлигимни англашга даъват этди. Бир вақтлар бувим бизга илинган тотли егуликлар эвазига ўз меҳнатим билан топган маошимдан тансиқ таомлар билан сийлаш истагини уйғотди.

Истагим, барча кекса ва нуронийларимиз, уйимизнинг фариштаси бўлган отахон ва онахонларимиз биз ёшларнинг бахтига доимо соғ ва омон бўлишсин!

Лазиз МЕЙЛИКОВ

БЕКАЖОНЛАРГА

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:48:02 GMT

ҚУЙМОҚЛИ ТОРТ

Керакли маҳсулотлар: 4 дона тухум, 1,5 стакан сут, 1 стакан сув, 2 стакан ун, 0,5 стакан какао кукуни, 6 чой қошиқ сариёғ, 2 ош қошиқ шакар, 2 чой қошиқ ванилин.

Ичига солинадиган масаллиқлар: кўпиртирилган қаймоқ, ўзингиз ёқтирган бирор шоколад пастаси ёки мураббо, жемдан фойдаланишингиз мумкин.

Тайёрланиши: қуймоқлар учун масаллиқларни кетма-кетлик билан блендерга солиб беш дақиқа давомида кўпиртирамиз ва тайёр бўлган хамирни 1 соатга музлатгичга қўямиз. Қиздирилган товага сариёғ солиб, қуймоқларни оз-оздани солиб пишириб оламиз. Қуймоқларни ҳаммаси пишгандан сўнг кетма-кетликда ҳар бирининг орасига аввалдан тайёрланган масаллиқ соламиз. Яъни, аввал шоколадли паста, кейин кўпиртирилган қаймоқни сурамиз. Шу тарзда тортни тайёрлаймиз. Торт устини ўзингизга маъқул келадиган қилиб безатишингиз мумкин. Таъбга қараб ёнғоқ ёки майдаланган шоколаддан фойдаланишингиз мумкин.

“ОҚ РОЯЛЬ” САЛАТИ

Сизларга тавсия қилмоқчи бўлган навбатдаги салатимиз ўзининг антиқа кўриниши ва бетакрор таъми билан алоҳида ажралиб туради. Ушбу салат бир зумда тайёр бўлади. Бунинг учун бизга қуйидаги масаллиқлар керак:

500 грамм товуқ гўшти, 300 грамм қўзиқорин, 100 грамм пишлоқ, 3-4 дона тухум, 2 дона бодринг, 2 дона сабзи, озгина зайтун меваси, майонез, туз ва кўкатлар зарур:

Тайёрланиши: товуқ гўштини қайнатиб олиб, сомонча шаклида тўғраймиз. Сўнгра қўзиқоринни худди шу шаклга келтириб, қизиган ёғда қизаргунча қовуриб оламиз. Бодринг ва тухумни қирғичдан ўтказамиз. Пишлоқнинг ярмини тўғри тўртбурчак шаклида кесиб, қолган ярмини қирғичдан чиқарамиз.

Тайёр бўлган масаллиқларни рояль шаклида ликопчага қуйидаги тартибда жойлаштирамиз: товуқ гўшти, қовурилган қўзиқорин, бодринг, тухум, охирида қирғичдан ўтказилган пишлоқ, (ушбу масаллиқларнинг ҳар бирини орасига майонез солинади). Салат юзини пишлоқ бўлаклари, зайтун меваси ва сабзидан атиргул ясаб безатамиз.

“ЛАҲЗА” ПИЦЦАСИ

Керакли маҳсулотлар: 4 ош қошиқ сметана, 4 ош қошиқ майонез, 2 дона тухум, 9 ош қошиқ ун, 50 грамм колбаса, 50 грамм сосиска, 50 грамм қаттиқ пишлоқ, 6 дона зайтун меваси, 2 дона помидор, зираворлар, озгина майонез ва ўсимлик ёғи керак бўлади.
Тайёрланиши: Майонез, тухум ва сметанани яхшилаб аралаштирамиз. Ун қўшиб аралаштиришда давом этамиз. Ҳосил бўлган суюқроқ хамирни бироз тиндириб қўямиз. Таом ичга солинадиган колбаса ва сосискалар майда тўртбурчак қилиб тўғралади. Помидорни юпқа паррак ёки майда тўртбурчак шаклда тўғранг. Зайтун меваси ҳам паррак қилиб тўғралади. Пишлоқни қирғичдан ўтказамиз. Сўнгра товани ёғлаб, тайёр хамирни текислаб соламиз. Устига ажратилган маҳсулотларни териб, зираворларни сепиб, сўнгра пишлоқ сепилади ва озгина майонез айлантириб соламиз. Товани паст оловга қўйиб усти ёпилади. Хамирнинг пишганлигини санчқи ёрдамида билиш мумкин. Пишлоқ эригач газ печидан олиб дастурхонга тортамиз.

Гули НОЗ.

ЎСМИРЛИК ҒЎРЛИК ДЕГАНИ ЭМАС

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:41:49 GMT

ЎСМИРЛИК ҒЎРЛИК ДЕГАНИ ЭМАС

Ҳар бир инсон, авваламбор оилада тарбияланади. Шунингдек, бола камолотида таълим муассасаларининг ўрни ҳам беқиёс. Айниқса, коллеж даврида ўсмирлар ўзини эркин ҳис қилишга интилади. Ўқитувчилар айнан шу даврда ўсмирларга жиддий эътибор қаратишлари ва ўқувчи билан тўғри муносабат ўрнатишлари лозим. Бу даврда педагог ўсмирнинг психологияси, оиласи, кўча муҳити, ўртоқлари билан муносабатларини тўғри баҳолаб, ота-онани бохабар қилиши керак. Ўз навбатида ота-она ҳам фарзандини тушуниши, у билан мунтазам мулоқотда бўлиши, муаммоларини ҳал қилишга кўмаклашиши шарт.

Ўсмирлик даври инсоннинг бошқа даврлардан ўзининг нисбатан қийинроқ, мураккаброқ кечиши билан фарқланиб турувчи даврдир. Бу пайт тахминан болаларнинг 11-12 ёшдан 14-15 ёшгача бўлган давр оралиғида кечади. Айримларида бу давр 1-2 йил эртароқ ёки кечроқ кузатилиши ҳам мумкин.

Ўсмирлик оғир, мураккаб давр экани кўплаб психологик, физиологик, ижтимоий омиллар билан боғлиқ. Айни шу ёшда ривожланишнинг барча жиҳатлари – жисмоний, ақлий, ахлоқий, ижтимоий омилларнинг мазмун-моҳияти ҳам ўзгаради. Унинг ўз-ўзига ва атрофдагиларга нисбатан бўлган муносабати бутунлай бошқача характер касб этиб боради. Унинг ўз “мени” шаклланиб, шу “мени”нинг аҳамияти ортади.

Маълумки, бола дунёга келган кундан кимнингдир қарамоғига муҳтож бўлади. Ота-онаси фарзандининг барча моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондиради, тарбиялайди ва уни мунтазам назорат қилади. Улар болани ҳар томонлама қўллаб-қувватлаб турадилар ва бола бундай қўллаб-қувватлаш, далдаларга муҳтожлик ҳис этиб туради.

Ўсмирларда суяклар ва мушак тизимининг жадал ўсиши ортида унинг ички аъзолари – юрак-ўпка, меъда-ичак йўллари ривожланиши ҳамма вақт ўзгаравермайди. Юракнинг ўсиши қон-томирлари ўсишидан илгарилаб кетади. Оқибатда қон босими ортади ва биринчи навбатда юракнинг ишлаши қийинлашади. Юракнинг етарлича ишлай олмаслиги эса ўғил ва қиз болаларда кўпинча бош айланиши, рангнинг оқариши ҳолатларининг кузатилишига олиб келади. Бундан бош оғриғи, тез толиқиш, вақти-вақти билан ланж бўлиш каби белгилар кузатилади. Жинсий балоғатга етиш даври тугаши билан бундай ўзгаришлар одатда изсиз йўқолиб кетади.

Балоғатга етиш даврида ўсмир организмининг нормал жисмоний ривожланиши муҳим рол ўйнайди. Бу даврда турли хил сервитамин овқатларни етарлича истеъмол қилиш, шунингдек, очиқ ҳавода сайр қилиш, спорт билан шуғулланиши лозим. Шу ўринда бир муаммони айтиб ўтмоқчиман. Айрим ота-оналар фарзандларини ўсмир давридаёқ, яъни 16,17,18 ёшлардан турмушга беришга шошиладилар. Ваҳоланки, бу даврда қиз бола ҳам жисмонан, ҳам психологик жиҳатдан ҳаётга тайёр бўлмайди.

Табиатнинг ўзи ота-она ва фарзандни бир-бирига боғлаб қўйган. Уларни ўзига хос муҳаббат туйғуси бир-бирига бўлган эҳтиёжни ушлаб туради. Ота-она боласига ғамхўрлик қилишга ҳаракат қилади. Болалар буни тушунади, аммо аксарият ҳолларда қабул қилмайди. Бунинг моҳияти шундаки, бу ерда ота-оналар ягона мақсад билан болани тарбиялайдилар. Ахир болаларга ҳақиқий ота-она меҳри зарурдир. Ўсмир ўсаётган оилада адолат, қадриятлар, интизом, ёйинки барча яхши хислатлар мавжуд бўлмаса, ўсмир ўзини ёмон ҳис этади. Бу ерда уларда ҳурматсизлик, ишончсизлик шаклланади.

Муҳими, ота-оналар болалар ҳатти-ҳаракати, мотивларини тушунишга ҳаракат қилишлари, мустақил фикрлашини ҳурмат қилишлари зарур. Шу ўринда сизга айрим тавсияларимизни бериб ўтмоқчи эдим.

Фарзандингизни ким билан дўстлашганини, у қандай оиланинг фарзанди эканлигини, яна қандай одатлари мавжуд, унинг психологияси билан қизиқинг ва аниқланг.

Болангиз ўсмирлик даврини бошидан кечираётганлиги учун у билан юмшоқ муомалага киришинг. Уни самимий суҳбатга чорланг. Ота ўғил фарзанд билан организмидаги ўзгаришлар табиийлиги, шундай жараённи ўзи ҳам бошидан ўтказганлигини айтиши ва унга тўғри тавсия ва маслаҳатларини бериши лозим. Оналар ҳам қизларига гигиеник жиҳатдан ёндашиб, қиз боладаги психофизиологик ўзгаришларни ўз вақтида ва тўғри тушунтиришлари лозим.

Ўсмирлик даврининг яна бир қийин тарафи шундаки, ёш йигит-қиз шу даврда қийин танловда бир тўхтамга келиши керак, яъни улар касб танлаши керак. Албатта бунга унинг ички хоҳиш-истаги ва қобилияти асос бўлади. Лекин шундай бўлса ҳам ота-она маслаҳати ва эътибори зарурдир.

Бугунги кунда фарзандларимизнинг жисмонан соғлом, маънан етук инсон бўлиб ўсишлари, уларнинг билим олишлари учун мамлакатимизда барча шарт-шароитлар яратилмоқда. Президентимиз томонидан ўсмир ёшдаги ўғил-қизларимизни тўғри тарбиялаш, уларнинг оиладаги, жамиятдаги мавқеини мустаҳкамлашга жиддий эътибор берилмоқда.

Бу борада Сирдарё вилояти Сардоба тумани Пахтаобод қишлоқ хўжалик касб-ҳунар коллежида ҳам бир қанча ишлар олиб борилмоқда. Масалан, ота-оналар мажлислари, семинар-тренинглар, давра суҳбатлари ва турли хил кечалар мунтазам равишда ўтказилиб борилмоқда. Булар ўқувчи-ёшларга нима беради? Ўқувчи давраларда ўзини тўғри тутишни, фикрини эркин баён этишни ўрганади. Унинг нутқи равонлашади, ўзига ишончи ортади ва ҳаддан ташқари тортинчоқликдан халос бўлади.

Ота-оналаримиз фарзандларининг коллеждаги ўқиши ва аҳволидан тез-тез хабар олиб туриши, педагог билан суҳбатлашиб, фарзандининг камоли учун бирдамликда ҳаракат қилишларини тавсия этган бўлар эдик.

Азиз ота-оналар! Фарзандингиз қалбига қулоқ солинг. Уни тингланг, у ўз муаммолари билан ёлғиз қолмасин. Шунингдек, ўз фарзандингизга маслаҳатгўй ва психолог бўлинг. Болангизнинг бегоналардан нажот излашига йўл қўйманг.

Мадина РУСТАМОВА,

Сардоба тумани Пахтаобод қишлоқ хўжалик касб-ҳунар коллежи педагог-психологи

ҚОБИЛИЯТ ВА ИМКОНИЯТ

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:40:43 GMT

ҚОБИЛИЯТ ВА ИМКОНИЯТ

УЛАРНИНГ РЎЁБГА ЧИҚИШИ ТАРБИЯ БИЛАН БОҒЛИҚДИР

Улуғ муаллим Абдулла Авлонийнинг шундай сўзлари бор: “Дарс ила тарбия орасида бироз фарқ бўлса ҳам, иккиси бир-биридан айрилмайдурган, бирининг вужуди бирига бойланган жон ила тан кабидир...” мана шу жон ва танни вужудга келтирувчи, уни вояга етказувчи зот ўқитувчидир. Албатта, шуни унитмаслик керакки, таълим тарбия билан биргаликда олиб борилгандагина яхши самара беради. Чунки хулқи ёмон фарзандда ўқишга иштиёқ бўлмайди. Шунинг учун ҳам биз ўз олдимизга қўйган мақсадни бажаришда аввало ўзимиз ўрнак бўлишимиз муҳим, деб ўйлайман.

Бу дегани, педагог кийиниш маданияти, ўзини тутиш, ҳар бир ишга адолатли ёндашиш, энг муҳими, ўзининг гапига ўзи ишониши лозимдир. Таълим-тарбия учун масъул ҳар бир педагог психолог бўла олиши, қайси болага қаттиққўл, қайси болага эҳтиёткорона муносабат кераклигини ажрата билиши керак. Боланинг ўзига хос нозик руҳияти билан ҳисоблашмасликнинг иложи йўқ.

Буни бир неча йил аввал бўлиб ўтган воқеа мисолида айтишим мумкин. Санжар деган ўқувчи 8-синфда ўқирди. Ўқитувчилари ундан нолир эди. Ҳатто, синф раҳбарининг қаттиққўллиги “ўқишдан ҳайдайман” деб қўрқитишлари ҳам уни чўчитмасди. Бир куни Санжар билан суҳбатлашдим. Дастлаб у мен билан очилиб гаплашмади. Сўнг унинг оилавий шароитини, ота-онаси, қизиқишлари билан танишдим. Сўнг уни тез-тез ёнимга чақирадиган, суҳбатлашадиган, у қизиқадиган жиҳатлардан сўз очадиган бўлдим. Шундан сўнг у ота-онаси-ю устозларининг уришишларидан безор бўлганини, ҳар гал шундай ҳолат юзага келганда Санжар ҳам атайлаб ўқитувчининг ғашига тегишга ҳаракат қилаётганини англадим. Унга таъсир кўрсатишда нималарга қизиқишини билган ҳолда ёндашдим. Ота-она ҳамда синф раҳбари ва ўқитувчиларига боланинг ички қобилиятини юзага чиқаришда нималарга эътибор бериш кераклигини уқтирдим. Иш режа асосида юмшоқлик ва сабр-тоқат билан олиб борилди. Натижада Санжар дастлаб синфни, кейин мактаб обрўйини юқорига кўтарадиган ўқувчига айланди.

Бу билан нима демоқчиман. Ўқувчини доимо койиш, жазолаш, уни мактабдан, ўқишдан бездиради. Ўқитувчиларидан совутади. Дарсларни, синф соатларида ўзаро ҳурмат, дўстлик, яхшилик, ҳақидаги мисоллар орқали ҳаётга, ўтмишга боғлаб ўтиш яхши натижа беради. Тарбиянинг асосий вазифаси – шахснинг ақлий, ахлоқий ва жисмоний ривожланиши, унинг қобилиятларини ҳар томонлама очиш учун имконият яратишдир. Бу ўринда биз ёш авлод таълим-тарбияси билан шуғулланаётган педагогларни замон билан ҳамнафас бўлаолиши, дарсни кўргазмалар асосида ташкил этиш, амалий машғулотлар билан ривожлантирувчи омилларга эътибор қаратиш зарурлигини таъкидламоқчиман.

Ота-оналар энг оддий деб қарайдиган тасвирий санъат, меҳнат фанлари ўқувчилар назарида ҳам шундай туюлади. Ота-оналари фарзандларига уқтирганидек, у рассом ёки дурадгор бўлиши шарт эмас. Аммо биз педагоглар бола кўнглида тасвирий санъат, бадиий меҳнатга нисбатан ижобий фикр уйғотишимиз лозим. Бундай дарслар, айниқса, 5-6 синф ўқувчиларида ўйинли вазифалар, қувноқлик, машғулотларга берилувчанлик, уятчанликни енгиш, нутқий мулоқот ва ижодкорлик хислатларини фаоллаштиради. Ўқувчиларнинг “Витраж”, “Мозаика”, “Гравюра”, “Сабзи тахта”, “Миниатюра” лойиҳалари устида ишлаши, ўз ижодий имкониятларини амалда синаб кўришлари машғулотларга бўлган қизиқишини орттиради. Таълим-тарбия узвийлигига эришишда, бола онгида ўзига бўлган ишончнинг шаклланишида ҳам ана шу амалиёт билан боғлиқ фанларнинг ўрни беқиёсдир.

Малика АБДУЛЛАЕВА,

Тошкент шаҳридаги 300-сонли давлат ихтисослаштирилган умумтаълим мактаби директор ўринбосари

ОТА УЙИ

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:38:53 GMT

ОТА УЙИ

Ота уйи. Атак-чечак ташлаган илк қадамларимизга, қўнғироқдек беғубор кулгиларимизга, жажжиларга хос чулдирашларимизга гувоҳ бўлган муқаддас макон!

Ота уйини халқимиз ота Ватан деб ардоқлайди. Юрт кенгликларини биз шу ерда юракка туямиз, соғинчни, орзу қилишни, полапонлардек кўкларга парвоз этишни ният қиламиз. Дилимизга, хотираларимизга жойлаймиз! У бизнинг Ватан ичидаги Ватанимиз, уриб турган юрагимиз, суянч тоғимиз!

Ватан. Унинг ҳар қаричи, ҳар бир гиёҳи биз учун муқаддас. Оила эса шу улуғворликнинг гулғунчаси. Мустаҳкам оила эл-юрт тинчлигини таъминлайди, дейди донишмандларимиз. Баъзида бу тушунчани ёдимиздан чиқариб қўямиз. Натижада кимдир ёки нимадир сабаб бўлиб ана шу муқаддас даргоҳга дарз кетади. Биз айбни бошқалардан излаймиз. Баъзида эса атрофимиздагиларни, яқинларимизни тушунмаймиз ёки тушунишни хоҳламаймиз. Кимдир мол-дунё талашади, ёинки ўзини ўзгалардан устун қўйишга ҳаракат қилади. Бошқа биров эса ҳаёт икир-чикирларидан андиша қилса, "андишанинг отини қўрқоқ" қўйишади.

Пойтахтга оиласи билан кўчиб кетган кенжа ўғил ниҳоят ота уйига меҳмонга келди. Интизор бўлиб кутаётган онаизори билан дийдорлашди. Волидаси ўғлини бағрига олар экан, соғинчлари анча босилгач, меҳр билан сўрайди: – Болагинам, бунча узоқ қолиб кетдинг, соғ-саломат юрибсанми? Келиним, невараларим яхшигина юришибдими? Ишинг яхшику-я, фарзандларинг, оиланг ҳам жойида, Яратганга шукур, – Атрофни қўли билан кўрсатаркан: – даданг қўллари теккан бу эски деворларни бир янгиласанг, дегандим. Отагинангнинг руҳлари шод, менинг кўнглим тўқ бўларди. Ахир, бу уй энди сенга тегишли. Опанг, синглинг уйли-жойли, оиласи билан тиниб-тинчиб кетган. Аканг ҳам ёнимиздаги маҳаллада янги уй қурди. Сен ҳам вақти келиб қайтсанг, ҳаммамиз бир жойда бўлсак, яхши-ёмон кунларда туғишганлар бир-бирингизни қўллаб-қувватлаб турармидингизлар дейман-да, болам.

Онасининг бу гапидан кейин ўғил чуқур ўйга толди: – Болаларим катта бўлишса, бу ерга қайтиб келишармикан?.. Кейин болаликнинг бахтли онларини эслаб кўнгли ёришди. Дастурхон атрофида ўтириб нима дер экан, дея унинг оғзини пойлаётган онасига қараб: – Хўп бўлади онажон, ҳаммаси сиз айтгандек бўлади. Фақат менга бироз фурсат беринг, рўзғордан орттириб, маблағ тўплаб олай, албатта, ҳовлимизни кўнглингиздагидек қилиб таъмирлайман, хавотир олманг, онажон, – деди. У ота уйининг қадри баландлигини англаб етгандек эди...

Болаликда девор-дармиён қўшнимиз бўларди. Уларнинг оиласида икки нафар ўғил ва бир қиз фарзанд бор эди. Болаликлари ниҳоятда аҳил-иноқликда ўтган бу оиланинг тинчлиги ўғиллар уйлангач, дарз кета бошлади. Икки оға-инининг ораларидан "ола мушук" ўтди. Катта келин ишдан кеч қайтган кун ҳеч қаерда ишламай уйда ўтирадиган кичкина келиннинг гап-сўзлари тинмайдиган бўлди: – Мен бу уйда овсинимга малай эмасман, бундан кейин овқат егиси келса, пишириб есин. Ҳамма уй ишлари менга, ойижонимизнинг сийловлари опамга. Бўлди, ҳаммасидан тўйдим. Бу уйда ё улар туришсин ёки биз.

Кун ора бўладиган уруш-жанжал, оиладаги хотиржамликни емира бошлади. Отанинг қалби бундан қаттиқ озорланди. Кунлар ўтиб, меҳр-оқибат, ҳурмат ва хотиржамлик ушбу хонадонни тарк этди. Биргина сингилни ҳам келган совчиларни сўраб-суриштирмай турмушга узатишди. Орадан беш-олти ой ўтиб-ўтмай ҳомиладор қиз ота уйига қайтиб келибди. Нима экан, куёвнинг бошқа оиласи бор экан. У ота-онасининг қистови билан уйланганини, унга кўнгли йўқлигини айтгач, ғурури топталган қиз уйига қайтишга мажбур бўлибди. Ор-номус устунлик қилиб ота бечора юрагини чангаллаганча ерга қулабди...

Хуллас оиладаги носоғлом муҳит уни парокандаликка олиб келди. Иккала овсин эса "Икки ёмон занжир узар" деганларидай, ота уйни сотишга, алоҳида "дом" олишга эрларини кўндиришибди. Бир пайтлари гуркираб, болажонларнинг шодон кулгусига тўлган ота уй ўзгаларга насиб этибди...

Юртимизнинг таниқли рассомларидан бири ўзи туғилиб ўсган маконидан йироқда бўлса ҳам болалиги ўтган маконни, қум кўчалари-ю, унда унган ажабтовур гиёҳларни энтикиб эслайди. Янтоқ гулларидан завқланиб, дарё бўйларида оёқ яланг чопганларини, ўртоқлари билан мазза қилиб дарёда чўмилганларини ўзгача соғинч билан гапириб беради. Буларнинг бари унга илҳом манбаи бўлганини ва айни кунда ҳамон илҳом бағишлашини қайта-қайта ғурур ила такрорлашдан чарчамайди. Ижодкорнинг кўзларидаги соғинч алангалари унинг ота уйига бўлган меҳридан дарак беради. Шу эмасми, Ватан соғинчи?! Она Ватанга меҳр-муҳаббат, Ватандан фахрланиш туйғуси!

Мен ҳам болаликнинг ёрқин кунлари ўтган, бувим эккан мевали дарахтлар билан тўла боғу роғни ҳамон эслайман. Оиламизда олти нафар фарзанд эдик. Болалигимиз елдек учиб ўтди-кетди. Эсимда, уйимизнинг олдидан лойқа сувли ариқ оқар, биз болалар ёзнинг жазирама кунларини эртадан-кечгача чўмилиш билан ўтказардик. Бувимиз ёпган кулчаларни ариққа оқизиб, сувга бўктириб ердик. Уйимизнинг орқа томонида эса олма, ўрик, шафтоли, олча ниҳоллари мева бера бошлаганида биз болалар нақадар шодланардик, еб тўймасдик.

Биз вояга етгач билим олиш, ишлаб пул топиш, рўзғорга бироз бўлса-да, қарашиш мақсадида полапонлардек учиб ҳар томонга тарқалдик. Йиллар ўтди. Бувижоним оламдан ўтди. Вақти келиб уйни сотишга мажбур бўлдик. Кўп ўтмай уйни, бувимни соғиниб, болалигимни эслаб кўргани кирдим. Не кўз билан кўрайки, бувим эккан мевали дарахтлар ҳам қуриб қолибди. Табиатнинг мана шундай мўъжизалари олдида инсон баъзан лол қоларкан...

Ота уй. Бу биз дунёга келган хонадон. Ота-онамизнинг фарзандларим ўсиб-улғайсин, дея пешона тери, меҳнатлари эвазига бунёд этилган кошона. Азизлар, ушбу бахт қасрини асраб-авайлайлик. Умр елдек ўтмоқда. Борган сари инсон болаликнинг беғубор ҳароратини қўмсайди. Ундай кезларда ота-она, оға-ини, опа-сингиллар қадри янада билинади. Дилингни эзгуликлар қуршаб олади. Ўткинчи дунёда бир-биримизга яхшилик қилиб яшамоқ бахти ҳаммамизга насиб этсин. Зеро, донишмандлар дейдилар "Кенгга кенг дунё!”

Муҳаббат ХЎЖАМУРОДОВА

ЯШАШНИ ЎРГАТГАН ШЕЪРИЯТ

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:37:50 GMT

ЯШАШНИ ЎРГАТГАН ШЕЪРИЯТ

Нафақат ўз шеърлари, балки бутун ҳаёти билан ўзбек аёлининг маънавий қиёфасини намоён этган атоқли шоирамиз Зулфияхонимни ҳам мен фидойи инсонлар қаторига қўшган бўлардим. Унинг жаҳон минбарларидан янграган шеърлари Шарқ аёлининг ақлу закоси, фазлу камолининг ёрқин ифодаси сифатида миллионлаб шеърият мухлисларида одамийлик, муҳаббат ва садоқатдан сабоқ берган, десак муболаға бўлмайди. Тоғдек бардоши билан вафо ва садоқат рамзига айланган Зулфия опа сингари аёллар ҳар қандай юксак ҳурмат ва эҳтиромга муносибдир”.

Эсимдадир ажиб дам ҳали:

Кўз олдимда бўлдинг намоён,

Пок гўзаллик даҳоси каби,

Бир лаҳзалик хаёл, тушсимон...

Пушкиннинг ушбу шеърини илк бора ўқиганимда ҳойнахой буни шоира Зулфия таржима қилган бўлса керак, деб ўйладим. Шошиб китоб мундарижасини очдим. Адашмаган эканман. Бу Зулфияхоним таржимаси эди. Зулфиянинг шеърларида ўз дасхати бор, деган фикрга яна бир бор иқрор бўлдим. Айнан шоиранинг таржималари Пушкин асарларини мен учун яна-да юксалтиргандек бўлди. Сабаби шоиранинг шеърлари ҳам кўнгилнинг нозик торларини чертиши, нафислиги, дардчиллиги, фикри теранлиги билан фарқланиб туради.

Ногаҳон раҳматли онажонимнинг нурли сиймосини кўргандек бўламан. Чунки онам Зулфияхоним шеърларини севиб ўқир, биз фарзандларига сўзлар мағзини изоҳлашдан чарчамас эди... Айниқса “Ўғирламанг қаламим бир кун” шеъри онамнинг кўнглидан шунчалар жой олгандики, уни бир варақ қоғозга кўчириб олиб ён дафтарчасида авайлаб сақлар, ҳар куни такрор-такрор ўқиб чиқарди:

...Ўғирламанг қаламим бир кун!

Қалам-ла мен тўқийман қўшиқ.

У – инсонга, элга хизматим,

Бурчин бекам адо этган йўқ.

Қарзим узар икки фарзандим,

Фарзанд меҳри ва қаламимни

Худо ҳаққи, қўйинг ўзимга.

Усиз қолсам, ўлди деб мани

Секин парда тортинг юзимга...

Ўғирламанг қаламим бир кун...

Бир куни онам “Қизим шеърнинг қоғози эскириб қолибди, шуни янги вараққа чиройли қилиб кўчириб берсанг”, деди. Биз учун бу шеър ёд бўлиб кетган бўлса-да, шу бир варақ қоғоз онам учун суянч эди. “Қандай катта қалб эгаси-я. Шеърларидан яшашни ўрганса бўлади”, дерди. Зулфияхоним ана шундай шеърият соҳибаси... Унинг беназир шеърияти севиш ва севилишни, эъзозлаш ва қадрлашни, садоқат ва вафони, сабр-тоқатни, матонат ва шижоатни, ўзгалар дардига бефарқ бўлмаслик, суянч ва таянч бўлишни – ЯШАШни ўргатади.

Шоиранинг “Ҳамма билан бор менинг ишим” деган биргина мисраси замирида инсон учун қайғуриш, меҳр-оқибатни туясиз.

Зулфияхоним Японияга қилган сафарларидан бирида Хиросима фожиасининг изларини ўз кўзи билан кўради. Шоира зўр ҳаяжон ила хотираларида шундай деган эди: “Биз сукутда қолдик. Мен ёнимда турган нотаниш аёлнинг қўлидан ушладим. Таржимон биздан узоқда эди. Биз бир-биримизнинг қўлимизни қаттиқ қисдик:

– Уруш бўлмайди. Йўл қўймаймиз унга! – тахминан шундай деган эдим мен япон аёлига ўз ишорам билан”.

Дунёдаги барча оналар қалқиб оёққа турса уруш албатта чекинади, тинчлик енгади, деган ўйда она қалби ҳайқиради. Шоиранинг “Ўғлим, сира бўлмайди уруш” шеъри сафар таассуротлари замирида туғилган экан.

Шоиранинг шогирдларидан унинг қанчадан-қанча инсонларга тиргак, мадор бўлиб, ёрдам қўлини чўзганини эшитиб ҳавасим келади. Мафтункор ижоди билан мен учун чўққида турган бу аёл улкан инсонийлиги ила кўз ўнгимда яна-да юксалиб бораверади.

Маълумот тўплаш мақсадида шоиранинг набираси Лола опа билан суҳбатлашдим. Набираси бувисининг турли хил давлатларда – Ҳиндистон ва Япония, Бирма ва Шри-Ланкада, Югославия, Болгария ва бошқа мамлакатларда бўлганлиги, у ердаги таниқли адабиёт ва санъат намоёндаларидан тортиб оддий кишиларнинг-да фикр-ўйлари билан қизиққанлиги ҳақида ҳикоя қилиб берди. Бир даста суратларни кузатар эканман, дунё кўрган аёлнинг юзидаги маъсумалик, ийманиш, назокат, айниқса кийиниш маданияти ўзгармаганлигининг гувоҳи бўлдим. Чеҳрадаги бироз улғайиш суратларни бир-биридан фарқлаб турарди.

“...Мен шодликни олмайман пудрат,

Югураман қалб билан вақтдан...”

дейди Зулфия “Исён” деган шеърида.

Ҳа, ҳақиқатдан ҳам шоира қалби ила вақтдан, айрилиқ ва соғинчдан, изтироб ва ҳижрондан ғолиб бўлишга интилди ва вақтнинг аёвсиз ғилдиракларини ўзининг ўтли сатрлари билан забт эта олди. Қалб пўртаналаридан отилиб чиққан бу сатрлар ҳароратини ҳаттоки вақт ҳам емира олмайди. Менимча, ҳақиқий ижодкор учун умрнинг асл мазмуни ҳам шунда.

“Зулфияхоним шеърларида тонг тимсоли, тонг тасвири, буюк эрк, буюк бахт, буюк давр, буюк ва ёруғ дунё тимсолидай жаранглаб кетганлиги ва ҳануз ўшандоқ турганлиги ҳеч кимга сир эмас, ҳаммаси меҳнатдан, узлуксиз меҳнатдан”, деган эди Миртемир. Дарҳақиқат, Зулфияхоним чексиз меҳнати ила катта мактаб яратган ва ўз мактабида ёш қаламкашларнинг бутун бир авлодини камолга етказа билган шоирадир. Зулфия шеъриятининг энг катта ютуғи шундаки, ўқувчига кўтаринки руҳ беради, комилликка, қаҳрамонликка етаклайди.

Зулфияхоним учун қилинаётган эъзоз ва эҳтиромни кўриб, шоира бежиз шундай мисраларни битмаган экан, дея ўйлаб қоламан.

“Бахтим шул – Ўзбекнинг Зулфиясиман!”

Нилуфар ЖАББОРОВА

БАХТ беланчаги

rsc — Sun, 15 Mar 2015 08:35:39 GMT

БАХТ беланчаги

ёхуд бир хонадон манзаралари

Ҳовлимизнинг ўртасида кенг, мўл-кўлгина сўри бор.

Баҳор, ёз ойлари ҳар саҳарни шу ерда, набираларим даврасида кутиб оламан. Гоҳ осуда, гоҳ баҳс-мунозарага бой давра, айниқса, Мироншоҳ опаси Нигинабону билан масала талашгани талашган, кўпинча уларнинг қараш ва муносабатлари турлича бўлиб чиқади.

– Қушларга маза, уларнинг осмони бепоён, истаган кенгликларига парвоз этишаверади, – дейди Мироншоҳ фалакда қиялаб учаётган чумчуғу чуғурчиқлар ҳаракатини ҳавас билан кузатар экан.

– Бизнинг эса Ватанимиз беқиёс, беғубор осмон остида серҳашам шаҳар-

қишлоқларимиз, муҳташам боғ-роғларимиз бисёр, муҳими тинч-осуда юртимиз ғаразли кўзлардан йироқ турсин, – шоирона оҳангда укасини баҳсга чорлайди Нигинабону...

Тонг отиб, қуёш нур беланчагини таш лаши билан кўчадан унинг заррин кокилларига тармашиб ўйнаётган қўшни болаларнинг шўх-шодон қийқириғи эшитилади. Яқиндагина ҳовлима-ҳовли юриб, еттисини тўлдирган болаларни муаллима аёл мактабга ёзиб кетганидан буён бу рўйхатга номи тушган Аскаршоҳ қичкинтойлар ўйинига қўшилмай қўйган, тезроқ ўқишга чиқиш ниятида кун санайди, нуқул:

– Бобо, Мустақиллик байрамига неча кун қолди, – деб сўрагани-сўраган, биладики

қутлуғ байрамнинг эртаси куни мактаб бошланади.

Аммо Аскаршоҳнинг галдаги саволи мен учун кутилмаган бўлиб чиқди:

– Бобо, янги газеталарингизни ўқидингизми?

Одатда у расмли журналларнигина варақларди.

– Нима эди, ўғлим, – боланинг дили нозик, бир оғринса тузатиш қийин, ишга шошилаётган бўлсамда набирамнинг мурожаатини беэътибор қолдирмадим.

– Укачамнинг катта расмини чиқаришибди, – дейди у мен билмаган янгиликдан хабар топганидан қониқиш ҳисси билан.

Аскаршоҳ тўнғич ўғлимнинг кенжа фарзанди, амакисининг, аммаларининг ўзидан кичик ўғил-қизларини “укача” деб атайди, улар ҳозирча беш нафар.

– Қайси бирининг, – сўрайман қизиқсиниб.

– Паризоданинг.

“Паризода августнинг саккизинчисида эндигина бир ёшни тўлдирди, қизиқ, базўр атак-чечакни бошлаган қизалоқ газетага ёзадиган нима каромат қўрсатди экан”, деган савол ўтди хаёлимдан.

– Қани, олиб кел-чи.

Аскаршоҳ аллақаёққа югургилаб кетганича қўлида икки букланган газета билан қайтди:

– Мана кўриб қўйинг, аканг қарағайнинг укачаси зўрда.

Шоша-пиша Аскаршоҳ қўрсаткич бармоғини бигиз қилиб кўрсатган саҳифага кўз ташладим. Ҳовлимиздаги гулзор орасида энг жажжи набирам ота-онаси оғушида ширингина жилмайиб турарди. Расм тагсўзида қуйидагилар ёзилган эди:

“Жажжи фарзандлари Паризодани қувончга тўлиб катта қилаётган Мираҳмад ва Гулинур Миришкор туманининг Помуқ қўрғонида истиқомат қилишади. Ҳавас қиладиган томони шундаки уларнинг ҳар икаласи 1991 йил, Истиқлол билан тенгдош дунёга келишган. “Мустаҳкам оила йили”да қурилган хонадоннинг “Обод турмуш йили”да дунёга келган гўдаги “Соғлом бола йили”да бир ёшга тўлди”...

Қалбим Истиқлол йўлидан ёрқин келажакни кўзлаб, дадил одимлаётган мамлакатимиз ҳар они тўй-байрамларга эш бўлиб тарихга зарб этилаётганидан фахр-ифтихор туйғуларига тўлди.

Бундан етти йил муқаддам, айни қиш чилласи пойтахтимиздаги “Турон” сиҳатгоҳида дам олаётгандим. Саҳар чоғи кенжа қизим қўнғироқ қилиб қолди:

– Дада, суюнчини чўзинг, акамнинг ўғли бўлди!

– Суюнчи сендан айлансин қизим, умри билан берган бўлсин, исмини нима қўйдингизлар.

– Шуни сиздан сўрамоқчи эдим.

– Нега иккиланиб ўтирибсизлар, ахир уканг исми билан туғилибди-ку,

– Қандай қилиб?

– Бугун қайси сана ва қандай кун?

– Ўн тўртинчи январь, Ватан ҳимоячилари куни.

– Баракалла, ўзинг билар экансан, укангнинг исмини Аскаршоҳ қўйинглар.

Гўшакдан қизимнинг ёнидагиларга қувонч билан айтган сўзлари баралла эшитилиб турди:

– Урей-й-й, укамнинг исми Аскаршоҳ бўлди, илоҳим Ватанни кўз қорачиғи янглиғ асрайдиган, аскар йигит бўлиб етишсин...

Ҳаммаси собиқ ўқувчимнинг ишхонамга биров келиб-кетишидан бошланди. Қишлоқда ҳамма у ёки бу жиҳатдан бир-бирига алоқадор, масалан шу Тоштемирга ўрта мактабда тарих фанидан сабоқ берганман, унинг отаси Жаббор домла менга математика сирларини ўргатган, ўз ўрнида Жаббор домла ҳам қарийб чорак аср мактабга раҳбарлик қилган отамни ўзига устоз деб билади. Хуллас, ўқувчим етказган хушхабарни уйдагиларга илиндим:

– Тоштемир шогирдимнинг ўғли миллий курашдан ўқувчилар ўртасида ўз вазни бўйича Ўзбекистон чемпиони бўлибди.

– Яқиндагина мактабимизда ўқиб кетган Бобохонми, – сўради набираларимдан бири.

– Ўша, Бухоронинг спорт коллежида таҳсил олаётганди, – жавоб бердим ички бир

қониқиш билан. – Вақтида бобоси, отаси ҳам бинойигина кураш тушишар эди.

Ўшандан буён Мироншоҳ тиним билмайди, гоҳ футбол тўпини боши, оёғи билан уриб, ерга туширмасликни машқ қилса, гоҳ ҳовлининг у чеккасидан, бу чеккасигача ўмбалоқ ошади.

– Ҳа ўғлим, бу ниманинг ташвиши?

– Машқ қилаяпман, дадам жисмонан чиниқсанг, синовлардан ўтолсанг спорт мактабига ўқишга қўяман, деди.

– У ерда нима қиласан?

– Чиниқиб, чемпион бўлиб, юртимиз байроғини чет элларда бошим узра кўтармоқчиман.

– Баракалла ўғлим, ҳавас билан яшаганга нима етсин...

– Бобо, эшитдингизми, – ҳовлиқиб савол берди Нигинабону.

– Нимани?

– Дилноз опамнинг қизи Миллий университетнинг журналистика факультетига ўқишга кирибди, унинг нияти сиздек журналист бўлиб, “Олтин қалам” олиш экан.

Лайло жиянимнинг қизи, Қаршидаги 2-сонли академик лицейда ўқиб юрган кезларидан буён қалам тебратиб туришини биламан, бир-икки битикларини кўриб ҳам бергандим, мана, изланишлари самара бериб, мамлакатимиздаги энг нуфузли университетлардан бирининг талабаси бўлибди:

– Мана, кўрдингми, яхши ўқиганнинг самарасини?! Сен ҳам мактабни, лицейни аъло баҳоларга тугатсанг, опангдек талаба бўлишинг тайин, – бир-икки шеърий машқлари матбуот юзини кўрган набирамнинг юрагига ғулғула соламан.

– Албатта шунга интиламан, – дейди у қатъият билан...

* * *

... – Бобо қуёшнинг нур беланчаги қойилмақом, осилиб мазза қиласан, – дейди Мироншоҳ кумуштус баданини офтоб нурларига тобларкан.

– Жонажон Ватанимиз ўзига хос бахт беланчаги, – дейди Нигинабону укасига жавобан, – Қара, биз ёшлар учун ўқиб, олим, шоира бўлиш, чиниқиб чемпионлик мақомига эришиш учун барча шарт-шароитлар муҳайё этилган, Юртбошимизга қуллуқ, у киши бахт беланчагимизни тебратиб турибди.

Абдунаби АБДИЕВ,

Миришкор туманидаги 22-мактаб директори

Абдулла Қаҳҳор. Анор

rsc — Sun, 01 Feb 2015 17:37:57 GMT

Абдулла Қаҳҳор. Анор (ҳикоя)

Уйлар тўла нон, оч-наҳорим болам,
Ариқлар тўла сув, ташнаи зорим болам.
Ўтмишдан

Туробжон эшикдан ҳовлиқиб кирар экан, қалами яктагининг енги зулфинга илиниб тирсаккача йиртилди. Унинг шашти қайтди. Жўхори туяётган хотини унинг қўлидаги тугунчани кўриб, келисопни келининг устига қўя чопди. Кели лапанглаб ағанади, чала туйилган жўхори ерга тўкилди.

Туробжон тугунчани орқасига бекитиб, тегишди:
— Акажон, дегин!
— Акажон! Жо-он ака!..
— Нима берасан?
— Умримнинг ярмини бераман!..
Туробжон тугунчани берди. Хотини шу ернинг ўзида, эшик олдида ўтириб тугунчани очди-да, бирдан бўшашиб кетди ва секин бошини кўтариб эрига қаради. Ўз қилмишига гердайиб турган Туробжон унинг кўзини жиққа ёш кўриб:
— Нима эканини билдингми?—деди.— Асаларининг уяси! Турган-битгани асал! Мана, мана, сиқсанг асал оқади. Буниси оқ мум, ҳаром эмас — шимса ҳам бўлади, чайнаса ҳам бўлади.
Хотин енгини тишлаб бир нуқтага қараганича қолди.
— Ё, қудратингдан, ишонмайди-я!—деди Туробжон
келтирган матоини титкилаб. — Мана, чайнаб кўр! Кўргин, бўлмаса иннайкейин дегин...
Туробжон қизарди. У бир замон бетоб ўртоғини йўқлаб элтган тарвузини, бемаза чиққан бўлса керак, сигирнинг охурида кўриб шундай хижолат бўлган эди.
Ҳовли юзида айланиб юрган оқсоқ мушук тўкилган жўхорини искаб кўрди, маъқул бўлмади шекилли, Туробжонга қараб шикоягомуз «мяу» деди.
— Тур, жўхорингга қара! Уни кўр, мушук тегди.
Хотин тураётиб баралла йиғлаб юборди.
— Бу ер юткур қандай бало экан!.. Одамлардай
гулутага, тузга, кесакка бошқоронғи бўлсам-чи!
Туробжон дўпписини бошидан олди ва қоқмоқчи бўлганида кўзи йиртиқ енгига тушди, юраги ачиди: энди уч-тўрт сув ювилган янгигина яктак эди!
— Ахир, бошқоронғи бўл, эвида бўл-да!—деди дўпписини қоқмасдан бошига кийиб. — Анор, анор... Бир қадоқ анор фалон пул бўлса! Саҳаримардондан сув ташиб, ўтин ёриб, ўт ёқиб бир ойда оладиганим ўн саккиз танга пул. Акам бўлмаса, укам бўлмаса...
Eр-хотин тек қолишди. Хотин жўхорини туйиб бўлди, уни келидан тогорачага солаётиб тўнғиллади:
— Ҳавасга анор ейди дейсиз, шекилли...
— Биламан... Ахир, нима қилай? Хўжайинимни ўлдириб пулини олайми, ўзимни ҳиндига гаров қўяйми? Ғалатимисан ўзинг?
Хотин овқатга уннади, эрининг «бошқоронғи бўл, эвида бўл-да», дегани унга жуда алам қилди, хўрлиги келди, ўпкаси тўлди.
Овқат пишди. Қозоннинг занги чиқиб қорайган гўжага қатиқ ҳам ранг киргизолмади. Туробжон икки коса ичди, хотини эса ҳануз бир косани яримлатолмас эди. Унинг имиллашини кўриб Туробжоннинг кўзига негадир оқсоқ мушук кўринди. Мушук йиртилган енгини эсига туширди, авзойи бузилди. Унинг авзойидан «есиз жўхори, қатиқ, ўтин» деган маънони англаб хотин, кўнгли тортмаслигига қарамасдан, косани бўшатди, аммо дарҳол том орқасига ўтиб кўзлари қизарган, чакка томирлари чиққан ҳолда қайтди.
— Ҳали туғилмаган болани ер юткур дединг-а, — деди Туробжон борган сайин тутақиб.
Хотин индамай дастурхонни йиғиштириб олди, қозонга сув қуяётиб, эшитилар-ешитилмас деди:
— Ўша асалнинг пулига анор ҳам берар эди.
— Берар эди! — деди Туробжон заҳарханда қилиб. — Анор олмай асал олдим!
— Албатта берар эди! Албатта анор олмай, асал олгансиз!
Мана шундай вақтларда тил қотиб оғизда айланмай қолади, мабодо айланса, муштнинг хизматини қилади.
— Ажаб қилдим, — деди Туробжон титраб, — жигарларинг эзилиб кетсин!
Бу сўз унга қандай таъсир қилганини фақат бошқоронғи хотингина билади. Туробжон бу гапни айтди-ю, хотинининг аҳволини кўриб аччиғидан тушди, агар иззат-нафс қўйса ҳозир бориб унинг бошини силар ва: «Қўй, хафа бўлма, жаҳл устида айтдим», дер эди.
— Кишининг юрагини қон қилиб юборасан, — деди анчадан кейин. — Наинки мен асал олсам! Асал отлиққа йўқ, ҳали биз пиёда-ку! Хўжайинга бир ошнаси совға қилиб келган экан, билдирмасдан... ўзидан сўраб оз-роғини олдим... Ўзи берди. Тансиқ нарса, хурсанд бўлармикансан дебман. Ё тансиқ эмасми? Умрингда неча марта асал егансан? Ўзим умримда бир марта еганман: Шокирхўжа қандолатчи асал қиём қилдираётганда қозонига аммамнинг жўжаси тушиб кетганди, шу жўжани ялаганман...
Туробжоннинг бу сўзлари хотинининг қулоғига нотайин бир ғулдираш бўлиб кирар эди. Унинг Туробжон билан уй қилганига уч йил бўлиб келаётир, назарида, бу одам шу уч йилдан бери ғулдираб келган, ҳозиргиси шунинг давомидай эди. Иттифоқо, бу кун, нима бўлди-ю, уч сўзни равшанроқ айтди: «Жигарларинг эзилиб кетсин», деди. Оламда унинг суянгани эри, бирдан бир орзуси — анор эди, бирданига ҳар иккиси ҳам йўққа чиқди.
Хотин уйга кириб кетди. Анчадан кейин дарчадан хира шуъла тушди. Туробжон ҳам кирди. Хотин дарча ёнида, бир тиззасига бошини қўйган, қорамтир — кул-ранг осмонга қараб ўтирар эди. Туробжон тикка туриб қолди. Токчадаги бешинчи чироқ пихиллаб ёнар, унинг атрофида катта бир парвона айланар эди. Туробжон ҳам дарча ёнига ўтирди. Шифтнинг қаеридир «қирс» этди, қаердадир калтакесак чирқиллади, Туробжоннинг қулоғи жинғиллади. У ҳам осмонга — хира юлдузларга қаради. Масжиддаги кекса бақатерак орқасидан кўтарилган қизғиш ўт кўкка оловли из қолдириб жуда юқорилади ва гўё осмонга урилгандай чилпарчин бўлиб, «пўп» этди.
— Мушак, — деди Туробжон, — Муллажон қозининг боғида. Муллажон қози бешик тўйи қилган.
Хотин индамади.
— Шаҳардан тўралар ҳам чиққан, — деди Туробжон яна.
Хотин яна индамади. У Муллажон қозининг боғини кўрган эмас, аммо таърифини эшитган. Бу боғни кўз олдига келтириб кўрди: боғ эмас, анорзор... Анор дарахтларида анор шиғил, чойнакдай-чойнакдай бўлиб бўлиб осилиб ётипти.
— Битта мушак уч мири,— деди Туробжон, — юзта мушак отилса... биттангадан юз танга. Бир миридан кам — етмиш беш танга бўлади.
Eр-хотин узоқ жим қолишди. Туробжон оғзини катта очиб ҳам эснади, ҳам уф тортди.
— Ма, буни тик,— деди у яктагини ечиб, — ма!
Хотин яктакни олиб ёнига қўйди, афтидан, ҳозир тикмоқчи эмас эди.
— Бўл,— деди Туробжон, бирпасдан кейин, — ол... Сенга айтяпман!..
— Ҳа, мунча!.. Туртмасдап гапира беринг... Тикиб қўярман, мунча қистов...
Туробжоннинг тепа сочи тикка бўлди.
— Ҳай, сенинг димоғ-фироғинг кимга! Хўш, нима дейсан?
— Мен сизга бир нарса деяпманми? Тикиб қўярман.
— Ҳар нарсага рўзғор аччиқ бўла берса... қийинроқ бўлар,— деди Туробжон яктагини кияётиб, — камбағалчилик...
— Камбағалчилик ўлсин!
Хотин бу гапни шикоят тарзида айтди, аммо Туробжоп буни таъна деб тушунди.
— Нима, мен сени олганимда камбағаллигимни яширганмидим? Эркабойга ўхшаб чимилдиққа бировнинг тўни, кавуш-маҳсисини кийиб кирганмидим? Бундай армонинг бўлса ҳали ҳам серпулроқ одамга тег.
— Иккита анор учун хотиниигизни серпул одамга оширгани уялинг!
Бу гап Туробжоннинг ҳамиятига тегди. «Жигарларинг эзилиб кетсин» дегани хотинига қанча алам қилган бўлса, бу гап Туробжонга шунча алам қилди.
— Э, ҳой, анор олиб бермадимми? — деди Туробжон майин товуш билан, аммо бу майин товушдан қўрққулик эди, — сира анор олиб келмадимми?
— Йўқ! — деди хотини бирдан бошини буриб.
Туробжоннипг боши ғовлаб, кўзи тинди.
— Ўтган бозор куни еган анорингни ўйнашинг олиб келганмиди?!
— Ўйнашим олиб келган эди!
Туробжон билолмай қолди: хотинининг елкасига тепиб, сўнгра ўрнидан турдими, ё туриб кейин тепдими; ўзини обрезнинг олдида кўрди. Хотин, ранги оппоқ, кўзларини катта-катта очиб унга ваҳимали назар билан қарар ва бошини чайқаб пичирлар эди:
— Қўйинг... Қўйинг...
Туробжон уйдан чиқиб кетди. Бирпасдан кейин кўча эшиги очилиб-ёпилди.
Хотин узоқ йиғлади, эрига қаттиқ гапирганига пушаймон бўлди, ўзини қарғади, ўлим тилади; йиғидан толиб ташқарига чиқди. Қоронғи, узоқ-яқинда итлар ҳурар эди.
Кўча эшигини очиб у ёқ-бу ёққа қаради — жимжит. Гузар томонда фақат битта чироқ милтиллар эди. Самоварлар ётган. Қайтиб уйга кирди.
Том орқасида хўроз қанот қоқиб қичқирди. Кўча эшиги очилди. Хотин то бурилиб қарагунча Туробжон катта бир тугунни орқалаб кириб келди. У тугунни уйнинг ўртасига ташлади. Бир чойшаб анор ҳар томонга юмалаб кетди, бир нечаси обрезга тушди. Туробжон хотинига қаради. Унинг рангини кўриб хотин қўрқиб кетди — бу қадар оқарган! Туробжон ўтириб пешонасини ушлади. Хотини югуриб олдига келди ва елкасига қўлини қўйди.
— Қаёққа бордингиз? — деди энтикиб. — Нима қилдингиз?
Туробжон жавоб бермади. Унинг вужуди титрар эди.

1936

Каримбой Қурамбоев. Холисликка нима етсин

rsc — Sun, 01 Feb 2015 17:36:51 GMT

Каримбой Қурамбоев. Холисликка нима етсин (2011)

Туркман адабиётининг мутафаккир шоири Махтумқули-Фироғий шеърияти билан ўзбек китобхонларини таништиришда таржимонларнинг хизматлари таърифга лойиқ. Бу ишга дастлаб таниқли олим, ёзувчи ва таржимон Жуманиёз Шарипов киришиб, 1958 йили шоирнинг “Танланган асарлар”ини ўзбек тилига таржима қилиб, “Фан” нашриётида чоп эттирган эди. Кейинчалик мазкур шеърий тўплам мухлисларнинг талаб ва эҳтиёжлари боис ўзбек тилида кўп нусхаларда уч марта қайта босилди.

Мустақиллик йилларида Махтумқули шеърларини ўзбек тилига қайта таржима қилишнинг янги босқичи бошланди. М.Аҳмад, Э.Очилов, М.Кенжабек, О.Тўраев, А.Жумаев ва Ж.Зулпиев сингари таржимонлар Махтумқули асарларини ўзбек тилига ағдариб, алоҳида-алоҳида нашр эттиришди. Бу таржималарнинг бадиий савияси ҳақида тўхталиб, фикр билдириш ниятимиз йўқ. Сабаби, бу мавзу махсус тадқиқотни тақозо этади. Биз мавзунинг бошқа бир қирраси – айрим мақолаларда Махтумқулининг баъзи таржимонлари меҳнатига, таржималарига баҳо беришдаги субъектив ёндашувлар, бошқачароқ айтганда, беписанда муносабатда бўлиш ҳолатлари тўғрисида сўз юритмоқчимиз.

2008 йилда “Ўзбекистон” нашриёти Абдумўмин Жумаев ва Жуманазар Зулпиев таржимасида Махтумқулининг “Сайланма” китобини ўзбек тилида чоп этди. Таржима асарлар савиясидан қониқиш ҳосил қилдик, уларда Махтумқули услубига хос бадиий талқин ва бошқа хусусиятлар аслиятдагидек берилган. Ушбу китоб яна бир жиҳати билан диққатимизни тортди. Унга Махтумқулининг “Оқ ит” ва “Чақир калла” номли икки асари киритилган. Профессор Н.Комилов “Сайланма”га ёзган сўзбошида бу икки шеърни “кичик достон” деб атайди. Бу янги фикр. Махтумқулининг турли йилларда ўзбекчада нашр этилган китобларининг ҳеч бирида, шоир ижоди тўғрисидаги тадқиқотларда ҳам унинг достон ёзгани ҳақида маълумот учрамайди. Бу асарларнинг биринчи марта ўзбекчалаштирилиб ўқувчиларга етказилгани Махтумқули лирикасининг мавзу доираси, жанри хилма-хиллиги хусусида яхши тасаввур беради.

Ушбу “Сайланма”нинг аввал ўзбек тилида нашр этилган шоир китобларидан яна бир фарқи шундаки, А.Жумаев ва Ж.Зулпиев ҳозирга қадар ўзбек китобхонларига маълум бўлмаган, диний мазмундаги Махтумқули шеърларини ҳам ўзбекчалаштириб, мухлисларга тақдим қилган. Китобхонлар уларни ўқиб, Махтумқули нафақат ахлоқий-маърифий шеърларнинг моҳир ижодкори, шунингдек, тасаввуф руҳида шеърлар, достонлар ёзишда туркман, қолаверса, Шарқ мумтоз адабиётида ҳам катта салоҳиятга эга қалам соҳиби бўлганига ишонч ҳосил қилади.

Мазкур таржиманинг бадиий савиясини умуман эътироф этган ҳолда, унга илова қилинган филология фанлари номзоди М.Азимовнинг “Меҳнат ва маҳорат меваси” сарлавҳали мақоласидаги баъзи фикрлар бизда эътироз туғдирди. Мақола катта эмас, икки бет. Лекин шу икки саҳифада анча-мунча мунозарали фикрлар бор. Унда, асосан, таржимонлардан бири Абдумўмин Жумаев (тахаллуси Шийх Абдол Мўмин) ҳақида батафсил маълумот берилади, яъни А.Жумаевнинг бирор олий ўқув юртини тугатмаган бўлса-да, адабиётни, шеъриятни бир адабиётшуносдан кам билмаслиги, ҳар икки – ўзбек ва туркман тилида бирдай шеърлар ёза олиши, 25 йилдан бери Махтумқули шеърлари таржимаси билан шуғулланиб келаётгани, шоир ижодини тўла таҳлил қилиб чиққани, шунинг учун “унинг таржималари Махтумқули таржимонлари ағдармалари ичида энг яхшиси” эканлиги ҳақида гапирилади. Ҳатто мақоланинг ўртароғида: “Агар Махтумқули ўзбек бўлганида, худди шундай ёзар эди”, деган жумлани ҳам қистириб ўтади. Умуман, А.Жумаев ва Ж.Зулпиевнинг Махтумқулидан қилган таржималарига мақола муаллифи юқори баҳо беради. Бу фикрларга бутунлай қарши эмасмиз, қисман қўшиламиз. Лекин негадир иккинчи таржимон – Ж.Зулпиев ҳақида мақолада ҳеч қандай маълумот йўқ. Унинг таржимонлик фаолияти умуман тилга ҳам олинмаганига, очиғи, тушунмадик.

Мақоланинг бизда эътироз туғдирган бошқа бир жиҳати бор. Бир вақтлар Махтумқулидан таржима қилиб, ўзбек китобхонларини хушнуд этган, шоир меросининг Ўзбекистонда кенг ёйилишига салмоқли ҳисса қўшган таржимонлар фаолиятига нисбатан мақолада жиддий танқидий фикр айтилган. Бу танқид мақола муаллифи номидан эмас, балки мақолада А.Жумаев фикри сифатида келтирилади. Мана, мақоланинг ўша жойи: “Ўтган асрнинг 50-йилларида олим Жуманиёз Шарипов Махтумқули бобомизнинг шеърларидан бир қисмини ўзбекчалаштириб, элга тақдим этди. Шўроларнинг худосизликка асосланган сиёсати таъсири яққол билиниб турган у таржималар ўз даври учунгина яроқли эди (таъкид бизники — К.Қ.), десак ҳақиқатдан узоқлашмаган бўламиз. Сўнг бу ишга ёш таржимон Музаффар Аҳмад уриниб кўрди. Унинг ҳам тилни яхши билмаслиги ва Махтумқули меросини юзаки ўрганиб, таржима қилгани муваффақиятсизликка сабаб бўлди.

2004 йилда эса Мирза Кенжабек бу ишга қўл урди. Афсуски, унинг таржимаси энг муваффақиятсиз бўлиб, Махтумқули руҳияти, услубидан жуда йироқ эди. Ана шу муваффақиятсиз ўгирмалар мени таржима ишига қатъийроқ киришишга ундади...”.

А.Жумаев фикрига кўра, унгача Махтумқули ижодидан қилинган таржималар муваффақиятсиз, талабга жавоб бермайди. Бундай қатъий ҳукм, яъни барча таржималарни яроқсизга чиқариб, улардаги ютуқлардан кўз юмуш тўғримикан? Ж.Шарипов таржималарида камчиликларга йўл қўйилгани ҳақиқат. Бу фикр ўз вақтида таржимашуносликда мисоллар билан таҳлил қилиб кўрсатилди. Бироқ ҳеч бир мақолада Ж.Шарипов таржималари фақат “ўз даври учунгина яроқли, бугун аҳамиятини йўқотди”, деган фикр, бизнингча, айтилган эмас. Аксинча, Ж.Шариповнинг бу ижодий меҳнатига ўша даврда ҳам, ҳозир ҳам кўпгина илмий тадқиқотларда ижобий баҳо берилди. Ўтган асрнинг 70-йилларидаёқ атоқли олим Ғайбулла Саломов таржимашуносликка доир тадқиқотларидан бирида Ж.Шариповнинг таржимонлик фаолияти хусусида сўз очиб, унинг Махтумқули шеъриятидан қилган таржималарининг камчиликларини қайд этгани ҳолда, ютуқларини ҳам кўрсатиб, ижобий баҳолаганди. Олим шундай деб ёзган эди: “Туркман шоири Махтумқулининг кўзда ёши билан жўшиб ёзган ажойиб шеърлари халқимизнинг тилига тушган, уни дилида севиб куйланмоқда. Бу – туркман шоири ва у билан баравар ўзбек таржимони(Ж.Шарипов – К.Қ.)нинг ҳам ижоди элга, халққа, шеър ихлосмандларига манзур бўлди, деган сўз”.

Академик Б.Назаровнинг Ж.Шарипов таржималари ҳақидаги қуйидаги фикрлари мавзуга доир асл ҳақиқатнинг илмий хулосаси, десак хато бўлмас: “Бу ноёб ижодни (Махтумқули ижоди назарда тутилмоқда – К.Қ.) ўрганиш, ўзбек тилига ўгириш, кенг оммалаштиришда йирик таржимашунос олим ва мутаржим Жуманиёз Шарипов катта ишларни амалга оширди... бу таржималар ўз даври талабларига жавоб берди, бинобарин, унинг таржималаридан, хусусан, муҳтарам Жуманиёз Шариповдан миннатдор бўлишимиз керак”.

Таржимон ва адабиётшунос Э.Очиловнинг Жуманиёз Шарипов таржималари хусусидаги мана бу фикрлари таржимон фаолиятига холис баҳо беришнинг яхши намунаси: “Жуманиёз Шарипов таржималари Махтумқулини халқимиз орасида иккинчи марта чинакамига машҳур қилди. Агар бу таржималар муваффақиятсиз чиққанда қайта-қайта нашр этилмас, “Бўйларингга”, “Кўринг”, “Тўхтамас”, “Айлар”, “Намасан”, “Юргинг келади”, “Айрилдим”, “Бўлмаса”, “Қарамас”, “Бўлмас” каби бир неча ўнлаб шеърлар ҳофизлар тилига тушиб, қўшиққа айланмас эди” (“Ўзбек тили ва адабиёти”, 2008, 5-сон). Таржимон ва шоир М.Кенжабекнинг Жуманиёз Шарипов таржималари юзасидан билдирган эътирофи нафақат унинг фикри, балки Махтумқули шеърларини ўзбек тилига ўгирган ҳар бир таржимоннинг дил сўзидек туюлди бизга: “Оғир мустамлака замонларида Махтумқули шеъриятини такрор-такрор ўзбек китобхонларига тақдим этган муҳтарам таржимон Жуманиёз Шарипов шоир ижодига қўл ураётган барча янги таржимонларга ҳақли устоздир. У кишининг тажриба мактабидан биз ҳам баҳраманддирмиз”.

Ҳатто Махтумқулининг ушбу “Сайланма” китобига сўзбоши ўрнида илова қилинган профессор Н.Комиловнинг “Халқ ёдиндан айрилма” мақоласида ҳам: “Махтумқули-Фироғий халқимизнинг севимли шоирларидан. Унинг асарлари ўтган асрнинг ўрталарида Ж.Шарипов томонидан танланма шаклда таржима қилиниб, нашр этилган эди”, деб ёзилган, лекин “бу таржималар ўз даври учунгина яроқли эди” қабилида бирор фикр айтилган эмас.

Булардан ташқари С.Мамажонов, С.Ғаниева, Ҳ.Абдуллаев, Ж.Юсупов, М.Сапаров, М.Тайлақова каби олимлар ҳам турли йилларда эълон қилинган мақолаларида Ж.Шарипов таржималари ҳақида сўз юритиб, таржималарнинг хатоларини кўрсатиш билан бирга, ютуқларини ҳам четлаб ўтмаган эдилар.

Албатта, ҳар қандай бадиий таржимада камчиликлар учрайди. Ж.Шариповнинг Махтумқули шеъриятидан қилган таржималари ҳам бундан мустасно эмас. Лекин баъзи шеърлар таржимасидаги хатоликлар китобдаги барча таржималар яроқсиз дейишга, бизнингча, асос бўла олмайди. Агар Ж.Шариповнинг Махтумқулидан қилган таржималари яроқсиз бўлганида қисқа муддатларда тўрт марта, жуда кўп нусхада (25 минг, ҳатто айримлари 150 минг нусхада) қайта нашр қилинармиди?

Хуллас, бу масалада бир томонлама фикр юритиш таржимон меҳнатини қадрсизлантиради, ҳатто камситишга сабаб бўлиши мумкин. Шундай экан, таҳлил жараёнида ҳар икки жиҳат ҳам – таржиманинг муваффақиятлари ҳам, камчиликлари ҳам инобатга олиниши мақсадга мувофиқ.

А.Жумаев ва Ж.Зулпиевнинг баъзи бир таржималарини Ж.Шарипов таржималарига қиёслаб кўрдик. Айрим шеърларнинг таржималари Ж.Шарипов таржималаридан фарқ қилмайди, ҳатто сўзма-сўз тўғри келади. Баъзи мисолларга диққатингизни қаратамиз:

Ж.Шарипов таржимаси:

Қарақчими, ё саидми, хўжами,

Ё соқийми, ё шаробми, ё жоми,

Ё йилмисан, ё кундузми, кечами,

Ё оймисан, ё кунмисан, намасан?

(Махтумқули, Танланган асарлар, “Фан”, Т., 1958, 66-бет).

А.Жумаев ва Ж.Зулпиев таржимаси:

Қароқчими, ё сайидми, хўжами,

Ё соқийми, ё шаробми, ё жомми,

Ё йилмисан, ё кундузми, кечами,

Ё Оймисан, ё Кунмисан, намасан?

(165-бет)

Кейинги таржимада “Ой”, “Кун” сўзларининг катта ҳарфлар билан ёзилганини истисно қилсак, қолганлари Ж.Шарипов таржимасининг айнан ўзи. Яна бир мисол.

Ж.Шарипов таржимаси:

Махтумқули шукр этгил худога,

Ўлим баробардир шоҳу гадога,

Бесабр қул тез йўлиқар балога,

Сабрлик қул бора-бора шод бўлар.

(139-бет)

А.Жумаев ва Ж.Зулпиев таржимаси:

Махтумқули, шукур этгил Худоға,

Ўлим баробардир шоҳу гадоға,

Бесабр қул тез йўлиқар балоға,

Сабрлик қул бора-бора шод бўлар.

(70-бет)

Бу таржиманинг, “г” ҳарфининг “ғ”га айлантирилганини айтмаса, Ж.Шарипов таржимасидан бирор ўзгачалиги бормикан? Бизнингча, ҳеч қандай фарқи йўқ.

Бундай мисолларни яна келтириш, қиёслаш мумкин. Бу хилдаги “эгизак” таржималар билан танишар эканмиз, мутаржимлар Махтумқулининг айрим шеърларини ўгираётганда Ж.Шарипов таржималаридан фойдаланмадимикан, деган фикр хаёлимиздан ўтганини яширмаймиз.

Бу мулоҳазалар А.Жумаев ва Ж.Зулпиев таржималарининг аҳамиятини пасайтирмайди, албатта. Таржиманинг фазилатлари кўп. Лекин бир фикрни таъкидламоқчимиз. Ж.Шарипов таржималари, муаллифлар айтганидек, фақат “ўз даври учунгина яроқли” бўлиб қолмасдан, балки ҳозирги авлод, бугунги шеърият мухлислари учун ҳам маънавий тарбия қуроли вазифасини ўтаб келмоқда.

М.Азимов мақоласида М.Аҳмад, М.Кенжабек таржималарига нисбатан айтилган танқидий фикрларга ҳам тўла-тўкис қўшила олмаймиз. Ҳар икки таржимоннинг Махтумқулидан таржималарини муваффақиятсизликка учраган таржималар деб мутлақ ҳукм чиқариш, мутаржимларни туркман тилини яхши билмасликда айблаш унчалик тўғри эмас. Албатта, уларнинг таржималари ҳам камчиликлардан холимас. Лекин бу фикр уларнинг таржималари умуман муваффақиятсиз, улардан воз кечиш керак, деган маънони англатмайди. Гапнинг очиғи, ҳар икки мутаржимнинг ижодий меҳнатини, таржималарини юз фоиз йўққа чиқариш, ютуқларини бутунлай инкор этиш адолатдан бўлмаса керак.

Махтумқулининг ўзбек таржимонлари фаолияти билан боғлиқ мулоҳазаларимизни академик Б.Назаровнинг қуйидаги фикрлари билан якунласак, ўйлаймизки, М.Азимов мақоласида баъзи таржимонларга нисбатан билдирилган танқидий фикрларга ўринли жавоб бўлар: “Таниқли шоир Мирза Кенжабек, Шарқ шеъриятининг нозик билимдони ва таржимони Эргаш Очил, қозоқ, туркман, қорақалпоқ шеърияти намуналарини ўзбек тилига муваффақият билан ўгираётган шоир Музаффар Аҳмад ва бошқаларнинг Махтумқули ижоди юзасидан амалга оширган янги нашрлари, мақола ва таржималари Махтумқули асарларининг янги-янги қатламларини очишга муносиб ҳисса қўшмоқда” (“Ўзбек тили ва адабиёти”, 2008 йил, 5-сон).

Каримбой Қурамбоев,

филология фанлари доктори, профессор

«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2011 йил 48-сонидан олинди

Cултан Рабат

Хотира турнири ўтди

Фақатгина бир соат умримиз қолса... ёҳуд (ҳаётнинг қадр-қиймати)

Фақатгина бир соат умримиз қолса... ёҳуд (ҳаётнинг қадр-қиймати)

Келин ўйнасин

Келин ўйнасин

Мен қандайман, нималарга эгаман, бошқаларга қандай кўринаман

«Энамни дуторга алиштирмоқчи бўлганман»

Юрак

Наби Жалолиддин. Юрак (ҳикоя)

АНДИША

Нуқтаи назар

ОНАМНИНГ ЮРАГИМДАГИ СУРАТИ

Бадиа

«ЎРГИМЧАК ТЎРИ» ИСКАНЖАСИДА

Долзарб мавзу

«ЎРГИМЧАК ТЎРИ» ИСКАНЖАСИДА

ГЕНЕТИК ЎЗГАРТИРИЛГАН МАҲСУЛОТЛАР: ХАВФ, ЧОРА, ТАҲДИД?

Мақолалар

«БУ ЎЙИН, ҲАЁТ ЭМАС...»

МУЛОҲАЗА

​ Жинсий қарамлик (шаҳватпарастлик)

Жинсий қарамлик (шаҳватпарастлик)

Аёлнинг хатоси кечирилмайди

Аёлнинг хатоси кечирилмайди

Орзигул нега йиғлади?

Орзигул нега йиғлади?

Ваъда

Ваъда

Қатралар

Тузсиз зиёфат

ОППОҚ ТОНГЛАР, БЕҒУБОР ТОНГЛАР

Қатралар

Дўстликнинг шарти

Дўстликнинг шарти

СУКУТНИНГ ХОСИЯТИ

СУКУТНИНГ ХОСИЯТИ

Оилали фоҳишалар

Оилали фоҳишалар

Разил ифлослик

Разил ифлослик

БАЛОҒАТ БЕБОШЛИКЛАРИ

У — ДАРДИ ПИНҲОНИМ

Ҳамзани ҳеч ким тошбўрон қилган эмас!

“Халқ сўзи” Ҳамзани яна тошбўрон қилди

ЎЙЛА ВА БОЙ БЎЛ

ЎЙЛА ВА БОЙ БЎЛ – 1

Меҳрнинг умри узун

ҚОЗОНГА ЯҚИН ЮРСАНГ...

ҚОЗОНГА ЯҚИН ЮРСАНГ...

СУЛТОНРАБОТ ҚИШЛОҒИДА НАВРЎЗ

Султонработ мактабида тадбир

ЖАНУБИЙ ҚОЗОҒИСТОН ЎЗБЕКЛАРИ НАВРЎЗНИ ИНШОНЛАШМОҚДА (ФОТОЛАВҲА)

Ўғил бола

Ўғил бола

Совғами ёки ғавғо?

Совғами ёки ғавғо?

Мусиқанинг шифобахш оҳанглари

Мусиқанинг шифобахш оҳанглари

Кут яхшиликка яхшилик

Кут яхшиликка яхшилик

Ёш оила – ёш ниҳол

Ёш оила – ёш ниҳол

БАЛДАИ МАҲФУЗА ДЕРЛАР...

БАЛДАИ МАҲФУЗА ДЕРЛАР...

МАЪРИФАТГА ИНТИЛИШ

МАЪРИФАТГА ИНТИЛИШ халқимизнинг азалий одатларидан биридир

Ҳайрат дақиқалари

Ҳайрат дақиқаларининг ҳақиқатлари

МЕҲМОН БОЛА, ТОЙ БОЛА!

Меҳмон боланинг одоби

АЁЛ БАХТИ НИМАДА?

Аёл қачон бахтли бўлади?

Қуёш туҳфа этган тонг

Қуёш туҳфа этган тонг

“Бири эрур марҳамати волидайн”

“Бири эрур марҳамати волидайн”

Бувимнинг дуолари

Бувимнинг дуолари мени қўллайди

БЕКАЖОНЛАРГА

Жинсий қарамлик (шаҳватпарастлик)